# Guyana

| GuyanaCo-operative Republic of Guyana (İngilizce) |
| --- |
|
Bayrak

Arma

 |
| **Slogan** "Bir insan, bir millet, bir kader" |
| **Millî marş** "Dear Land of Guyana, of Rivers and Plains"  |
|  |
| Başkent ve en büyük şehir | Georgetown ﻿ / ﻿ |
| Resmî dil(ler) | İngilizce |
| Tanınan bölgesel dil(ler) | Guyanese Creole, Portekizce, İspanyolca, Akawaio, Macushi, Wai Wai, Arawakan |
| Etnik gruplar  | * %43,5 Doğu Hint
* %30,2 Siyah Afrikalı
* %17 Karışık
* %9,1 Guyana Kızılderilileri
 |
| Demonim | Guyanalı |
| Hükûmet | Üniter, başkanlı, anayasal cumhuriyet |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • Devlet Başkanı  | Irfaan Ali |
| • Başbakan  | Mark Phillips |

 |
| Tarihçe |  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • Hollanda Guyanası  | 1667-1814 |
| • Britanya Guyanası  | 1814-1966 |
| • Birleşik Krallık'tan  | 26 May 1966 |
| • Cumhuriyet  | 23 Şubat 1970 |

 |
| Yüzölçümü |
| • Toplam | 214.970 km2 (84.) |
| • Su (%) | 8.4 |
| Nüfus |
| • 2018 tahminî | 786.391 (164..) |
| • 2012 sayımı | 747.884 |
| • Yoğunluk | 3,502/km2 (232.) |
| GSYİH (SAGP) | 2020 tahminî |
| • Toplam | 13,661 milyar $ (145.) |
| • Kişi başına | 17.360 $ (72..) |
| GSYİH (nominal) | 2020 tahminî |
| • Toplam | 6,806 milyar $ (151.) |
| • Kişi başına | 8.073 $ (70.) |
| İGE (2019) |  0.682 orta · 122. |
| Para birimi | Guyana doları (GYD) |
| Zaman dilimi | UTC-4 |
| Trafik akışı | sol |
| Telefon kodu | 592 |
| İnternet alan adı | .gy |

**Guyana**, resmî adıyla **Guyana Kooperatif Cumhuriyeti** (İngilizce: *Co-operative Republic of Guyana*), Güney Amerika'nın kuzey kıyısında yer alan bir ülkedir. Georgetown, Guyana'nın başkenti ve aynı zamanda ülkenin en büyük şehridir. Guyana, kuzeyde Atlantik Okyanusu, güney ve güneybatıda Brezilya, batıda Venezuela ve doğuda Surinam ile çevrilidir. Guyana Adaları'nın bir parçasıdır.

214.969 km² (83.000 mil²) yüzölçümüyle Guyana, Uruguay ve Surinam'dan sonra Güney Amerika anakarasındaki yüzölçümü bakımından üçüncü en küçük egemen devlettir ve Surinam'dan sonra Güney Amerika'daki en az nüfuslu ikinci egemen devlettir; aynı zamanda Dünya'daki en düşük nüfus yoğunluğuna sahip ülkelerden biridir. Ülkenin resmi dili İngilizcedir, ancak nüfusun büyük bir kısmı İngilizce ve yerel dillerde çift dilli konuşmaktadır. Guyana, Güney Amerika anakarasında İngilizceyi resmi dil olarak kullanan tek ülkedir. Nüfusun büyük çoğunluğu ayrıca İngilizce tabanlı bir kreol dili olan Guyana Kreolünü de konuşmaktadır. Guyana, Karayip Milletler Topluluğu'nun bir parçasıdır. Karayip anakarası bölgesinde yer alan ülke, diğer Karayip ülkeleriyle güçlü kültürel, tarihi ve siyasi bağlar sürdürmekte ve Karayip Topluluğu'nun (CARICOM) merkezi olarak hizmet vermektedir. 2008 yılında, Güney Amerika Ulusları Birliği'ne kurucu üye olarak katılmıştır.

