Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ay'ın kolonileştirilmesi

Öngörülen bir ay madenciliği tesisinin NASA konsepti
**Ay'ın kolonileştirilmesi**, Ay'da robotik veya insan tarafından kolonileştirilmesi ve yerleşim çabalarına yönelik bazı önerilerin kullandığı bir süreç veya kavramdır.

Ay'da hak iddia etmek uluslararası uzay hukuku tarafından yasadışı ilan edildi ve Ay'da çeşitli sondalar ve yapay kalıntılara sahip olmasına rağmen hiçbir devlet bu tür iddialarda bulunmadı.

Ay'da kolonizasyon, kullanım veya kalıcı keşif misyonları için bir dizi öneri gündeme getirilmiş olsa da, Ay'da kalıcı mürettebat varlığı oluşturmaya yönelik mevcut projeler, Ay'ı kolonileştirmek için değil, daha ziyade keşif için ay üsleri inşa etmeye ve daha az ölçüde ay kaynaklarının kullanılmasına odaklanmanmaktadır.

Ay'ın ticarileştirilmesi, ulusal ve uluslararası ay düzenlemeleri ve yasaları (Ay Anlaşması gibi) açısından tartışmalı bir konudur.

## Kaynakça

## Ek okuma

Wikimedia Commons'ta Ay'ın kolonileştirilmesi ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

* Resource Utilization Concepts for MoonMars; ByIris Fleischer, Olivia Haider, Morten W. Hansen, Robert Peckyno, Daniel Rosenberg and Robert E. Guinness; 30 September 2003; IAC Bremen, 2003 (29 Sept – 03 Oct 2003) and MoonMars Workshop (26–28 Sept 2003, Bremen). Accessed on 18 January 2010
* Erik Seedhouse (2009). *Lunar Outpost: The Challenges of Establishing Human Settlements on the Moon*. Springer. ISBN 978-0-387-09746-6.  Publisher's book page.
* Madhu Thangavelu; Schrunk, David G.; Burton Sharpe; Bonnie L. Cooper (2008). *The Moon: resources, future development, and settlement*. 2nd. Springer. ISBN 978-0-387-36055-3.
# Bitki örtüsü

**Bitki örtüsü**, bir bölgede bitki türlerinin bir araya gelerek oluşturduğu örtüdür. Belirli taksonlara, canlıların şekillerine, yapılarına, uzamsal boyutlarına veya herhangi bir diğer özel botanik veya coğrafi özelliklere atıfta bulunmaksızın kullanılan genel bir terimdir.

## Dış bağlantılar

bitki örtüsü
* Terrestrial Vegetation of the United States Volume I – The National Vegetation Classification System: Development, Status, and Applications (PDF)
* Interactive world vegetation map by Howstuffworks
# Tarım toplumu

Kamboçya'da bir çeltik tarlasında çalışan mandalar
**Tarım toplumu**, ekonomisi tarıma dayalı ve nüfusun çoğunluğunun tarım sektöründe çalışan bir toplumdur. Tarım toplumunda toprak yetiştiriciliği refahın başlıca kaynağıdır. Tarım toplumu avcı-toplayıcı toplumundan sonra gelmektedir ve yerini sanayi toplumuna bırakmaktadır. Tarım toplumuna geçiş Cilalı Taş Devri'nde başlanmış olup günümüzde de varlıklarını sürdürmektedirler. İnsanlık tarihinin çoğunda sosyo-ekonomik örgütlenmenin en yaygın biçimi olmuştur.

## Bibliyografi

* Barth, F. 2001. *Features of Person and Society under Agrarianism: Collected Essays*. London: Routledge & Kegan Paul.
* Johnson, A. W. 2000. *The Evolution of Human Societies: from Foraging Group to Agrarian State*. Stanford: Stanford University Press.
# Evcilleştirme

İlk evcilleştirmeler: Antik Mısır'da sağılmakta olan inekler
**Evcilleştirme** bir hayvan ya da bitki topluluğunun seçme yöntemi ile başka bir hayvan ya da bitkinin kontrolüne alıştırılması işlemidir. İnsanlar bu toplulukları çeşitli sebeplerden kendi gözetimleri altına almışlardır: yiyecek üretme, ticari değere sahip ürünler için (yün, pamuk, ipek gibi), çeşitli işlerde kullanmak amacı ile (taşımacılık veya güvenlik), kendilerini ya da başka hayvanları korumak için veya ev hayvanı ya da süs bitkisi olarak kullanmak içindir.

