Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Simpatrik türleşme

**Simpatrik türleşme**, aynı coğrafi bölgede yaşayan tek bir atasal türden yeni türlerin evrilerek oluştuğu süreçtir. Simpatrik ve simpatri terimleri, evrimsel biyolojide ve biyocoğrafyada yaşam alanlarının birbirleriyle örtüştüğü, hatta aynı olduğu, en azından bu yaşam alanlarının bazı yerlerinde birlikte var olabildikleri organizmaları tanımlar. Bu organizmalar birbirleriyle yakından akraba olduğu durumlarda (örneğin kardeş türler), böyle bir dağılım simpatrik türleşmenin bir sonucu olabilir. Etimolojik olarak simpatri kelimesinin kökeni Yunanca olup *συν* (birlikte) ve *πατρίς* (vatan veya anavatan) kelimelerinden türetilmiştir. Bu kavram ilk olarak, türemeyi açıklayan İngiliz evrimsel biyolog Sir Edward Bagnall Poulton tarafından, 1904 yılında icat edilmiştir.

Simpatrik türleşme, türleşme olaylarını kategorilendirmede kullanılan üç geleneksel coğrafi sınıftan birisidir. Allopatrik türleşme, coğrafi olarak yalıtılmış olan popülasyonların farklı türlere evrilmesidir. Bu modelde ıraksama (diverjans), gen alış verişi yoluyla popülasyonları genetik olarak birbirine benzer tutma eğiliminde olan gen akışının olmaması nedeniyle kolaylaşır. Parapatrik türleşme, coğrafi olarak birbirleriyle komşu olan bitişik popülasyonların farklı türlere evrilmesidir. Bu modelde ıraksama, birbirinden uzaklaşmaya başlayan grupların temas etme olanaklarının gitgide azalması ve ancak sınırlı bir şekilde eşleşerek melezleşebildiği durumlar nedeniyle ortaya çıkar. Simpatrik türleşmede, eşleşme ve melezleşme önünde herhangi coğrafi bir kısıt veya engel bulunmaz. Yukarıda sayılan bu kategoriler, ıraksayan grupların sıfırdan (simpatrik) yüzde yüze (allopatrik) kadar olan mekansal ayrılık derecelerinin bütünlüğüne dair her birisinin özel durumlarını tanımlamada kullanılır.

Simpatrik türleşme çok hücreli ökaryot organizmalarda nadir olarak görülen, ancak tek bir ana türden (üreme yalıtımı yoluyla) çeşitli popülasyonların genetik ıraksamalarına yol açan ve aynı coğrafi bölgede yaşayan yeni türlerin meydana çıkmasına neden olan mantıklı bir süreç olduğu düşünülür. Bakterilerde buna paralel olarak gerçekleşen simpatrik türleşme süreçleri ise (belirlenmiş ekolojik nişleri işgal eden yeni bakteri türlerinin oluşma nedeni olarak tanımlanır) daha yaygın olarak görülebilir. Bunun nedeni eşeyli üremenin bakterilerde daha az homojenleştirici etkilere sahip olması ve yatay gen transferi yoluyla bakterilerde daha hızlı genetik değişimlerin yaşanmasıdır.

## Ayrıca bakınız

* Türleşme
* Allopatrik türleşme
* Parapatrik türleşme
* Peripatrik türleşme
* Polimorfizm
* Poliploitlik
* Hibrit türleşmesi
* Adaptif radyasyon
* Kladistik
* Filogenetik
* Taksonomi
* Popülasyon darboğazı
* Kurucu etkisi
* Wallace etkisi

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Berkeley evolution 101 (İngilizce)
# Mendel genetiği

Gregor Mendel (1822-1884) genetik bilimine katkılarıyla, klasik genetiğin kurucularından kabul edilir.
1856-1863 yılları arasında, Moravya'da bir rahip olan Gregor Mendel, bezelye bitkileri üzerinde yaptığı deneylerle genetik mirasın temel yasalarını keşfetti. Mendel'in çalışmaları, bir önceki dönemde bitki ıslahı ve evrimsel süreçlerin anlaşılmasında büyük bir ilerleme kaydedilmediği bir zamanda gerçekleşti.