Çok çeşitli doğal yaşam alanlarına ve çok yüksek biyoçeşitliliğe sahiptir. Ülke ayrıca, dünyanın en büyük ve en biyoçeşitli tropikal yağmur ormanı olan Amazon yağmur ormanının bir bölümüne ev sahipliği yapmaktadır. "Guyanalar" olarak bilinen bölge, Amazon Nehri'nin kuzeyinde ve Orinoko Nehri'nin doğusunda yer alan ve "çok suların ülkesi" olarak bilinen büyük kalkan kara kütlesinden oluşmaktadır. Guyana'da dokuz yerli kabile yaşamaktadır: Wai Wai, Macushi, Patamona, Lokono, Kalina, Wapishana, Pemon, Akawaio ve Warao. Tarihsel olarak Lokono ve Kalina kabilelerinin egemenliğinde olan Guyana, 18. yüzyılın sonlarında İngiliz kontrolüne geçmeden önce Hollandalılar tarafından sömürgeleştirilmiştir. 1950'lere kadar çoğunlukla plantasyon tarzı bir ekonomiye sahip Britanya Guyanası olarak yönetildi ve Britanya Batı Hint Adaları'nın bir parçasıydı. 1966'da bağımsızlığını kazandı ve 1970'te resmen Milletler Topluluğu içinde bir cumhuriyet oldu. Britanya sömürgeciliğinin mirası, ülkenin siyasi yönetimine, ortak diline ve Hint, Afrikalı, yerli, Çinli, Portekizli, diğer Avrupalı ​​ve çeşitli çok ırklı grupları içeren çeşitli nüfusuna yansımaktadır.

2017 yılında Guyana nüfusunun %41'i yoksulluk sınırının altında yaşıyordu. Guyana ekonomisi, 2015'te ham petrolün keşfi ve 2019'da ticari sondajın başlamasından bu yana bir dönüşüm geçiriyor ve 2020'de %49 oranında büyüyerek, bazı kaynaklara göre şu anda dünyanın en hızlı büyüyen ekonomisi konumunda. Guyana, devasa açık deniz petrol keşifleri sayesinde 2025 yılına kadar dünyanın kişi başına düşen en büyük petrol üreticilerinden biri olmaya hazırlanıyor. 2017'den bu yana, ülkenin kıyılarında 11 milyar varilden fazla petrol rezervi bulundu; bu, 1970'lerden bu yana küresel petrol rezervlerine yapılan en büyük ekleme. Ham petrol üretimi, Guyana'yı 2020'lerin başlarında uluslararası enerji ticaretinde önemli bir katılımcı haline getirdi. Guyana, şu anda Amerika kıtasında ABD, Kanada ve Bahamalar'dan sonra kişi başına düşen GSYİH'de dördüncü sırada yer alıyor. Dünya Bankası'na göre 2023 yılında, aşırı yoksulluk hala mevcut ve ülke büyümesini yapısal olarak yönetmede önemli risklerle karşı karşıya.

## Etimoloji

"Guyana" adı, günümüzde Guyana (Britanya Guyanası), Surinam (Hollanda Guyanası), Fransız Guyanası, Venezuela'daki Guayana Bölgesi (İspanyol Guyanası) ve Brezilya'daki Amapá (Portekiz Guyanası) olarak adlandırılan bölgeleri içeren daha büyük bir bölgenin eski adı olan *The Guianas'tan* türetilmiştir. *Oxford İngilizce Sözlüğü'ne* göre, "Guyana" adı yerli bir Amerikan dilinden gelir ve "çok suların ülkesi" anlamına gelir.

