Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Madde

Hidrojenin evrende en çok bulunan plazma halindeki mor parıltısı
**Madde** ya da **özdek**, uzayda yer kaplayan hacmi ve kütlesi olan tanecikli yapılara denir. Beş duyu organımızla algılayabildiğimiz (hissedebildiğimiz) ve eylemsizliği olan canlı ve cansız varlıklara denir.

Madde olmayan şeyler de vardır. Örneğin; ses, gölge, ısı, ışık, sıcaklık, radyo dalgaları, TV frekansları gibi şeyler tanecikli bir yapıya sahip olmadıkları (hacim ve kütleleri bulunmadığı) ve (kendi başına hareket ettikleri ya da araz özelliğine sahip olup) eylemsizlik özelliği taşımadıkları için madde olarak kabul edilmezler.

Maddenin en küçük yapı birimi atomlardır. Atomlar birleşerek maddeleri meydana getirir. Örneğin: İki hidrojen atomu ile bir oksijen atomu birleşerek suyu meydana getirirler.

Bir atom; elektron, nötron ve protondan oluşur.

Elektron maddenin en küçük parçacığıdır ve enerjiden oluşur. Nükleer fizik ve nükleer kimyada nötrino adı ile anılan bu enerji hakkında hâlâ pek az şey bilinmektedir.

Madde kendi çapında:

* **Fiziksel olay:** Bir madde üzerinde meydana geldiği zaman, o maddenin hüviyetini, yapısını değiştirmeyen olaydır. Mesela kağıdın yırtılması, fiziki bir olaydır. Çünkü kağıdın şekli değişmiş fakat özü yine kâğıttır.
* **Kimyasal olay:** Bir madde üzerinde meydana geldiği vakit, o maddenin hüviyet ve yapısını değiştiren olaydır. Mesela kağıdın yanması gibi.

Atomların çekirdeklerinde değişmeler, parçalanmalar olduğu radyoaktif denilen elementlerden anlaşılmaktadır. Atomların ortasında bulunan çekirdeklerin bu parçalanmasında bir elementin başka bir elemente dönüştüğü anlaşılmıştır. Ayrıca Albert Einstein'in izafiyet kuramına göre madde ve enerji birbirine eş değerdir. Bu sebeple madde enerjiye, enerji de maddeye dönüştürülebilir. Mesela bir uranyum çekirdeğinin veya başka bir ağır atom çekirdeğinin ikiye ayrılmasıyla meydana gelen çekirdek bölünmesinde madde enerjiye dönüşür. Bileşik cisimlerde olduğu gibi elementler de hep değişmekte bir halden başka hale dönmektedir.

## Maddenin ortak özellikleri

* Kütle
* Hacim
* Atom ve moleküller
* Eylemsizlik
* Elektrikli yapı
* Tanecikli yapı
* Boşluklu yapı

## Madde türleri

* Baryonik madde (Normal madde)
* Antimadde (Karşıt madde)
* Karanlık Madde
	+ Baryonik karanlık madde

## Normal maddenin sınıflandırılması

## Maddenin hâlleri

Maddenin hâli bir maddenin faz durumunu tanımlar. Şu anda 16 tane madde hâli tanımlanır. Maddenin dört klasik hâli:

* Katı
* Sıvı
* Gaz
* Plazma olarak kabul edilir.

Maddenin hallerinin evrende bulunuş yüzdeleri %99 plazma, %0.6 gaz, %0.3 sıvı, %0.1 katı şeklindedir.

## Maddenin ayırt edici özellikleri

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Katı | Sıvı | Gaz |
| Özkütle | + | + | + |
| Özhacim |
+

 | + | + |
| Çözünürlük | + | + | + |
| Özısı | + | + | + |
| Genleşme Katsayısı | + | + | - |
| Esneklik katsayısı | + | - | - |
| Kaynama noktası | - | + | - |
| Erime noktası | + | - | - |
| Yoğunlaşma noktası | - | - | + |
| Erime ısısı | + | - | - |
| Buharlaşma noktası | - | + | - |

## Kaynakça
# Organik bileşik

Metan en basit organik bileşiktir
**Organik bileşikler**, molekülleri karbon içeren kalabalık kimyasal bileşikler sınıfındandır. Aşağıda sunulan tarihsel nedenlerden dolayı, bu bileşiklerin küçük bir kısmı, örneğin karbonatlar, basit karbon oksitleri ve siyanürlerin yanı sıra, karbon allotropları inorganik kabul edilir. "Organik" ve "inorganik" karbon bileşikleri arasındaki ayrım "kimyanın geniş alanını düzenlemek için yararlı olsa da, çoğunlukla rastgeledir".