Mendel, bezelye bitkilerinde kalıtımın nasıl işlediğini sistemli bir şekilde gözlemledi ve bu gözlemlerini matematiksel bir yaklaşımla analiz etti. Mendel'in ortaya koyduğu temel prensipler, dominant ve resesif genler, homozigot ve heterozigot terimleri gibi kavramları içeriyordu. Bu çalışmaları, her bir özellik için ayrı genlerin bulunduğunu ve bu genlerin bağımsız olarak miras alındığını gösterdi.

Mendel çiçekleri

## Mendel yasaları

### Mendel’in 1. yasası

Alellerin ayrışım prensibi = Bağımsız ayrışım prensibi
**P**: SS (anne) X ss (baba) kromozom sayısı:2n
Bu karakterler çaprazlanır
Muhtemel aleller:
**G**: S (anneden) ve s (babadan) kromozom sayısı: n
**F1**: Ss
Çaprazlama sonucu oluşan karakter sarı renk tohumdur.

Birbirlerinden belli bir karakterin farklı iki çeşidiyle ayırt edilen (iki allel) iki saf soyun aralarında çaprazlanması sonucu F1 dölünde, ana ve babadan yalnız birine benzeyen homojen bireyler ortaya çıkar.

Mendel bu bulgulara göre şu açıklamaları yapmıştır:

1. Belli bir karakteri belirleyen kalıtsal belirleyiciler vardır (günümüzde gen adı verilen birimler).
2. Her ergin bireyin hücrelerinde bir karaktere ait 2 belirleyici (2 allel) bulunmaktadır. F1 de bunlardan biri dominant diğeri resesiftir.
3. Kalıtsal belirleyiciler gamet hücreleri aracılığı ile dölden döle nakledilir. Eşey hücreleri oluşumu sırasında, ayrılan allellerin taksimi tamamen bağımsız ve eşit şekilde gerçekleşir. Örneğin Ss allel çifti taşıyan bir annenin allelleri S ve s 'dir. Oluşacak eşey hücresine, bu karakter belirliyicisinin S alleli iletilir, diğer hücreye de s alleli iletir. Her eşey hücresi her bir karaktere ait sadece bir allel taşıyabilir. İşte bu Mendel'in birinci yasasının temelidir.

### Mendel’in 2. yasası

Bireylerin ilk hücresini (zigotu) oluşturmak üzere eşey hücrelerinin birleşmesi tamamen rastlantıya bağlıdır. F1 döllerin kendi aralarında çaprazlanmasıyla elde edilen döl F2 dölüdür. Belli bir karakterin her iki çeşidini gösteren bireyler her zaman belirli ve sabit oranda çıkarlar.

**P**: Ss X Ss
**F1** döller kendi aralarında çaprazlanır .
**G**: SS Ss Ss ss
Eşey hücrelerine taksim edilen muhtemel aleller.
**F2**: G S s
S SS Ss
s Ss ss
%25 SS
%50 Ss
%25 ss
Oranları hiçbir zaman değişmez --> 3:1
Sarı renkli tohumların yeşil renklilere oranıdır.

Bu deney ve çaprazlamaları yapması ona genetiğin babası unvanını kazandırmıştır. Ayrıca köpekleri çok sevmesine rağmen bu çaprazlamaları bezelyelerle yapması da onun başarısına büyük katkı sağlamıştır.

## Ayrıca bakınız

* Klasik genetik

## Kaynakça

Özel
Genel
* Rehber Ansiklopedisi
# Lamarkizm

**Lamarkizm** veya **Lamark kalıtımı**, Fransız doğa bilimci Jean Baptiste Lamarck (1744–1829) tarafından öne sürülen bir varsayım olup buna göre bir canlının yaşamı boyunca meydana gelen değişikliklerin (örneğin kullanım sonucu kasların büyümesi gibi) döllerine aktarılarak kalıtıldığını ileri sürer.