## Tarihçe

1826 yılına ait Hollanda ve Britanya Guyanası haritası.
### Sömürgeleştirmeden önce

Şu anki Guyana, binlerce yıldır yerleşim yeri olmuştur. Guyana'da dokuz yerli kabile yaşamaktadır. Bu kabileler Wai Wai, Macushi, Patamona, Lokono, Kalina, Wapishana, Pemon, Akawaio ve Warao kabileleridir. Bu halkların çoğu avcılığın yanı sıra göçebe tarım da yapmaktaydı. Tarihçiler, Aravakların ve Kariblerin Güney Amerika iç bölgelerinden geldiğini ve önce günümüz Guyanalarına, ardından Karayip adalarına, kuzeye doğru göç ettiklerini tahmin etmektedir. Çoğunlukla çiftçi, avcı ve balıkçı olan Aravaklar, Kariblerden önce Karayip adalarına göç etmiş ve bölgeye yerleşmişlerdir.

### Sömürge dönemi

Kristof Kolomb üçüncü yolculuğunda (1498'de) Guyana'yı gören ilk Avrupalı olmasına ve Sir Walter Raleigh 1596'da bir rapor yazmasına rağmen, kolonileri kuran ilk Avrupalılar Hollandalılar olmuştur. Hollandalıların kurduğu koloniler ise sırasıyla Pomeroon (1581), Essequibo (1616), Berbice (1627) ve Demerara (1752) olmuştur. Fransa'nın Hollanda Cumhuriyeti'ni işgal etmesinden (1795) sonra, Britanyalılar 1796'da kontrolü ele geçirdi ve Hollandalılar ile Britanyalılar, Demerara-Essequibo ve Berbice'i İBritanya'ya devreden 1814 tarihli İngiliz-Hollanda Antlaşması'nı Londra'da imzaladılar.

1831 yılında, birleşik Demerara-Essequibo kolonisi ve ayrı Berbice kolonisi bir araya gelerek Britanya Guyanası olarak bilinen tek bir Britanya kolonisi hâline geldi.

Britanya Guyanası haritası - 1896
1824'teki bağımsızlığından bu yana Venezuela, Essequibo Nehri'nin batısındaki topraklar üzerinde hak iddia etmektedir. Simón Bolívar, Britanya hükûmetine yazdığı bir mektupta, Berbice ve Demerara yerleşimcilerinin, 16. yüzyıla dayanan İspanyol hak iddialarının mirasçıları olarak kabul edilen Venezuelalıların kendilerine ait olduğunu iddia ettikleri topraklara yerleşmelerine karşı uyarıda bulundu. 1899'da uluslararası bir mahkeme, toprakların Büyük Britanya'ya ait olduğuna karar verdi. 1814 tarihli İngiliz-Hollanda Antlaşması'ndan itibaren Britanyalılar, Orinoco ve Courantine nehirleri arasındaki toprakları da içeren Hollanda topraklarını miras aldı. Bu yerleşimler üzerindeki Hollanda egemenliği, 1648'de İspanya tarafından Münster Barış Antlaşması ile tanındı ve 5. maddede Hollandalıların o zamanki "Batı Hint Adaları'ndaki tüm beylikleri, şehirleri, kaleleri, hisarları, ticaretleri ve toprakları" elinde tutacağı belirtildi. Ancak antlaşmada İspanyol Guyanası ile Hollanda Guyanası arasındaki sınır belirtilmemiştir.

### Bağımsızlık

Guyana, 26 Mayıs 1966'da Birleşik Krallık'tan bağımsızlığını bir dominyon olarak kazandı ve 23 Şubat 1970'te cumhuriyet oldu ve İngiliz Milletler Topluluğu üyesi olarak kaldı. Bağımsızlığın hemen ardından Venezuela, Essequibo bölgesindeki toprak iddiasını uygulamak için Guyana'ya karşı diplomatik, ekonomik ve askerî eylemlere başladı. Guyana'nın bağımsızlığından beş ay sonra, Ekim 1966'da, Venezuela birlikleri uluslararası sınırı geçerek Ankoko Adası'nı ele geçirdi ve ada o zamandan beri işgal altında kaldı. Venezuela birlikleri hızla askerî tesisler ve bir havaalanı kurdu.