Organik kimya organik bileşiklerin tüm yönleriyle ele alındığı bir bilimdir. Organik sentez bunların hazırlanmasının metodolojisidir.

## Sınıflandırma

Organik bileşikler, heteroatom da denilen, karbon ve hidrojen olmayan elementlerin atomlarını içerebilirler. Organometalik bileşikler, organik karbon ve bir ametalin kovalent bağ kurmasıyla tanımlanır. Ayrıca, organik bileşiklerden farklı, büyük miktarda inorganik karbon bileşikleri de vardır.

### Doğal bileşikler

Organik bileşiklerin önemli bir alt kümesi, yapay yolla üretilmesi çok pahalı olduğundan, hala doğal kaynaklardan elde edilmektedir. Çoğu şekerler, bazı alkaloidler ve terpenoidler, B12 vitamini gibi kimi besinler ve genel olarak önemli konsantrasyonlarda canlı organizmalarda bulunan, büyük ya da stereoizometrik olarak karmaşık moleküllerden oluşan doğal ürünler bunlara örnek olarak gösterilebilir.

Biyokimyada birincil öneme sahip bileşikler antijenler, karbonhidratlar, enzimler, hormonlar, lipidler ve yağ asitleri, nörotransmiterler, nükleik asitler, proteinler, peptidler ve amino asitler, vitaminler ile hayvansal yağlar ve bitkisel yağlardır.

### Sentetik bileşikler

Plastiklerin de içinde bulunduğu birçok polimer organik bileşiktir.

## Veritabanları

* CAS[1]17 Aralık 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. organik bileşikler hakkındaki veriler için en bütünlüklü arşivdir. Arama motoru olarak *SciFinder*[2]17 Aralık 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. çalışır.
* Beilstein veritabanı 9.8 milyon madde hakkında enformayson içerir. 1771'den günümüze kadar olan bilimsel literatürü kapsar. "CrossFire" aracılığıyla erişilebilir. Orijinal literatüre referans vererek, her maddenin yapısı ile fiziksel ve kimyasal özellikleri çok geniş bir tarama alanıyla sunulur.
* *PubChem* bileşikler hakkında, özellikle tıbbi kimya alanında, 18.4 milyon girdiye sahiptir.

Organik kimyanın birçok başka alanı için daha özelleşmiş veritabanları da vardır.

## Yapı kararlılığı ölçümü

Bakınız: Yapı kararlılığı

Günümüzde başlıca yöntemler şunlardır: proton ve karbon-13 NMR spektroskopisi and X ışını kristalografisi

## Ayrıca bakınız

* Organometalik bileşikler
* İnorganik bileşikler

## Kaynakça
# Hücre sinyalizasyonu

Biyolojide, **hücre sinyalizasyonu** veya **hücre iletişimi**, hücrelerin çevresi ve kendisi arasında sinyalleri alma, işleme ve iletme yeteneğidir. Bakteriler, bitkiler ve hayvanlar gibi her canlı organizmadaki tüm hücrelerin temel bir özelliğidir. Bir hücrenin dışından kaynaklanan sinyaller (veya hücre dışı sinyaller) mekanik basınç, voltaj, sıcaklık, ışık veya kimyasal sinyaller (küçük moleküller, peptitler veya gazlar) gibi fiziksel ajanlar olabilir. Kimyasal sinyaller hidrofobik veya hidrofilik olabilir. Hücre sinyalleri kısa veya uzun mesafelerde meydana gelebilir ve sonuç olarak otokrin, jukstakrin, intrakrin, parakrin veya endokrin olarak sınıflandırılabilir. Sinyal molekülleri çeşitli biyosentetik yollardan sentezlenebilir ve pasif veya aktif taşıma yoluyla ve hatta hücre hasarından sonra salınabilirler.