Örneğin Lamarck'a göre kullanılan organlar gelişirken kullanılmayan organlar ise köreliyordu. Yeni kazanılan bu özellik ise gelecek nesillere kalıtım yoluyla aktarılabiliyordu. 1809 yılında yayınlanan ”*Philosophie Zoologique*” adlı eserinde Fransız zooloğu Jean Baptiste Lamarck bunu şöyle tanımlar: ”*Eğer bir organ fazla kullanılıyorsa, o organ gelişmesini sürdürerek, daha etkin bir yapı kazanır.*”

Lamarck'a göre, bu durum canlıların türleşmesine ve türlerin değişimine yol açıyordu. Bunun en tanınan örneği, besin arayışındaki zürafaların boyunlarının yüksek dallardaki yapraklara ulaşabilmek için uğraşmaları sonucunda uzamış olduğu ve bu özelliğin sonraki nesillere aktarılarak o türün özelliği olmasıdır.

Lamarck, kitabında hayvanları karmaşıklıklarına göre düzenlemeye çalışırken, yanlışlığı daha sonra kesin olarak saptanan yukarıdaki varsayımı ileri sürmüştü. Canlı türlerinin değişime uğramasının ve çeşitlenmesinin sebebi, Lamarck'ın öne sürdüğü gibi çevre değişiklikleriyle kazanılan özelliklerin ve becerilerin gelecek nesillere kalıtım yoluyla aktarılması değil, herhangi bir türün bireyleri içinde zaten var olan fenotipik farklılıklar ve değişkenliklerden, bu bireylerden çevre şartlarına daha iyi uyum gösterebilenlerin diğerlerinden daha elverişli şartlar bulup daha çok üreyip çoğalabilmesiydi. Charles Darwin'e göre çevreye uyum gösterebilme ve adaptasyon doğal seçilimin sonucu iken, Lamarck'a göreyse çevreye uyum ihtiyacının bir sonucuydu.

Bunun gibi Lamarck, mağaralarda yaşayan ve gözleri görme özelliğinin yitiren ve kör olan hayvanların bu ortama uymak zorunda kaldıkları için körleştiklerini söylerken, Darwin ise sadece gözleri kör olanların mağarada yaşayabildiklerini ileri sürüyor, fakat kör olmanın sebebini açıklamıyordu.

Her ne kadar tüm bu açıklamalar, kalıtım yasaları ortaya çıkartılmadan önce, çok iyi bir açıklama şekli olarak benimsenmiş olsa da kalıtım konusunda bilgiler gelişince, özellikle, August Weismann tarafından somatoplazma ile germplazma arasındaki kuramsal farklar bulununca, evrimsel değişmenin, vücut hücrelerinde olmadığı, sadece eşeysel hücrelerdeki kalıtsal materyalin etkisi ile yürütüldüğü anlaşıldı. Böylece Lamarck'ın varsayımı tümüyle geçerliliğini yitirdi.

## Ayrıca bakınız

* Jean-Baptiste Lamarck
* Baldwin etkisi
* Darwinizm
* Edinilmiş özelliklerin kalıtımı
* Evrim
* Evrim düşüncesinin tarihi
* Epigenetik

## Kaynakça
# Ortogenez

Bir hayat ağacı olarak evrimsel ilerleme. Ernst Haeckel, 1866
**Ortogenez**, **ortogenetik evrim**, **ilerlemeci evrim**, **evrimsel ilerleme** veya **ilerlemecilik**, canlıların bazı içsel mekanizmalar veya bir "itici güç" nedeniyle belirli bir hedefe doğru (teleoloji) kesin bir yönde evrimleşme eğilimine sahip olduklarını öne süren terk edilmiş bir biyolojik hipotezdir. Bu teoriye göre, evrimdeki dev ölçekli eğilimlerin, artan biyolojik karmaşıklık gibi mutlak hedefleri vardır. Evrimsel ilerlemenin kimi biçimlerini savunmuş öne çıkan tarihi şahsiyetler arasında Jean-Baptiste Lamarck, Pierre Teilhard de Chardin ve Henri Bergson vardır.