## Kaynakça
# Bradshaw kaya resimleri

Süslü kostümler giyen Gwion (Püskül) figürleri
**Bradshaw kaya resimleri**, Batı Avustralya'nın kuzey-batı Kimberley bölgesinde bulunan iki büyük bölgesel kaya sanatı geleneğinden biridir. Sanatçıların kimliği ve sanatın yaşı, arkeoloji ve Avustralyalı kaya resmi araştırmacıları arasında tartışılmaktadır. 2020'de yapılan bir araştırma, boyanmış eşekarısı yuvalarının analizine dayanarak, antropomorfik figürlerin çoğunun 12.000 yıl önce yaratıldığını tahmin etmektedir. Bu özellikler, 1891'de pastoralist Joseph Bradshaw tarafından görülüp kaydedildiğinden ve isimlerinin verildiğinden beri tartışılmaktadır. Kaya resmi yerel dillerde birçok farklı isimle anılır ve bilinir; bunların en yaygın olanları Gwion Gwion veya Kiro Kiro/Giro Giro'dur. Resimler öncelikle çanta, püskül ve başlık gibi aksesuarlarla süslenmiş insan figürlerinden oluşmaktadır.

2009'dan bu yana, Gwion Gwion resimlerinin Batı Avustralya hükûmetinin arazi yönetimi eylemlerinin bir sonucu olarak yangında hasar gördüğü veya tamamen yok olduğu yönünde endişeler dile getirildi.

1977'de orada çalışmaya başlayan ve 2007'deki ölümüne kadar yeni yerleri kaydetmek ve bulmak için geri dönen amatör arkeolog Grahame Walsh tarafından bir çalışma yapıldı. Bu çalışmanın sonucunda, 1,5 milyon kaya resmi görüntüsü ve 1.500 yeni kaya resmi sitesinin kaydını içeren bir veritabanı ortaya çıktı. Walsh, Gwion Gwion resimlerinin Kimberley kaya resimleri çağının başlarında bulunduğunu gösteren bir kronoloji oluşturmak için resimlerin üst üste bindirme ve stil dizilerini inceleyerek kayıtlarını genişletti. Sanatın Pleistosen'den önceki bir döneme ait olduğunu öne sürdü. Antik kaya resimlerinin çoğu, siyah mantar, Chaetothyriales gibi bakteri ve mantarlar tarafından kolonize edildiğinden canlı renkleri korur. Orijinal olarak uygulanan pigmentler, siyah mantarlar ve kırmızı bakteriler arasında süregelen, simbiyotik bir ilişki başlatmış olabilir.

## Kaynakça
# Mumya

Mumya.
**Mumya** (Arapça مومياء), çeşitli işlemler uygulamak suretiyle çürümesi önlenerek bozulmadan kalması sağlanan cesettir.

Mumyalama geleneği çok tanrılı dinlerden kalmadır. İlk örnekler Antik Mısır'da MÖ 15. yüzyılda bulundu. Mısırlılar, ölülerinin ruhlarının öteki dünyada dirilip yeniden bedenlerine döneceklerine inandıklarından bedenlerinin sağlam kalması amacıyla mumyalama işine büyük önem verirlerdi. Tahnit denen bu mumyalama yönteminde bugün ayrıntılı olarak bilinmeyen ilaçlar kullanıldı. Ölülerin kalp ve böbrekleri dışında kalan iç organları ve beyin (özel bir aletle burundan) alınırdı. Mumyalar ya taş lahitlere ya da çürümemesi için yağlanmış tahta tabutlara konulurdu. Mısırlılar, ilaçtan başka, mumyalama işinde reçine, talaş, zift ve bez, sodyum karbonat ve yağ kullandılar. Mısırlılar, insandan başka, kedi, köpek gibi hayvanları da mumyaladılar. Şaman geleneklerini sürdüren birçok toplulukta görülen mumyalama geleneği, Afrika'nın kimi yörelerinde bugün de sürdürülmektedir.