Reseptörler, kimyasal sinyalleri veya fiziksel uyaranları algılayabildikleri için hücre sinyalleşmesinde önemli bir rol oynarlar. Reseptörler genellikle hücre yüzeyinde veya sitoplazma, organeller ve çekirdek gibi hücrenin içinde bulunan proteinlerdir. Hücre yüzeyi reseptörleri genellikle hücre dışı sinyallerle (veya ligandlarla) bağlanır, bu da reseptörde enzimik aktiviteyi başlatmasına veya iyon kanalı aktivitesini açmasına veya kapatmasına yol açan yapısal bir değişikliğe neden olur. Bazı reseptörler enzimatik veya kanal benzeri alanlar içermez, bunun yerine enzimlere veya taşıyıcılara bağlanır. Nükleer reseptörler gibi diğer reseptörler , DNA bağlama özelliklerini değiştirme ve çekirdeğe hücresel lokalizasyon gibi farklı bir mekanizmaya sahiptir.

Sinyal transdüksiyonu, bir sinyalin, bir iyon kanalını (ligand kapılı iyon kanalı) doğrudan aktive edebilen veya sinyali hücre boyunca yayan ikinci bir haberci sistem kaskadı başlatabilen kimyasal bir sinyale dönüştürülmesi (veya transdüksiyonu) ile başlar. İkinci haberci sistemleri, birkaç reseptörün aktivasyonunun birden fazla ikincil habercinin etkinleştirilmesiyle sonuçlandığı, böylece ilk sinyali (birinci haberci) güçlendirerek sinyali yükseltebilirler. Bu sinyal yollarının aşağı yöndeki etkileri, proteolitik bölünme, fosforilasyon, metilasyon ve ubikuitinilasyon gibi ek enzimatik aktiviteleri içerebilir.

Her hücre spesifik hücre dışı sinyal moleküllerine yanıt vermek üzere programlanmıştır ve bu, gelişme, doku onarımı, bağışıklık ve homeostazın temelidir. Sinyal etkileşimlerindeki hatalar kanser, otoimmün hastalıklar ve diyabet gibi hastalıklara neden olabilir.

 Figür 3. Bir sinyal iletim yolunun temel bileşenleri ( MAPK/ERK yolu gösterilmiştir)
## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* NCI-Nature Pathway Interaction Database : insan hücrelerinde sinyal yolları hakkında güvenilir bilgi.
* Medical Subject Headings *Intercellular+Signaling+Peptides+and+Proteins*
* Medical Subject Headings *Cell+Communication*
* Sinyal Yolları Projesi 7 Haziran 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. : biyolojik olarak düzenlenmiş arşivlenmiş transkriptomik ve ChIP-Seq veri kümeleri kullanılarak oluşturulan hücre sinyalleme hipotezi oluşturma bilgi tabanı
# Gen ifadesi

*Gen ifadesi* DNA bazları tarafından sentezlenen proteinleri tanımlar.
**Gen ifadesi** ya da **gen ekspresyonu**, DNA dizisi olan genlerin, fonksiyonel protein yapılarına dönüşmesi süreci için kullanılan bir terimdir. Basitçe, bu durum genlerin açık (aktif) olup olmadıkları olarak da tanımlanabilir.

DNA'nın farklı genlere karşılık gelen bölgelerindeki baz dizilişleri, o gen tarafından şifrelenen proteinin aminoasit dizisini belirler. DNA'daki baz dizilişlerinin proteinin amino asit dizisini nasıl şifrelediği genetik ve biyokimyasal yöntemlerin birlikte kullanılması ile ortaya konulmuştur.

İnsanda bulunan yaklaşık 30 bin genin hepsi, aynı anda aktif olarak bulunmayabilir. Gen ifadesinin her adımı, transkripsiyondan post-translasyonel modifikasyona kadar adımlarda değişebilir.

Gen düzenlenmesi, hücreye; hücre farklılaşması, morfogenezis ve canlıdaki çok yönlü adaptasyonun temellerini oluşturan, yapı ve fonksiyonların kontrolünü verir.

Protein olmayan genler, (rRNA genleri, tRNA genleri vs.) protein olarak translasyon edilmezler.

## Ölçüm

Bazı genlerin ifadesi, (mikroRNAlar ya da ubiquitin ligazlar gibi) transkripsiyondan sonra düzenlenir, böylece artan mRNA konsantrasyonu her zaman gen ifadesine gerek duymaz. Bununla beraber, mRNA seviyeleri Northern blot yöntemiyle nicel olarak ölçüldüğünde, RNA'nın tamamen bu ifadeye bağlı olduğu görülmüştür.

