Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dört üyelilerin evrimi

Çamurlu sığ bölgelerde yaşayabilen *Panderichthys*; kendisini karaya çıkarabilen uzuv benzeri yüzgeçlere sahip *Tiktaalik*; sekiz parmaklı ayakları olan *Acanthostega* ve uzuvları olan *Ichthyostega* gibi otlarla dolu bataklıklarda yaşayan ilkel dört üyeliler, Geç Devoniyen omurgalı türleşmesi sırasında *Eusthenopteron* gibi pelajik lob-yüzgeçli balıkların alt soylarının sergilediği bir dizi adaptasyon sonucu ortaya çıktılar. Ayrıca sölekant türleri gibi pelajik lob yüzgeçli balıklar da bu alt soylara dahildi.
**Dörtüyelilerin evrimi**, yaklaşık 400 milyon yıl önce, Devoniyen Dönemi'nde ilk dört üyelilerin lob yüzgeçli balıklardan evrimleşmesiyle başladı. Dört üyeliler (bu sayfada kullanılan apomorfi tabanlı tanım altında), yaşayan ve soyu tükenmiş tüm amfibiler, sürüngenler, kuşlar ve memelilerin dahil olduğu biyolojik üst sınıf olan Tetrapoda altındaki tüm hayvanlardır. Günümüzde çoğu dört üyeli karada yaşıyor olsa da, en eski dört üyelilerin herhangi birinin karada hareket edebildiği fikrini destekleyen çok az kanıt bulunmaktadır. İlk dört üyelilerin sahip oldukları dört uzvun, bedenlerinin orta kısmını yerden kaldıramayacak düzeydeydi ve bilinen kalıntılarda karınlarını karada sürüklediklerine dair bir kanıt bulunmamaktadır. Kalıntılarda görülen izler muhtemelen sığ su kütlelerinin diplerinde yürüyen hayvanlar tarafından yapılmıştır. Dört üyelilerinin sudaki ataları ve karada kolonileşme süreci belirsizliğini korumaktadır. Bu konular şu anda paleontologlar arasında akt if araştırma ve tartışma alanlarıdır.

Günümüzde çoğu amfibi, yaşamlarının ilk aşamasını balık benzeri iribaşlar olarak geçirerek yarı suda yarı karada yaşarlar. Yılanlar ve balinalar gibi bazı dört üyeli grupları, uzuvlarının bir kısmını veya tamamını kaybetmiştir. Ek olarak birçok dört üyeli tarih boyunca kısmen sucul veya tamamen sucul yaşamlara döndü (tamamen sucul dört üyelilere örnek olarak balinalar ve deniz inekleri verilebilir). Sucul yaşam tarzına ilk geri dönüşler, Karbonifer Dönemi kadar erken bir tarihte gerçekleşmiş olabilir. Sucul yaşama diğer geri dönüşler ise deniz memelileri, yüzgeçayaklılar ve birkaç modern amfibi de görüldüğü üzere nispeten yakın bir tarihte; Senozoyik'te meydana geldi.

Hayvanların suda nefes almaya ve yol bulmaya yarayan bir vücuttan, karada hareket etmesini sağlayan bir vücuda geçişi, bilinen en derin evrimsel değişikliklerden biridir. Bu değişiklik, aynı zamanda 20. yüzyılın sonlarında bir dizi ara geçiş fosilinin bulunuşu ve gelişmiş filogenetik analizler sayesinde en iyi anlaşılan evrimsel değişimlerden biridir.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Wikimedia Commons'ta Dört üyelilerin evrimi ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur
# Virüs evrimi

**Virüs evrimi** evrimsel biyoloji ve virolojinin virüslerin evrimiyle ilgilenen alanıdır. Pek çok virüs (özellikle RNA virüsleri) kısa jenerasyon zamanlarına ve görece yüksek mutasyon hızlarına sahiptir. Bu özellikleri doğal seleksiyonla kombine edildiğinde virüslerin yeni çevre şartlarına adapte olmalarına imkân tanır.