Bağımsızlığın ardından, Halk Ulusal Kongresi'nden Forbes Burnham iktidara yükseldi ve hızla baskıcı bir otoriter lider hâline geldi. Siyaset, Afro-Guyanalıların Burnham'ın Halk Ulusal Kongresi'ni ve Hint-Guyanalıların Cheddi Jagan'ın Halk İlerici Partisi'ni desteklemesiyle ırk temelinde bölündü. VB durum, Guyana Hintçesinden kabaca "kendi türünüz için" olarak çevrilen *aapan jaat* siyaseti olarak bilindi.

Guyana, 1975-76, 1982-83 ve 2024-25 yıllarında olmak üzere üç kez BM Güvenlik Konseyi üyeliğine seçildi.

1978'de, Amerikan tarikat lideri Jim Jones'un önderliğindeki Jonestown toplu cinayet-intihar olayında, Guyana'nın kuzeybatısındaki ücra bir yerleşim yerinde toplam 918 kişi hayatını kaybetti.

Eski ABD Başkanı Jimmy Carter, özgür seçimlerin yeniden başlatılması için lobi yapmak üzere Guyana'yı ziyaret etti. 5 Ekim 1992'de, 1964'ten bu yana uluslararası alanda özgür ve adil olarak tanınan ilk Guyana seçimlerinde yeni bir Ulusal Meclis ve bölgesel konseyler seçildi. PPP'den Cheddi Jagan, 9 Ekim 1992'de başkan seçildi ve yemin etti. Bu, Afro-Guyanalıların geleneksel olarak Guyana siyaseti üzerindeki tekelini tersine çevirdi. Ancak seçim şiddet olaylarıyla gölgelendi.

Mayıs 2008'de Başkan Bharrat Jagdeo, Güney Amerika Ulusları Birliği'nin UNASUR Kurucu Antlaşması'nı imzalayanlardan biri olmuştur. Guyana hükûmeti antlaşmayı 2010 yılında resmen onayladı.

2015 yılında ExxonMobil tarafından kıyı açıklarında büyük petrol rezervleri keşfedildiği açıklandı.

Mart 2020'de Başkan David A. Granger, 2018'de hükûmetinin güvensizlik oylamasını kaybetmesinin ardından yapılan erken seçimleri kıl payı kaybetti. Granger sonuçları kabul etmeyi reddetti. Bu olaylar nedeniyle anca beş ay sonra, yolsuzluk ve usulsüzlük iddiaları nedeniyle Halkın İlerici Partisi/Sivil'den Irfaan Ali yeni başkan olarak yemin etti.

Guyana Ulusal Vakfı, dokuz tarihî alanı ulusal anıt olarak belirlemiştir.

Komşu Venezuela'da, tamamı Guyana topraklarında bulunan tartışmalı Essequibo bölgesinin ilhakı konusunda Aralık 2023'te bir referandum yapıldı. Oylama %95'lik bir çoğunlukla geçti, ancak katılım düşüktü ve analistler Maduro hükûmetinin sonuçları tahrif ettiğini belirtti. Bu, Venezuela'nın Guyana sınırında askerî yığılmasıyla aynı zamana denk geldi ve iki devlet arasında savaş endişelerini tetikledi.

Eylül 2025'te Irfaan Ali, Guyana'nın cumhurbaşkanı olarak ikinci dönem için yeniden seçildi.

## Coğrafya

Guyana tarafından kontrol edilen bölge, 1 ° ve 9 ° K enlemleri ile 56 ° ve 62 ° W boylamları ile dünyanın en seyrek nüfuslu ülkelerinden biri arasında yer almaktadır.