## Ayrıca bakınız

* Gen
* Northern blot

## Dış bağlantılar

* ArrayExpress,İngiltere 30 Haziran 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* NCBI - Gen ifadesi 17 Haziran 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Genler ve Gen İfadesi - İngilizce

Wikimedia Commons'ta Gen ifadesi ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.
# Epidermis (botanik)

Keten bitkisinin bir kesiti:
 1. Öz,
 2. Protoksilem,
 3. Ksilem I,
 4. Floem I,
 5. Sklerankima (bast fibre),
 6. Korteks,
 7. **EpidermisEpidermis** (Yunanca "επίδερμίδα", "üst-deri") bitkilerde yaprak, kök, gövde ve çiçeği kaplayan tek katmanlı hücreler bütünü. Bitkiyle dış ortam arasında bir sınır oluşturur. Epidermisin bitkilerde birden çok fonksiyonu vardır; bitkinin su kaybetmesini önlemek, gaz değişimini düzenlemek, metabolik bileşiklerin salgılanmasını sağlamak ve özellikle köklerde su ve mineral gibi besinleri absorbe etmek. Genellikle kloroplast içermez veya çok az miktarda içerir.

## Kaynakça

* Plant tissue systems5 Aralık 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
# İnternod

İnternod
**İnternod**, İki nod arasındaki sürgün parçası. Nodlar, büyüyerek yaprak, kozalak, kök ve çiçek gibi yapıları oluşturan tomurcukları bir arada tutmaktadır.
# Sürgün (botanik)

Botanikte bir bitki **sürgünü**, uzantıları, yaprakları ve yan tomurcukları, çiçekli gövdeleri ve çiçek tomurcukları ile birlikte herhangi bir bitki gövdesinden oluşur. Tohum çimlenmesinden yukarı doğru büyüyen yeni büyüme, yaprakların gelişeceği bir sürgündür. İlkbaharda, çok yıllık bitki sürgünleri, otsu bitkilerde yerden büyüyen yeni büyüme veya odunsu bitkilerde büyüyen yeni gövde veya çiçek büyümesidir.

Günlük konuşmada sürgünler genellikle gövdelerle eş anlamlıdır. Sürgünlerin ayrılmaz bir bileşeni olan gövdeler, tomurcuklar, meyveler ve yapraklar için bir eksen sağlar.

Genç sürgünler genellikle hayvanlar tarafından yenir çünkü yeni büyümedeki lifler henüz ikincil hücre duvarı gelişimini tamamlamamıştır, bu da genç sürgünleri daha yumuşak ve çiğnenmesi ve sindirilmesi daha kolay hale getirir. Sürgünler büyüdükçe ve yaşlandıkça, hücreler sert ve dayanıklı bir yapıya sahip ikincil hücre duvarları geliştirir. Bazı bitkiler (örneğin *Pteridium*) sürgünlerini yenmez veya daha az lezzetli hale getiren toksinler üretir.

* Salatalık sürgünü
* *Reynoutria sachalinensis*'in yenilebilir sürgünleri
* Ayçiçeği fideleri çimlenirken
* Genç *hass avokado* sürgünü

## Ağaçsı bitkilerin sürgün türleri

Bir elma ağacında meyve veren mahmuzların gelişimi. Sol: İki yaşında bir sürgün; Sağ: Meyve mahmuzları olan üç yaşında bir sürgün
Birçok odunsu bitkinin farklı **kısa sürgünleri** ve **uzun sürgünleri** vardır. Bazı kapalı tohumlu bitkilerde, **mahmuz sürgünler** veya **meyve mahmuzları** olarak da adlandırılan kısa sürgünler, çiçek ve meyvelerin çoğunu üretir. Benzer bir model bazı kozalaklı ağaçlarda ve *Ginkgo*'da da görülür, ancak *Picea* gibi bazı cinslerin "kısa sürgünleri" o kadar küçüktür ki ürettikleri yaprağın bir parçası ile karıştırılabilirler.

Bununla bağlantılı bir olgu da ilkbahar büyümesi ve daha sonraki lammas büyümesinden gözle görülür şekilde farklı yaprakları içeren **mevsimsel heterofilidir**. İlkbahar büyümesi çoğunlukla bir önceki sezon oluşan tomurcuklardan gelir ve genellikle çiçek içerirken, lammas büyümesi genellikle uzun sürgünler içerir.