## Resimler

* British Museum (Londra)'da bulunan Mısır mumyası.
* Guanche mumya, Tenerife Arkeoloji Müzesi.
* İstanbul Arkeoloji Müzesi
# Semtikadem

Diyagram zenit, semtikadem ve farklı ufuk türleri arasındaki bağıntıyı göstermektedir. Semtikadem, zenitin zıttıdır.
**Semtikadem** ya da **ayakucu** (İngilizce: Nadir) belirli bir yerde, yatay yüzeye dik olarak, bulunan yerin tam olarak aşağısını gösteren yöndür. *Aşağı* kavramının kendisi tam olarak belirli olmadığından, bilim insanları semtikademi kesin terimlerle tanımlamışlardır. Özellikle astronomi, jeoloji ve diğer ilgili bilim dallarında (meteoroloji gibi) semtikadem, belirli bir yerdeki yerçekimi kuvveti yönüne işaret eden dikey yöndür. Semtikademin karşıt yönü ise zenittir.

Semtikadem aynı zamanda, yörüngedeki bir uydunun yere dönük görüntüleme geometrisine verilen addır. Genel olarak yer atmosferinin uzaktan algılanması veya bir astronotun uzay yürüşü sırasında yüzünün Yer'e doğru dönük olması, tanımı karşılamaktadır.

Diyagram, geri saçılan güneş ışığını, semtikadem görüntüleme geometrisi ile gözleyen bir uyduyu göstermektedir.
Semtikadem, bir gök cisminin görünen yörüngesinde ulaştığı en alçak noktayı tanımlamak için de kullanılmaktadır.

## Ayrıca bakınız

* Zenit

## Kaynakça
# Diana (mitoloji)

Klasik Diana heykeli; Louvre, Paris
**Diana**, Roma mitolojisinde ayın ve avcılığın bakire tanrıçasıydı. Yunan mitolojisinde Artemis'e denktir. İkiz erkek kardeşi Apollon ile Delos adasında doğmuş olan Diana'nın, ebeveynleri Jüpiter ile Latona'dır. Gökteki sembolü Ay'dır. Geyik ve dişi ayı sembol hayvanlarıdır. Avcılar ismiyle bilinen bir av grubu vardır. Genellikle 12 ile 15 yaşlarında kız görünümündedir. Avcılar grubunda tarih boyunca genellikle kızlar bulunsa da nadiren erkekler de bulunmuştur. Ay tanrıçası görevini Selene' den almıştır. Ay ve avcılığın yanında kız çocukları, doğum ve daha birçok şeyin tanrıçasıdır.

Diana ve Callisto; İskoç Ulusal Müzesi, İskoçya
Corregio'nun Diana tablosu; Parma, İtalyaLatona, Diana ve Apollo' ya hamileyken Juno tarafından lanetlendiği için yeryüzünde kökü bulunan hiçbir yerde doğum yapamayacak şekilde lanetlenir. Jüpiter ona yardım etmez. Latona da yeryüzüyle bağlantısı bulunmayan yüzen bir ada olan Delos'ta doğum yapar. Bu doğum gerçekleştikten sonra Delos yeryüzüne kök salar. Diana ve Apollo, Delos'un koruyucularıdır.
# Navaho Ulusu

Navaho Ulusu bölümlerinin Navaho dilindeki haritası
Şelalede bir Navaho kadını y. 1920
**Navaho Ulusu** (Navahoca: *Naabeehó Bináhásdzo*), **Navajoland** olarak da bilinir, Amerika Birleşik Devletleri'nde Navaho halkının yaşadığı bir Kızılderili rezervasyonudur. Arizona'nın kuzeydoğusunda, New Mexico'nun kuzeybatısında ve Utah'ın güneydoğusunda yer almaktadır. Hükûmet merkezi Arizona'daki Window Rock'ta bulunmaktadır.