Ortogonez terimi Wilhelm Haacke tarafından 1893 yılında ortaya atılmış olup beş yıl sonra Theodor Eimer tarafından popülerleştirilmiştir. Ortogenez savunucuları, evrimde düzenleyici mekanizma olarak doğal seçilim kuramını reddederek, yönlendirilmiş evrimin doğrusal (düz çizgi) bir modelini benimsemişlerdir. Genetiğin evrimle bütünleştiği modern sentezin ortaya çıkışıyla birlikte, ortogenez ve diğer Darwin'e alternatifler biyologlarca büyük ölçüde terk edildi ama evriminin ilerlemeci olduğu düşüncesi hala oldukça yaygındır; modern destekçileri arasında E. O. Wilson ve Simon Conway Morris yer alıyor. Evrimsel biyolog Ernst Mayr, 1948 yılında *Nature* dergisinde ortogenezin "doğaüstü bir güç" anlamına geldiğini belirterek etkili bir şekilde bu terimin tabu haline gelmesini sağladı. Amerikalı paleontolog George Gaylord Simpson (1953), ortogenezi "gizemli içsel güç" olarak tanımlayarak vitalizmle ilişkilendirip eleştirmiştir. Buna rağmen, birçok müze sergisi ve ders kitabı illüstrasyonları evrimin yönlendirilmiş olduğu izlenimini vermeye devam ediyor.

Biyoloji felsefecisi Michael Ruse, popüler kültürde evrim ile ilerlemenin eşanlamlı kabul edildiğini ve maymundan modern insana uzanan *İlerleme Yürüyüşü* görselinin kasıtsız biçimde yanıltıcı bir imge olarak yaygın şekilde taklit edildiğini kaydeder.

## Kaynakça

### Özel

* Bowler, Peter J. (1989). *Evolution: The History of an Idea*. University of California Press. ISBN 978-0-520-06385-3.
* Ruse, Michael (1996). *Monad to man: the Concept of Progress in Evolutionary Biology*. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-03248-4.

### Genel

## Ek okuma

* Bateson, William (1909). "Heredity and variation in modern lights", in *Darwin and Modern Science* (A.C. Seward ed.) Cambridge University Press. Chapter V.
* Dennett, Daniel (1995). *Darwin'in Tehlikeli Fikri: Evrim ve Hayatın Anlamı*. Alfa Yayınları (2013) 9786051068343
* Huxley, Julian (1942). *Evolution: The Modern Synthesis*, London: George Allen and Unwin.
* Mayr, Ernst (2002). *Evrim Nedir?*. Say Yayınları (2016).
* Simpson, George G. (1957). *Life Of The Past: Introduction to Paleontology*. Yale University Press, p. 119.
* Wilkins, John (1997). "What is macroevolution?" 13 October 2004.

## Dış bağlantılar

* What our most famous evolutionary cartoon gets wrong
# Grup seçilimi

**Grup seçilimi**, evrimsel biyolojide Charles Darwin'e dayanan ve 1962 yılında İngiliz zoolog Vero Wynne-Edwards tarafından geliştirilmiş olan bir kavram. Grup seçilimi düşüncesi, doğal seçilimin bireyler düzeyinde gerçekleşmediğini, grup düzeyinde gerçekleştiğini ve seçilim birimlerinin de grup düzeyinde yer aldığını varsayar.

Grup seçilimin evrimin etki ettiği ana bir mekanizma olup olmadığına dair daha önce de ciddi tartışmalar ve sakıncalar olmuştur. Daha yakın zamanda, bazı evrimsel biyologlar grup seçilimin, temel bir mekanizma yerine daha ziyade bireysel seçilimin bir sonucu olarak ya da çok düzeyli bir seçilim türü olarak yeniden değerlendirilmesi gerektiğini savunmuşlardır..