Virüs evrimi özellikle influenza, AIDS (HIV), hepatit (örn. HCV) nedeniyle epidemiyolojinin önemli alanlarından biridir. Dirençli mutasyon genellikle tedavinin başlangıcından sonra, hafta veya ay içinde görüldüğü gibi başarılı aşı ve antiviral geliştirilmesinde sorunlara neden olmaktadır. Virüs evrimi üzerine geliştirilmiş ana teorilerden biri de çeyrek tür modelidir.

## Kaynakça
# Simbiyogenez

**Simbiyogenez** (= parazitizm + simbiyoz), iki ayrı organizmanın birbirleriyle birleşerek tek ve yeni bir organizma oluşturması. Bu düşüncenin kökeni, Konstantin Mereschkowsky'in kloroplastların siyanobakterilerin protozoa tarafından yutulduğu simbiyoz bir ilişki sonucu ortaya çıktıklarını anlattığı 1926 tarihli "*Simbiyogenez ve Türlerin Kökeni*" isimli kitabından gelmektedir. Aynı zamanda İvan Wallin de "*Simbiyontizm ve Türlerin Kökeni*" isimli kitabında bu kavramı desteklemiş ve bakterilerin türlerin kökeni olabileceğini, ayrıca türlerin endosimbiyoz yoluyla oluşmuş olabileceğini öne sürmüştür. Bugün kloroplast ve mitokondrinin böyle bir kökeni olduğu düşünülmektedir ve endosimbiyoz kuramı olarak adlandırılmaktadır.

## Alıntılar

## Kaynakça

* Sapp J, Carrapiço F, Zolotonosov M (2002). "Symbiogenesis: the hidden face of Constantin Merezhkowsky". *History and philosophy of the life sciences*. **24** (3–4). ss. 413-40. doi:10.1080/03919710210001714493. PMID 15045832. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
* Margulis L (1993). "Origins of species: acquired genomes and individuality". *BioSystems*. **31** (2–3). ss. 121-5. doi:10.1016/0303-2647(93)90039-F. PMID 8155844.
* Margulis L, Bermudes D (1985). "Symbiosis as a mechanism of evolution: status of cell symbiosis theory". *Symbiosis*. Cilt 1. ss. 101-24. PMID 11543608.
* "Acquiring Genomes" 27 Eylül 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. March 8. Retrieved February 24, 2011
* de la Cruz F, Davies J (2000). "Horizontal gene transfer and the origin of species: lessons from bacteria". *Trends Microbiol*. **8** (3). ss. 128-33. doi:10.1016/S0966-842X(00)01703-0. PMID 10707066.

## Önemli kitaplar

* Konstantin Mereschkowsky. *Symbiogenesis and the Origin of Species*. 1926.
* Lynn Margulis. *Symbiotic Planet: A New Look at Evolution*. Amherst, MA: Perseus Books Group, 1998. ISBN 0-456-07271-2.
* Lynn Margulis, Dorion Sagan. *Acquiring Genomes: A Theory of the Origins of Species*. Amherst, MA: Perseus Books Group, 2002. ISBN 0-465-04391-7.
# Biyolojik süreç

**Biyolojik süreçler**, bir organizmanın yaşaması için hayati önem taşıyan ve çevresiyle etkileşime girme kapasitesini şekillendiren süreçlerdir. Biyolojik süreçler, yaşam formlarının devamlılığı ve dönüşümünde rol oynayan birçok kimyasal reaksiyon veya diğer olaylardan oluşur. Metabolizma ve homeostaz örnek olarak verilebilir.

Bir organizma içindeki biyolojik süreçler de biyoendikatör olarak çalışabilir. Bilim insanları, çevresel değişikliklerin etkilerini izlemek için bir bireyin biyolojik süreçlerine bakabilirler.

Biyolojik süreçlerin düzenlenmesi, herhangi bir sürecin sıklığı, hızı veya kapsamı modüle edildiğinde gerçekleşir. Biyolojik süreçler birçok yolla düzenlenir; örnekler arasında gen ifadesinin kontrolü, protein modifikasyonu veya bir protein veya substrat molekülü ile etkileşim yer alır.