## Kaynakça
# Iah

**Iah** (Mısırca: jˁḥ, Kıptice: ⲟⲟϩ) eski Mısır dininde bir ay tanrısıdır. *Jˁḥ* kelimesi basitçe "Ay" anlamına gelir. Ayrıca *Yah*, *Yah (w)*, *Jah* veya *Aah* olarak da yazılmıştır.

## İbadet

Osiris-Iah, arkaik tanrı Iah'a en yakın görünüm
Yeni Krallık'ta (MÖ 16. yüzyıldan 11. yüzyıla kadar), ay bağlantılı diğer tanrılar olan Thoth ve Khonsu'dan daha az öne çıkmıştır. Aralarındaki işlevsel bağlantının bir sonucu olarak, bu tanrılardan biriyle özdeşleştirilebilirdi.

Iah bazen Khonshu'nun yetişkin bir formu olarak kabul edildi ve giderek daha fazla onun tarafından benimsendi. Muska ile de temsil edilirdi, diğer temsillerde, Khonsu'ya benzer şekilde, kafasında ay sembolleri ve dar giysilerle görünürdü. Zaman geçtikçe Iah, "yeni ayın tanrısı" anlamına gelen Iah-Djehuty oldu. Bu rolde, bilgi, yazı ve hesaplama tanrısı olan Thoth'un (Djehuty olarak da bilinir) ay yönünü üstlendi.

Iah ayrıca ölülerin tanrısı Osiris ile asimile edilmişti; çünkü belki de aylık döngüsünde Ay kendini yeniliyor gibi görünüyordu.

Bir kraliçe Iah olarak adlandırıldı.

## Ayrıca bakınız

* Ay tanrılarının listesi
* Ra

## Kaynakça
# Metztli

**Metztli**, Aztek mitolojisinde ay tanrısı. *Meztli* veya *Metzi* olarak da anılır. Ay'ın erkeksi biçimini temsil eden ve literatürde "eski ay tanrısı" olarak da geçen Tecciztecatl ile benzerlikler taşır. Örneğin Tecciztecatl gibi ateşinden ürktüğü için Güneş'ten korkar. Ay, gece ve çiftçilerin tanrısıdır.

## Kaynakça
# Discovery, Inc.

Discovery, Inc.|  |
| Endüstri | Yayıncılık & Kablo TV |
| Ardıl | Warner Bros. Discovery |
| Kuruluş | 17 Temmuz 1985 |
| Kurucu | John Hendricks  |
| Feshedilme | 8 Nisan 2022 |
| Genel merkezi | New York |
| Önemli kişiler | David Zaslav (CEO) John S. Hendricks (Kurucu & Başkan) |
| Ürün | Medya Holding Şirketi |
| Web sitesi | corporate.discovery.com |

**Discovery, Inc.** (**DI**) (NASDAQ: DISCA, NASDAQ: DISCB, NASDAQ: DISCK) bir Amerikan küresel medya ve eğlence şirketidir. Şirket John Hendricks tarafından 17 Haziran 1985 tarihinde Discovery Channel adıyla tek bir kanal olarak yayın hayatına başladı. Bugün ise DI'in dünya üzerinde 170 ülkede, 33 dilde, 1.5 milyar seyircisi ile 100'ün üzerinde kanalı ve 29 eğlence markası bulunmaktadır. Discovery Communications Silver Spring, Maryland'de kuruldu. Şirket sloganı: "The number-one nonfiction media company.(çeviri: Bir numaralı kurgu-dışı medya şirketi.)"

Bu uydurmasız programcılık DCI'in Discovery Channel, TLC, Animal Planet, Discovery Health Channel, Discovery Travel & Living Channel ve dijital kanallar ailesini de kapsayan 28 eğlence markasının sayesinde sunuldu. Aynı zamanda DCI BBC Amerika ve BBC World'ü de Birleşik Devletler'in uydu ve kablo operatörlerine taşıdı.

Discovery Communications headquarters in Silver Spring, Maryland

## Yönetim

Judith A. McHale NBC Universal yöneticisi David Zaslav'in 16 Kasım 2006'da yerini devralana kadarki başkanı ve en yetkili kişisiydi.