## Ayrıca bakınız

* Altrüizm
* Biyolojik uyum
* Akraba seçilimi

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar

* (İngilizce) Bergstrom, T.C. (2002). "Sosyal Davranışların Evrimi: Birey ve Grup Seçilimi" (PDF). *Journal of Economic Perspectives*. **16** (2). ss. 67-88. doi:10.1257/0895330027265. 12 Kasım 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)15 Kasım 2011.
* (İngilizce) Bijma, P.; Muir, W.M.; Van Arendonk, J.A.M. (2007). "Çok düzeyli Seçilim 1: Kantitatif Genetiğin Kalıtımı ve Seçilime Tepkisi". *Genetics*. **175** (1). ss. 277-288. doi:10.1534/genetics.106.062711. PMC 1775021 . PMID 17110494.

## Dış bağlantılar

* Grup Seçilimi Teorisi Tartışmaları 22 Ağustos 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. - Üç ayda bir çıkan bir blog dergisi (İngilizce)
* D.S. Wilson'ub yayınladığı kitaplara bağlantı (İngilizce)
# Vitalizm

**Vitalizm** veya **dirimselcilik**, ilke olarak hem ruhtan hem de organizmadan ayrı bir hayatı kabul eden fizyolojik öğreti. Bu görüş, bütün uzvi aksiyonları kapsar.

Dirimselcilik bir yandan animizme ve özellikle ruh ile beden arasında aracı bir güç kabul ettiği için Van Helmont'un animizmine, öte yandan da, tekçiliğe veya biyolojik monizme bağlanır. Zira hayati kuvvet, ne mutlaka akla uygun ne de mutlaka ölümsüzdür; böylece tabiatın diğer güçleri ile aynı değerde sayılabilir, ilk dirimselciler Pythagoras ve Aristoteles olmuştur. Ama bu görüş, en mükemmel ifadesini, Montpellier okulunda ve özellikle, Barthez'de buldu.

Barthez'e göre, hayati olaylar, canlıların dışında, benzerine rastlanmayan bir gücün sonuçlarıdır. Bu fikirler, Bichat, Cuvier, Johannes Müller gibi birçok fizyolojist tarafından kabul edilmiştir. Hattâ bugün bile, bu fikirleri tutanlar vardır.

Legallois tarafından soğancığın rolünün keşfi, ayrıca eski hekimlerin pek sevdikleri hayati sacayağı, yani hayatın üç kaynağı kavramı hayat merkezleri konusunda bir kesinliğe varılmasına yol açtı, böylece hayata nesnel bir varlık verilmiş olduğu sanıldı. Fakat, çok geçmeden, özellikle Bichat'nın etkisiyle, hayatın tek bir merkezde bulunduğu varsayımı önemini kaybetti, öyle ki, dirimselcilik, Rostan'ın örgencilik nazariyesiyle aynı şey oldu. Bu görüş de, daha sonraki buluşların etkisiyle yeni dirimselcilik görüşüne yol açtı. Yeni dirimselcilikten bugün yalnız yön fikri kalmıştır.

## Kaynakça
# İkili kalıtım teorisi

Altamira’dan Polikrom Mağara Bisonu (Magdaleniyen Dönemi)
**İkili kalıtım teorisi** veya bilinen adıyla **gen-kültür birlikte evrimi**, insan davranışının genetik evrim ve kültürel evrim gibi nasıl iki farklı evrimsel sürecin bir ürünü olabileceğini açıklamak için 1970'lerin sonu ve 1980'lerin başında geliştirilmiş olan bir kuramdır. İkili kalıtım kuramı, insanlardaki davranış çeşitliğinin birincil nedeni olarak kültürü gören sosyal bilimler ile kültürü genetik seçilimin bir yan ürünü olarak gören sosyobiyoloji ve evrimsel psikoloji arasında bir "orta taban" oluşturur. İkili kalıtım kuramında kültür, sosyal öğrenme yoluyla insan beynine ulaşan bilgi olarak tanımlanır. Kültürel evrim, kültürel bilgiler üzerinde hareket eden Darwinci bir seçim süreci olarak kabul edilir. İkili kalıtım kuramcıları, genellikle Darwinci seçilim sürecinin genetik bilgileri etkilediği genetik evrime benzeterek tanımlarlar.