* Uzun sürgün büyümesi
* Nashi armut ağacında olgun bir meyve mahmuzu, *Pyrus pyrifolia*
* *Cedrus deodara'nın* uzun sürgünlerinde, yaprakların köşelerinde tomurcuklar olabilir.
* *Cedrus deodara*, uzun sürgünler boyunca kısa sürgünler (tomurcuklardan) oluşturur.

## Ayrıca bakınız

* Tomurcuk
* Diken (botanik), gerçek dikenler farklı olarak kısa sürgünlerdir.

## Kaynakça
# Damar dokusu

Bir böğürtlen çalısındaki damar düzeni detayı.
Kereviz sapının iç kısmındaki, hem floem hem de ksilem içeren iletim demetleri.
**Damar dokusu**, damarlı bitkilerde bulunan birden fazla hücre tipinden oluşan karmaşık bir iletken dokudur. Damar dokusunun birincil bileşenleri ksilem ve floemdir. Bu iki doku, sıvı ve besinleri içinden taşır. Ayrıca, damar dokusu ile ilişkili iki de meristem vardır: vasküler kambiyum ve mantar kambiyum. Belirli bir bitki içindeki tüm damar dokuları, birlikte o bitkinin **damar dokusu sistemini** oluşturur.

Damar dokusundaki hücreler genellikle uzun ve incedir. Ksilem ve floem, bitki boyunca su, mineral ve besin maddelerinin iletiminde işlev gördüğünden, şekillerinin borulara benzer olması kaçınılmazdır. Floemin kendine özgü hücreleri, tıpkı bir borunun da bölümlerinde olabileceği gibi, uçtan uca bağlanır. Bitki büyüdükçe, yeni damar dokusu bitkinin büyüyen uçlarında farklılaşır. Yeni doku, mevcut damar dokusu ile uyumlu hale gelir ve bitki boyunca bağlantısını korur. Bitkilerdeki damar dokusu, iletim demeti adı verilen uzun, ayrı iplikçikler halinde düzenlenir. Bu demetler hem ksilem hem de floemin yanı sıra destekleyici ve koruyucu hücreleri de içerir. Saplarda ve köklerde, ksilem genellikle sapın iç kısmına daha yakın uzanırken, sapın dışına doğru da floem bulunur. Hatta bazı Asterales dikotlarının saplarında, ksilemin içine yerleştirilmiş floem de olabilir.

Ksilem ve floem arasında vasküler kambiyum adı verilen bir meristem bulunur. Bu doku ek ksilem ve floem olacak hücreleri birbirinden ayırır. Bu büyüme bitkinin uzunluğunu değil çevresini arttırır. Vasküler kambiyum yeni hücreler üretmeye devam ettiği sürece, bitki de daha fazla büyümeye devam eder. Ağaç ve odunsu yapı geliştiren diğer bitkilerde, vasküler kambiyum, odunsu büyüme üreten damar dokusunun genişlemesine izin verir. Bu büyüme sapın epidermisini parçaladığından, odunsu bitkilerde floem içinde gelişen bir mantar kambiyumu da bulunur. Mantar kambiyumu, bitkinin yüzeyini korumak ve su kaybını azaltmak için kalınlaşmış mantar hücrelerini oluşturur. Hem odun üretimi hem de mantar üretimi ikincil büyüme şeklidir.

Yapraklarda, iletim demetleri süngerimsi mezofil yapısının içinde bulunur. Ksilem yaprağın adaksiyal yüzeyine (genellikle üst tarafa) yönlendirilir iken floem ise yaprağın abaksiyal yüzeyine doğru yönlendirilir. Bu yüzden yaprak bitleri genellikle yaprakların üstünde değil alt kısımlarında bulunur, çünkü floem bitki tarafından üretilen şekerleri taşır ve alt yüzeye daha yakındır.
# Ksilem

**Ksilem** veya **odun borusu**, bitkilerde inorganik maddelerin (su, mineraller vb.) taşınmasını sağlayan borumsu yapılardır. Cansız hücrelerden oluşurlar. Başta bölünme yeteneğine sahip olan trake ve trakeitler canlı meristem hücreleridir. Üst üste gelerek oluşturduğu yapılar birtakım değişimlere maruz kalarak zamanla çekirdek ve sitoplazmalarını kaybeder. Hücreler arasındaki enine zarlar eriyerek kaybolur ve kalan boyuna hücre çeperleri, lignin birikimiyle giderek kalınlaşır ve sertleşir. Böylece, ince bir boru şeklindeki odun boruları oluşur. Ksilem demetler halinde bulunur. Ksilemde taşınma, aşağıdan yukarıya doğru tek yönlüdür. Ksilem, ayrıca kazandığı sertlikle bitki gövdesine mekanik destek sağlar.