Ocak 2007'da Zaslav üst düzey yöneticilerinin yeniden yapılandırılması emrini verdi. Yöneticilerden ayrılanların arasında: Discovery Networks U.S.A.'in eski başkanı Billy Campbell, Discovery Networks International'ın eski başkanı Dawn McCall, Animal Planet'ın eski başkanı ve genel müdürü Maureen Smith ve TLC'nin eski başkan ve genel müdürü David Abraham da vardır.

Zaslav, Discovery Networks International'ın başkan ve CEO'luğu için Greg Ricca'la anlaştı. Mark Hollinger'ı küresel işletmeler ve operasyonlar başkanlığına, Marjorie Kaplan'ı Animal Planet Media ve Discovery Kids Media'nın başkanlığı ile genel müdürlüğüne ve Jane Root'u Discovery Channel ile Science Channel'ın prexy genel müdürlüğüne yükseltti.

## Sahibi

18 Eylül 2008 öncesinde DCI'in sahipliği üç hissedardan oluşuyordu:

* Discovery Holding Company
* Advance Publications ile bağlı olan Advance/Newhouse Communications
* John S. Hendricks, şirketin kurucusu ve başkanı.

13 Aralık 2007'de Discovery Holding Company bir yeniden yapılanmayı planladığını bildirdi. Planın içinde Discovery Holding Ascent Media işletmesinin alt işletmesi olmak istiyordu ve geri kalan işletmeler işletmeler ise (Discovery Communications, LLC ve Advance/Newhouse Communications) yeni bir holding şirketi olarak birleşmek istiyorlardı. Yeniden yapılanma 17 Kasım 2008'de tamamlandı. Yeni Discovery Communications, Inc. şu anda tamamen kamu şirketi ve NASDAQ borsası üzerinden ticareti yapılmaktadır.

## Ayrıca bakınız

* National Geographic Society

## Dış bağlantılar

* Discovery, Inc. 12 Ağustos 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

## Kaynakça
# Amerika Birleşik Devletleri Jeoloji Araştırmaları Kurumu

USGS Amblemi
USGS Bayrağı
**Amerika Birleşik Devletleri Jeoloji Araştırmaları Kurumu** ya da **USGS** (İngilizce: U**nited **S**tates **G**eological **S**urvey*), Amerikalı yerbilimsel araştırma Kurumu. USGS'nin bilim adamları Amerika Birleşik Devletleri'nin peyzajını, doğal kaynaklarını ve onu tehdit eden doğal tehlikeleri inceler. Organizasyonun çalışmaları biyoloji, coğrafya, jeoloji ve hidroloji disiplinlerini kapsar. USGS, düzenleme sorumluluğu olmayan bir bilgi toplama ve araştırma kuruluşudur.

## Kaynakça
# Yeniden yapılanmacı Yahudilik

**Yeniden yapılanmacı Yahudilik**, haham Mordecai Kaplan (1881-1983) tarafından geliştirilen kavramlara dayanan ve Yahudiliği sadece bir din olarak değil, giderek gelişen bir uygarlık olarak gören bir Yahudi hareketidir.

Ortodoks Yahudilik, Muhafazakâr Yahudilik ve Reformist Yahudilik dışında Mordechai Kaplan'ın kurduğu Yeniden Yapılanmacı adındaki bu mezhep, daha önceleri Muhafazakâr Yahudilik içinde yer almıştı.

Zamanla Kaplan'ın fikirleri diğer Yahudi mezheplerini etkilemiştir. Hareketin kurucusuna göre Yahudiler de diğer milletler gibi bir millettir. "Seçilmişlik" gibi bir özelliği yoktur. Tanrı Yahudileri değil, Yahudiler Tanrı'yı seçmişlerdir. Yeniden Yapılanmacılar yeniden dirilmeyi ve ahireti reddederler. Onlara göre Tevrat, Tanrı vahyi değildir. İsrâiloğulları'nın tarih boyunca meydana getirdikleri bir eserdir. Mesihçilik diye bir kavram yoktur. Sinagoglarda kadın-erkek yan yana ibadet edebilir. Yeniden Yapılanmacılara göre kadınlar da haham olabilir.