Genetik evrim nispeten iyi anlaşılmış olduğundan, ikili kalıtım kuramcılarının çoğu kültürel evrim ile kültürel evrim ve genetik evrim arasındaki etkileşimleri incelerler.

## Ayrıca bakınız

* Evrimsel psikoloji
* Sosyobiyoloji

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Boyd, R.; Richerson, P. J. Carruthers, P.; Stich, S.; Laurence, S. (Ed.). "Kültür, Adaptasyon ve Doğuştanlık" (PDF). *The Innate Mind: Culture and Cognition*. 20 Ocak 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)10 Kasım 2011.  (İngilizce)
* Richerson, P. J.; Boyd, R. (2001). "Konfor İçin Değil, Hız Kazanmak İçin Yapılmış" (PDF). *History and Philosophy of the Life Sciences*, *23*. ss. 425-465. 2 Mart 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)10 Kasım 2011.  (İngilizce)
# Eobiont

**Eobiont** veya **protobiont**, yeryüzünde yaşamın başlangıcı olduğu varsayılan ilk yaşam biçimidir.

Yeryüzünün ilk zamanlarındaki denizlerde ortaya çıkan, serbest hareket edebilen moleküller ile gerçek canlılar arasında bir geçiş aşamasıdır. Üreyebilen ve enerji alışverişi yapabilen tek bir birim halinde örgütlenmiş çok büyük molekül sistemleridir.

İngiliz biokimyacı Norman Wingate Pirie tarafından ortaya atılmıştır.
# Molekül

Su Molekülü
**Molekül**, birbirine bağlı gruplar halindeki atomların oluşturduğu kimyasal bileşiklerin en küçük temel yapısına verilen addır. Diğer bir ifadeyle bir molekül bir bileşiği oluşturan atomların eşit oranlarda bulunduğu en küçük birimdir. Moleküller yapılarında birden fazla atom içerirler. Bir molekül aynı iki atomun bağlanması sonucu ya da farklı sayılarda farklı atomların bağlanması sonucunda oluşabilirler. Bir su molekülü 3 atomdan oluşur; iki hidrojen ve bir oksijen. Bir hidrojen peroksit molekülü iki hidrojen ve 2 oksijen atomundan oluşur. Diğer taraftan bir kan proteini olan gamma globulin 1996 sayıda atomdan oluşmakla birlikte sadece 4 çeşit farklı atom içerir; hidrojen, karbon, oksijen ve nitrojen. Molekülleri oluşturan kimyasal bağlara Moleküler bağlar denir. Bunlar kovalent, iyonik ve metalik bağlardır.

## Moleküler bağlar

Bir molekülün atomları arasında oluşan bağlardır. Moleküller arası bağlardan daha kuvvetlidirler. Bir su molekülünün atomlarını bir arada tutan bağ moleküler bağlara örnektir. Öte yandan su moleküllerini buz halindeyken bir arada tutan bağlar ise moleküller arası bağlara örnektir. Moleküler bağlar kovalent, iyonik ve metalik bağlardır.