## Etimolojisi

Ksilem kelimesi Yunanca *xúlon*, yani "odun, kereste", kelimesinden türemiştir.

## Yapısı

Ksilem kesiti
Ksilem su iletimine uyarlanmış ince, uzun ve içi boş hücreleri kapsar ve dört farklı hücre tipinden meydana gelen birleşik bir dokudur. Bu hücreler: *trake*, *trakeid*, *ksilem parankiması*, *ksilem sklerankiması*.

* *Trake*: Uzunluğuna çeperlerinde lignin bulunan ve enine çeperleri kaybolmuş ölü hücrelerin üst üste gelmesinden oluşan silindir veya tüpler şeklindedir. Topraktan alınan suyu organlara hareketini sağlar.
* *Trakeid*: Trakeler gibi su iletimini sağlarlar. Çapları genellikle daha dar olup enine çeperleri mevcuttur. Hücre uçları sivri prizma veya silindir şeklinde bağımsız ölü hücrelerdir. Yan çeperleri trakelerdeki gibi odunlaşmıştır. Geçitleri trakelere oranla büyük ve kenarlıdır. Trakeidlerin bir kısmı destek dokusunun işinide görür. Gymnosperm'lerde (Açıktohumlular) yalnız trakeidler mevcuttur.
* *Ksilem parankiması*: Canlı hücrelerde meydana gelmiştir. Çeperleri selüloz ve lignindir. Görevleri, iletim dokusu içinde besin maddesi depo etmek ve kısa mesafelere iletim yapmaktır.
* *Ksilem sklerankiması*: Çeperleri tamamen odunlaşmış uzun hücrelerdir. İletim dokusunda destek işini görürler.
# Soluma

Soluma
Dişi Amerikan Timsahı nefes alırken çekilmiş bir X-ray.
**Nefes almak**, **soluk almak** ya da **Teneffüs** havanın akciğerlere alınıp verilme işlemidir. Aerobik organizmalar enerji açığa çıkarabilmek için solunum yoluyla oksijene ihtiyaç duyar. Nefes almak vücudun ihtiyacı olan oksijenin alınıp karbondioksidin atıldığı tek işlemdir. Gaz değişimi, akciğer alveolleri ve akciğer kılcal damarlarındaki kan arasında, gazların pasif difüzyonuyla meydana gelir. Kandaki çözünmüş gazlar, kalbin kanı pompalamasıyla dolaşım sistemi yoluyla tüm vücuda yayılır. Nefes alma işlemi, nefes alma (inspirasyon) ve nefes verme (expirasyon) aşamalarından oluşur.

Nefes alma sırasında alınan havanın içeriği şu şekildedir; %79'u azot (N₂), %20,96'sı oksijen (O₂) ve %0,04'ü karbondioksit (CO₂). Nefes verme sırasında verilen havanın içeriği şu şekildedir; %79 azot (N₂), %17 oksijen (O₂) ve %4 karbondioksit (CO₂).

Normal fizyolojik sınırlar içerisindeki nefes almanın tıbbi terimi öpnedir.

Karbondioksidin atılımına ek olarak nefes almayla vücuttan su da atılır. Alveollerden difüzyona uğrayan su sebebiyle nefes %100 nem içerir.

## Kaynakça
# Kas sistemi

| Kas sistemi |
| --- |
|  |
|  |
| Latince isim | systema musculare |
| Sistem | musculoskeletal system |
| Tanımlayıcılar |
| Microsoft Academic | 499784838 |
| TA | 1974 |
| FMA | 72954 |

**Kas sistemi** canlıya hareket yeteneği sağlayan sistemdir. Kas sistemi omurgalılarda sinir sisteminin kontrolü altında olmasına rağmen bazı kaslar (örneğin kalp kası) tamamen otonom çalışabilir.