## Kaynakça
# Tsedaka

Sadaka
**Tsedaka** (İbranice: צדקה "Sadaka"), Yahudilikte bir yardım mekanizmasıdır. İslamın beş şartından olan Zekat ile eştir.

Arapçadaki sadaka, İbranicede eşitlik kelimesinden türemiş bir terimdir.

Kendi toplumları içinde yardımlaşmaya çok önem veren Museviler, Tsedakaya da çok önem verirler.
# Yahudi bayramları

**Yahudi bayramları**, **Yahudi festivalleri** veya **Yamim Tovim** (İbranice: ימים טובים, anlamı "güzel günler"; tekil **Yom Tov**), İbrani takvimi içerisindeki günlerde Yahudiler tarafından kutlanan bayramların bütünü. Dinî, kültürel ve ulusal kaynakların unsurları içerirler: Tanah'taki *Mitsva*, hahamlar, Yahudi ve İsrail tarihi.

Yahudi bayramları, İbrani takviminde her yıl aynı tarihlerde gerçekleşir; ancak tarihler Miladi takvime göre farklılık gösterir. Bunun nedeni, İbrani takviminin bir hem Güneş'in, hem de Ay'ın döngülerini temel olarak alan bir Ay-Güneş takvimi, Gregoryen takvimininse bir Güneş takvimi olmasıdır.

## Genel kavramlar

### Toplanmalar

Bayram toplanmalarını belirtmek için çok yaygın olarak belirli terimler kullanılmaktadır.

* İbranice terim olan *Yom Tov* (יום טוב‎) anlam olarak bazen "güzel günler" yerine "bayram günü" olarak yansıtılır. Özellikle Şabat'ta yasaklanan tüm faaliyetlerin, yiyecek hazırlama ile ilgili olanlar dışında, yasak olduğu, Kutsal Kitap tarafından zorunlu kılınan altı bayram tarihine atıfta bulunur. Bunlar arasında Fısıh'ın birinci ve yedinci günleri, Şavuot'un ilk günü, Roş Aşana'nın ilk iki günü, Sukot'un ilk günü ve Şemini Atzeret'in ilk günü yer alır.

## İlgili filmler

* Esther (1948)
* Esther with The King (1960)
* The Thirteenth Day: The Story of Esther (1979)
* Esther (1986)
* Esther (TV, 1999) (Esther (TV series)
* One Night With The King (2006) (*Trailer*1 Şubat 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.)

## Kaynakça
# Tu Bişvat

**Tu Bişvat** (Tu bi-Şevat) (İbranicede “Şevat'ın Onbeşi”), yeni yıl için ağaç dikme günü olarak kutlanan Yahudi bayramı.

Miladi takvimde ocak ayına ya da şubat başlarına rastlayan 15 Şevat'ta kutlanır. İsrail'de yağışların büyük ölçüde durduğu bu tarihten sonra bir ağacın meyveleri ondalık vergisi açısından yeni yılın kapsamına girmiş sayılır. Küçük bir bayram olarak kabul edilen Tu Bişvat sırasında ayin kitabında pişmanlıkla ilgili belirli dualar okunmadan geçilir ve oruç tutulmaz. Aşkenazi Yahudileri arasında geleneksel olarak 15 farklı türden olmak üzere meyveler yenir; bu sırada genellikle Tevrat'ın Mezmurlar Kitabı'ndan bölümler okunur. Sefardi Yahudileri arasında Tu Bişvat önemli bir bayramdır; “meyve ziyafeti”nin eşliğinde *compla* denen şarkılar söylenir.

Günümüzde İsrail'de bu bayram tarım amacıyla çölden toprak kazanma çalışmalarını simgeleyen anlamıyla yaygın biçimde kutlanır. Okul çocukları törenler sırasında ağaç diker ve şarkı söylerler.