Ülke beş doğal bölgeye ayrılabilir; nüfusun çoğunun yaşadığı Atlantik sahili boyunca (düşük kıyı ovası) dar ve verimli bir bataklık ovası; Guyana'nın maden yataklarının çoğunu içeren daha beyaz bir kum kuşak (engebeli kum ve kil bölgesi); ülkenin güneyindeki yoğun yağmur ormanları (Ormanlık Yayla Bölgesi); güneybatıdaki daha kuru savana alanları ve çoğunlukla Brezilya sınırına yükselen dağlardan oluşan en küçük iç ovalar (iç savana).

En uzun dört nehir 1.010 kilometre uzunluğunda Essequibo, 724 kilometre uzunluğunda Courentyne Nehri, 595 kilometre (370 mil) Berbice ve 346 kilometre (215 mil) Demerara'dır. Courentyne Nehri Surinam ile sınırı oluşturur.

Guyana, Güney Amerika'daki bazı bölgelere insanlar tarafından erişilemeyen en büyük bozulmamış yağmur ormanlarından birine sahiptir. Guyana'nın zengin doğal tarihi, ilk kâşifler Sir Walter Raleigh ve Charles Waterton ve daha sonra doğa bilimci Sir David Attenborough ve Gerald Durrell tarafından tanımlandı. 2008'de BBC, keşfedilmemiş türler ve dev su samuru ve harpy kartal gibi nadir türler de dâhil olmak üzere, büyük yaban hayatı çeşitliliğini vurgulayan Jaguar'ın Kayıp Ülkesi adlı üç bölümlü bir program yayımladı.

Guyana, 2012 yılında yağmur ormanlarını koruma çabaları nedeniyle Norveç'ten 45 milyon dolar ödül aldı. Bu, doğal yaşam alanını korumak ve sürdürmek için uluslararasında toplam 250 milyon dolarlık bir 2009 anlaşmasından kaynaklanıyor. Ülke şimdiye kadar toplam hibenin 115 milyon dolarını aldı.

## İdari yapılanma

Guyana idari bölgeleri
Guyana idari açıdan on bölgeye ayrılmıştır.

| Nr.
 | Bölge
 | Yüzölçümü (km²)
 | Nüfus
 | Nüfus yoğunluğu (kişi/km²)
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Barima-Waini | 20.339 | 24.275 | 1,19
 |
| 2 | Cuyuni-Mazaruni | 47.213 | 17.597 | 0,37
 |
| 3 | Demerara-Mahaica | 2.232 | 310.320 | 139,03
 |
| 4 | East Berbice-Corentyne | 36.234 | 123.695 | 3,41
 |
| 5 | Essequibo Islands-West Demerara | 3.755 | 103.061 | 27,45
 |
| 6 | Mahaica-Berbice | 4.190 | 52.428 | 12,51
 |
| 7 | Pomeroon-Supenaam | 6.195 | 49.253 | 7,95
 |
| 8 | Potaro-Siparuni | 20.051 | 10.095 | 0,50
 |
| 9 | Upper Demerara-Berbice | 17.040 | 41.112 | 2,41
 |
| 10 | Upper Takutu-Upper Essequibo | 57.750 | 19.387 | 0,34
 |
|  | **Guyana** | **214.999** | **751.223** | **3,49** |

Nüfusun %57'sini Hristiyanlar, %28'ini Hindular ve %10'undan fazlasını Müslümanlar oluşturur.

## Salgın hastalıklar

2013 yılında başlayan Batı Afrika'daki Ebola salgını, Guyana'ya da sıçraması sonucu birçok insan ölmüştür. Tahminlere göre 5.740 Guyana vatandaşı ölmüştür. Salgında dünya genelinde ise 20.000 kişi ölmüştür.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

Vikisözlük'te guyana ile ilgili tanım bulabilirsiniz.

Wikimedia Commons'ta Guyana ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

Vikikaynak'ta **Guyana** ile ilgili metin bulabilirsiniz.

Vikigezgin'de Guyana ile ilgili gezi rehberi bulunmaktadır.

Wikimedia Atlas'da Guyana