## Kaslar

İnsan vücudunda üç çeşit kas bulunmaktadır. Bunlar; çizgili kas (ya da iskelet kası), düz kas ve kalp kasıdır.

### Çizgili kas (iskelet kası)

İskelet kası, liflerden oluşmuş, hücre çekirdekleri hücre zarının hemen altında konumlanmış çok çekirdekli hücrelere sahiptir. Hücrelerinin içinde miyofibril adlı telcikler bulunur. Bu telcikler hücrenin içinde boydan boya uzanır. Her bir kas hücresinin içinde bulunan en küçük kasılma birimine sarkomer denir. Her bir sarkomer kalın miyozin ve ince aktin protein telciklerini içerir. Aktin filaman, miyozin üzerinde kaydığında kasılma gerçekleşir.

Bir iskelet kası eşik değeri üzerinde bir uyaran ile uyarıldığında her bir sarkomer koordineli olarak kasılmaya başlar. Kasılma için aksiyon potansiyelinin oluşması gerekir.

Kas hücreleri de enerjilerini tıpkı diğer hücreler gibi ATP'den elde ederler. Kas Hücreleri çok az ATP depolayabilir. Bu yüzden ADP dönüştürülerek harcanan her molekül, çabucak ATP'ye geri dönüştürülür. Kaslar aynı zamanda ek enerji desteği sağlayan kreatin fosfat adlı bir molekül depolarlar. Kreatin fosfat molekülünün yapısında bulunan fosfat, ADP'nin ATP'ye dönüştürülmesinde kullanılır.

Kas kasılmasında aynı zamanda Kalsiyum iyonları da gereklidir. Kalsiyum iyonları, kas hücresi kasılma uyarısı aldığında sarkoplazmik retikulumdan sarkomere salınır. Kalsiyum iyonları aktin proteininin miyozine bağlanarak kayması için gereklidir. Kasılma uyarısı bittiğinde kalsiyum iyonları sarkomerden sarkoplazmik retikuluma geri pompalanır.

İnsan vücudunda yaklaşık 639 iskelet kası bulunmaktadır.

### Kalp kası

Kalp kası yapı bakımından çizgili kaslara benzese de kas liflerinin konumu itibarı ile bazı farklılıklar gösterir. Ayrıca tıpkı düz kaslar gibi insan kontrolü altında değildir.

### Düz kas

Düz kaslar otonom sinir sistemi tarafından kontrol edilir. İstemsiz yapılan hareketlerin gerçekleşmesini sağlar. Bağırsak, mide, atardamar, toplardamar gibi organların yapısında bulunur. Sadece oksijenli solunum yaparlar. Miyoglobin içermezler. Kreatin fosfat metabolizmasını kullanmazlar. Depo şeker olarak glikojen sentezlemezler.
# Üreme sistemi

**Üreme sistemi**, bir canlının üremesinde rol alan anatomik yapıların bütününe verilen bir isimdir. Bir organ sistemi olan üreme sistemi, üreme organlarını barındırır. İnsan üreme sistemi, erkek ve dişi organlardan oluşan bir komplekstir. Farklı canlılar farklı şekillerde ürerler ve bu nedenle üreme sistemleri canlıdan canlıya büyük değişiklik gösterir. Üreme sistemleri canlının üreme tipine uyum sağlayacak şekilde gelişmiştir. Memelilerde, erkeklerde sperm ve dişilerdeki yumurta hücrelerinin birleşmesi ile döllenme olur ve yavru oluşur.

## Kaynakça
# Gıda döngüsü

En çok bilinen örneklerden birisi su döngüsü.
Ekolojide ve yer bilimlerinde, bir **biyojeokimyasal döngü** veya **gıda döngüsü** bir kimyasal elementin veya molekülün yeryüzünün hem biyotik biyosfer hem de abiyotik (Yerkabuğu, Atmosfer ve Hidrosfer) bölümlerinde hareket eder. Süreç açısından, bazı döngülerde elementin yönlendirildiği veya uzun bir süre saklandığı (rezervuar denilen) özel yerler olmasına rağmen element geri dönüşüme sokulmaktadır. Biyokimyasal döngüler içerisinde elementler, kimyasal bileşikler ve maddenin diğer biçimleri bir organizmadan diğerine ve biyosferin bir kısmından diğerine geçirilmektedir.

## Kaynakça