## Dış bağlantılar

* Tu-Bişvat-Şalom Gazetesi8 Haziran 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
# Aşkenaz Yahudileri

Aşkenazi Yahudileri| יְהוּדֵי אַשְׁכְּנַז (*Y'hudey Ashkenazy*) |
| --- |
| Toplam nüfus |
| **10–11,2 milyon** |
|  |
| Önemli nüfusa sahip bölgeler |
|  İsrail     2.800.000–3.000.000 |
|  Birleşik Devletler | 5.000.000–6.000.000 |
|  Rusya | 194.000–500.000 |
|  Arjantin | 300.000 |
|  Birleşik Krallık | 260.000 |
|  Kanada | 240.000 |
|  Fransa | 200.000 |
|  Almanya | 200.000 |
|  Ukrayna | 150.000 |
| Diller |
| **Çoğunluk** İbranice, İngilizce ve Yidiş **Azınlık** Rusça, Lehçe, Fransızca ve Almanca |
|  |

**Aşkenaz**/**Aşkenazi Yahudileri** (/ˌæʃ-, ɑːʃkəˈnɑːzi/ *ASH-, AHSH-kə-NAH-zee*), İbranice: יְהוּדֵי אַשְׁכְּנַז‎) veya İbranice *-im* ekinden gelen **Aşkenazim**, Yahudi-Roma savaşlarından sonra galip gelen Roma tarafından, Anadolu ve İberya üzerinden Avrupa'ya sürgün edilen İbrani kökenli Kenanlı Yahudilerdir.

Kısaca Aşkenaziler, Yeni Çağ'la beraber Kutsal Roma İmparatorluğu'na kadar gelen bin yıllık etnik Yahudilerin Orta ve Doğu Avrupa koludur.
Aşkenazi Yahudilerinin diaspora dili Yidiştir. Yüzyıllar sonra İbranice, İsrail'de resmî bir dil olarak yeniden canlanana kadar sadece kutsal bir dil olarak kullanıldı. Aşkenaziler, Avrupa'daki zamanları boyunca Avrupa'nın ticaretine, felsefesine, edebiyatına, sanatına, müziğine ve bilimine birçok önemli katkıda bulunmuşlardır.

“Aşkenazi" terimi, Batı Almanya ve Kuzey Fransa'da Orta Çağ'da Ren nehri boyunca yerleşim yerleri kuran Yahudi yerleşimcilerini ifade eder. Orada olduklarında Kudüs, Kutsal Topraklar ve Akdeniz'den gelen gelenekleri yeni ortamlarına da uyarladılar.

Geç Orta Çağ'da dini zulüm, anti-semitizm ve ayrımcılık nedeniyle Aşkenazi nüfusunun çoğunluğu sürekli olarak Doğu Avrupa'ya doğru kaymıştır, Kutsal Roma İmparatorluğu'ndan, bugünkü Belarus'un bazı bölümlerini içeren Polonya–Litvanya Topluluğu'nun daha sonraki bölgelerine taşınmıştır. Estonya, Letonya, Litvanya, Moldova, Polonya, Rusya, Slovakya ve Ukrayna'da birçok Aşkenazi diaspora kasabaları bulunmuştur. Ancak günümüzde birçok Aşkenazi İsrail'e, ABD'ye, Birleşik Krallığa ve Fransa'ya göçmüştür.

## Ayrıca bakınız

* Safaradi Yahudileri (Yahudilerin 2. büyük kolu)
* Mizrahi Yahudileri (Yahudilerin 3. büyük kolu)
* İstanbul Aşkenaz Sinagogu

## Notlar

## Kaynakça
# Yahudi Aragoncası

|  |
| --- |
|  |
| **Yahudi dilleri**
Afro-Asya

|  |
| --- |
| İbraniceler: İbranice (Kitâb-ı Mukaddes İbranicesi) Sâmirî İbranicesi Yemen İbranicesi
 |
| Aramiceler: Hulaula Lişan Didan Lişana Deni Lişanid Noşan Yahudi Aramicesi
 |
| Arapçalar: Yahudi Arapçası Yahudi Bağdat Arapçası Yahudi Fas Arapçası Yahudi Irak Arapçası Yahudi Trablus Arapçası Yahudi Tunus Arapçası Yahudi Yemen Arapçası
 |
| Diğer: Kayla Yahudi Berbericesi
 |