* Moleküler ve Moleküller arası bağlar
* Su molekülü (H ve O atomları arasındaki bağ moleküler bağa örnektir.)
* Hidrojen bağı, su molekülleri arasında

### Kovalent bağlar

Hidrojen Atomları arasındaki kovalent bağ
İki veya daha fazla atomun elektron paylaşımı sonucu oluşan bağ moleküler bağdır. Bağı oluşturan her bir atom elektron çiftine bir elektron sağlar. Bu bağ eğer iki aynı atomdan oluşmuş ise, oluşturulan bağa apolar kovalent bağ denir. Elektron çifti her iki atoma da eşit uzaklıktadır. Öte yandan bağ eğer iki farklı atom tarafından oluşturulmuş ise oluşturulan bağ polar kovalent bağ olarak adlandırılır. Bu durumda elektronegatifliği daha yüksek olan atomun elektron yoğunluğu negatifliği az olan atoma göre artar.

### İyonik bağlar

İyonik bağ oluşumu
NaCl Kimyasal denklemi
İyonik Bağ, bir ya da daha fazla elektronun bir atomdan ayrılıp başka bir atoma bağlanması süreci sonrasında pozitif ve negatif iyonların oluşması neticesinde oluşan bağdır. Sodyum ve Klor atomlarından oluşan NaCl'ü oluşturan bağ iyonik bağa tipik bir örnektir.

### Metalik bağlar

Metalik Bağ
Metal atomlarını bir arada tutan bağdır. Metal atomların çekirdeğiyle valans elektronları arasındaki etkileşimin kuvveti oldukça zayıftır. Dolayısıyla atomun bu valans elektronlar serbestçe hareket edebilmektedirler. Band teorisine göre metal atomlarını etrafı valans elektronlarının oluşturduğu *serbest elektron deniziyle çevrilidir*. Bu serbest elektronların paylaşımı sonucu metalik bağ oluşur.

---

Basitten Karmaşığa Bazı Moleküller
|  |  |  |  |
| **Su Molekülü** | **Fenol Molekülü** | **Aspirin** | **Fluorescein arsenik heliks bağlayıcı** |

## Ayrıca bakınız

* Element
* Periyodik tablo
* Van der Waals kuvveti

## Kaynakça

Wikimedia Commons'ta Molekül ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.
# Biyosfer

Küresel biyosfer: plankton ve bitki örtüsünü göstermektedir.
**Biyosfer**, (Yunanca βίος "*bíos*" "**yaşam**" ve σφαῖρα "*sphaira*" "**küre**" anlamında), Dünya'da canlıların yaşadığı 16–20 km kalınlığındaki tabaka; (Yunanca οἶκος "*oîkos*" "**çevre**" ve σφαῖρα "*sphaira*" "**küre**" anlamında), tüm ekosistemlerin dünya çapındaki toplamıdır, ekosfer olarak da bilinir; "**canlı yüzey**" de denir. Aynı zamanda Dünya'daki yaşam bölgesi olarak da adlandırılabilir. Biyosfer (teknik olarak küresel bir kabuktur), minimum girdi ve çıktılarla neredeyse madde bakımından kapalı bir sistemdir. Enerji ile ilgili olarak, yılda yaklaşık 130 terawatt oranında güneş enerjisi yakalayan fotosentez ile açık bir sistemdir. Bununla birlikte, enerji dengesine yakın kendi kendini düzenleyen bir sistemdir. En genel biyofizyolojik tanımla biyosfer, litosfer, kriyosfer, hidrosfer ve atmosfer elementleriyle etkileşimleri de dâhil olmak üzere tüm canlıları ve ilişkilerini bütünleştiren küresel ekolojik sistemdir. Biyosferin, en azından yaklaşık 3.5 milyar yıl önce bir biyopoez (basit organik bileşikler gibi canlı olmayan maddeden doğal olarak oluşmuş yaşam) veya biyogenez (canlı maddeden oluşmuş yaşam) sürecinden başlayarak evrim geçirdiği varsayılmaktadır.

Bu ad ilk kez Fransız bilgin Lamarck tarafından ortaya atılmış ve 20. yüzyılın başında bilim dünyasınca benimsenmiştir. Biyosferin atmosfer içindeki yüksekliği 10.000 m'ye ulaşır. Bu yükseklikten öte bakteri ve mantar sporlarına rastlanmamıştır. Yerde yaşayan kara hayvanları için biyosfer 6.500–6.800 m, yeşil bitkiler için 6.200 m yüksekliğe kadar çıkabilir. Denizin altında 5.000 m derinlikte canlıların yaşadığı saptandığından bu da biyosferin alt sınırını oluşturur (Dünyanın en derin noktası olarak kabul edilen Mariana Çukurunun dibinde yaşam olabileceği öngörülmektedir).

## Biyosfer 1, Biyosfer 2, Biyosfer3

*Biyosfer* kelimesinin bir sayı ile anılması genellikle aşağıdaki anlamlara denk gelmektedir:

1. Biyosfer 1 - Dünya.
2. Biyosfer 2 - Arizona'da bir laboratuvar; 13,000 m²'den oluşan kapalı bir ekosistem.
3. Biyosfer 3 (BIOS-3** olarak da bilinir*) - Ruslar tarafından 1967-68'de yapılan deneyler.
4. Biosphere J - Japonya'da yapılan fazla bahsi geçmeyen bir deneydir.

## Yıllık değişim

Karada, bitki örtüsü kahverengiden (alçak bitki örtüsü) koyu yeşile (yoğun bitki örtüsü) kadar bir ölçekte görünür iken; okyanus yüzeyinde, fitoplanktonlar mordan (düşük) sarıya (yüksek) kadar değişen bir ölçekte gösterilmektedir. Bu görselleştirme, SeaWiFS dâhil bir dizi uydudan ve NASA/NOAA Görünür Kızılötesi Görüntüleme Radyometresi Paketi ve Orta Çözünürlüklü Görüntüleme Spektroradyometresi dâhil araçlardan gelen verilerle oluşturulmuştur.
## Kaynakça
# Bilimsel kanun

**Bilim kanunları** (Yunanca: kanon “kural”), bir hipotez ya da prensip hiçbir şüpheye yer vermeyecek şekilde teyit edilir ve herkes tarafından kabul edilirse kanun haline gelir.

Teori ve kanun farklı mefhumlardır ancak, her ikisinin de tecrübeyle desteğe ihtiyacı vardır. Tipik olarak bilim kanunları, matematik formülleriyle ifade edilir. Tekrarlanan müşahede ve tecrübelerle, mevcut olan bilgi birikimiyle doğruluğu büyük ölçüde kabul edilmiş, ancak yine müşahede ve tecrübeler yoluyla yanlışlanabilme ihtimali bulunan, hipoteze, teori(nazariye) denir.

Fizik bilimi, fizik kanunları diye bilinen bilim kanunları başta olmak üzere bir takım bilim kanunlarını tanımlar. Ayrıca, biyoloji bilimi de Mendel genetiği ve genetikteki Hardy-Weinberg Kuralı prensibi gibi bir takım bilim kanunları tanımlar. Genel kanının aksine, kanıtlanan teori (kuram) kanun olmaz. Kanunla teori arasında doğrudan, tamamlayıcı bir ilişki yoktur.

## Fizik Kanunları

Aşağıda fizik kanunlarına örnekler verilmiştir;

* Newton'un hareket kanunları
* Newton'un evrensel kütleçekim kanunu
* Termodinamik kanunları
* Arşimet prensibi
* Bernoulli prensibi
* Dalton'un kısmi basınçlar kanunu
* Ohm kanunu
* Hamilton prensibi
* Ters kare kanunu
* Ampère kanunu
* Lambert kosinüs kanunu
* Pascal kanunu
* Torricelli kanunu
* Stefan boltzmann kanunu

## Kimya kanunları

Aşağıda kimya kanunlarına örnekler verilmiştir;

* Sabit oranlar kanunları
* Katlı oranlar kanunu
* Kütlenin Korunumu Kanunu
* Birleşen hacim oranları kanunu
* Henry kanunu
* Graham difüzyon kanunu
* Lamm denklemi

## Kaynakça