 |
| Hint-Avrupa

|  |
| --- |
| Cermen: Yeşiviş Yidiş Yingliş
 |
| Roman: İtalkian Katalanik Ladino (Haketia) Lusitanik Şuadit Yahudi Aragoncası Yahudi Latincesi Zarfatik
 |
| Hint-İran: Buhori Cuhuri Cidi
 |
| Diğer: Knaanik Yevanik
 |

 |
| Türk

|  |
| --- |
| Karayca Kırımçakça
 |

 |
| Diğer

|  |
| --- |
| Kartveli: Gruzinik
 |
| Dravid: Yahudi Malayalamı
 |

* g
* t
* d
 |

**Yahudi Aragoncası** orta kuzey İspanya'da 8. yüzyılın ortasından İspanya'dan kovulmalarına kadar konuşulmuştur. Daha sonra ya çeşitli Yahudi İspanyolcası lehçeleri ile karışmıştır ya da İspanya'nın güneyinde, özellikle Valensiya, Murcia ve Endülüs bölgelerinde, şekillenmiş olan daha etkili Yahudi İspanyolcası lehçelerinin kullanımına başlanması ile unutulmuştur.
# Yahudi Latincesi

|  |
| --- |
|  |
| **Yahudi dilleri**
Afro-Asya

|  |
| --- |
| İbraniceler: İbranice (Kitâb-ı Mukaddes İbranicesi) Sâmirî İbranicesi Yemen İbranicesi
 |
| Aramiceler: Hulaula Lişan Didan Lişana Deni Lişanid Noşan Yahudi Aramicesi
 |
| Arapçalar: Yahudi Arapçası Yahudi Bağdat Arapçası Yahudi Fas Arapçası Yahudi Irak Arapçası Yahudi Trablus Arapçası Yahudi Tunus Arapçası Yahudi Yemen Arapçası
 |
| Diğer: Kayla Yahudi Berbericesi
 |

 |
| Hint-Avrupa

|  |
| --- |
| Cermen: Yeşiviş Yidiş Yingliş
 |
| Roman: İtalkian Katalanik Ladino (Haketia) Lusitanik Şuadit Yahudi Aragoncası Yahudi Latincesi Zarfatik
 |
| Hint-İran: Buhori Cuhuri Cidi
 |
| Diğer: Knaanik Yevanik
 |

 |
| Türk

|  |
| --- |
| Karayca Kırımçakça
 |

 |
| Diğer

|  |
| --- |
| Kartveli: Gruzinik
 |
| Dravid: Yahudi Malayalamı
 |

* g
* t
* d
 |

**Yahudi Latincesi** veya **La'az** başta İtalya Yarımadası ve Gallia Narbonensis'de olmak üzere eski Roma İmparatorluğu'nda yaşayan Yahudiler'in konuştukları dildir. "*La'az*" (לעז) "yabancı dil" özellikle "İbranice olmayan dil" demektir.

Yahudi Latincesi'nin Yahudi-Romen dillerinin başlangıç noktası olduğu düşünülür. Bunun en katı örneği Şuadit'teki fonolojik benzerliklerdir. Bu teoriye göre Şuadit ve Zarfatik **La‘az ha-Ma‘rav** (batı Yahudi Latincesi), İtalkian ise **La‘az ha-Darom** (güney Yahudi Latincesi) kollarına aittir. Yahudi Latincesi'nin Katalanik, Lusitanik ve Ladino ile olan bağı diğer Yahudi-Romen dillerine kıyasla daha azdır.

Yahudi Latincesi'nin Yahudi-Romen dilleri üzerindeki etkisinin yanı sıra, İtalkian, Zarfatik ve Şuadit aracılığıyla Yidiş ve Rotwelsch dilleri üzerinde de etkisi olduğu düşünülmektedir.

## İlgili diller

Yahudi-Romen dillerinin Yahudi Latincesi ile olan tarihsel ilişkisi hala bir tartışma konusudur.

Yahudi Latincesi'nin, üzerinde etkisi olduğu düşünülen diller şunlardır:

* Katalanik
* İtalkian
* Yahudi Aragoncası
* Lusitanik
* Ladino
* Şuadit
* Zarfatik

## Ayrıca bakınız

* Latince

## Kaynakça