* Homeostaz: sabit bir durumu korumak için iç ortamın düzenlenmesi; örneğin, sıcaklığı düşürmek için terleme
* Organizasyon: yapısal olarak bir veya daha fazla hücreden oluşmak - yaşamın temel birimleri
* Metabolizma: kimyasalları ve enerjiyi hücresel bileşenlere dönüştürerek (anabolizma) ve organik maddeyi ayrıştırarak (katabolizma) enerjinin dönüşümü. Canlılar, iç organizasyonu (homeostaz) sürdürmek ve yaşamla ilişkili diğer olguları üretmek için enerjiye ihtiyaç duyar.
* Büyüme: katabolizmadan daha yüksek bir anabolizma oranının sürdürülmesi. Büyüyen bir organizma, sadece madde biriktirmek yerine tüm parçalarının boyutunu artırır.
* Uyaranlara tepki: bir tepki, tek hücreli bir organizmanın dış kimyasallara karşı kasılmasından, çok hücreli organizmaların tüm duyularını içeren karmaşık reaksiyonlara kadar birçok şekilde olabilir. Bir tepki genellikle hareketle ifade edilir; örneğin, bir bitkinin yapraklarının güneşe doğru dönmesi (fototropizm) ve kemotaksi.
* Üreme: tek bir ebeveyn organizmadan eşeysiz olarak ya da iki ebeveyn organizmadan eşeyli olarak yeni bireysel organizmalar üretme yeteneği.
* Organizmalar arası etkileşim: bir organizmanın aynı veya farklı türden başka bir organizma üzerinde gözlemlenebilir bir etkiye sahip olduğu süreçler.
* Ayrıca: hücresel farklılaşma, fermantasyon, döllenme, çimlenme, tropizm, hibridizasyon, metamorfoz, morfogenez, fotosentez, transpirasyon.

## Ayrıca bakınız

* Kimyasal süreç
* Yaşam
* Organik reaksiyon

## Kaynakça
# Mozaik evrim

**Mozaik evrim**, bir soy hattı boyunca çeşitli vücut yapılarının ve fonksiyonlarının farklı hızlarda evrimleşmesidir. Bir popülasyonun evrimsel geçmişi incelendiğinde, özelliklerin farklı hızlarda ve kimi vakitler birbirinden bağımsız bir şekilde evrildiği görülür. Örneğin insan evriminde, önce iki ayaklılık (bipedalizm) evrildi ve bunun ardından beyin ve kafatası hacmi hızla arttı ancak iki ayaklılığın evrimi sırasında bu yapılarda pek de bir değişim yaşanmadı.

## Kaynakça
# Biyolojik yaşam döngüsü

Sivrisineğin yaşam döngüsü. Erişkin sivrisineğin yumurtaları çeşitli evrelerden geçerek tekrar erişkin hâline gelir. Yaşam döngüsü üreme ile tamamlanır ve devam eder.
Biyoloji'de **yaşam döngüsü** bir canlının geçirdiği değişikliklerle tekrar başladığı noktaya dönmesidir. Biçim değişiklikleri büyüme, eşeysiz üreme, ve/veya eşeyli üreme gibi süreçleri içerir.

Bazı canlıların yaşam döngüsünde bir türün farklı soyları birbirini izler. Embryophyta ve su yosunlarının çoğu için iki çokhücreli evre vardır ve yaşam döngüleri soyların almaşı olarak adlandırılır. Kırmızı algler gibi üç ya da daha fazla çokhücreli evresi olan canlılar için daha çok **yaşam öyküsü** terimi kullanılır.

Eşeyli üremeyi içeren yaşam döngüleri birbiri ardına gelen haploit (*n*) ve diploit (2*n*) evreleri içerir yani ploitlik değişikliği vardır. Diploit evreden haploit evreye geçiş için mayoz bölünme şarttır. Ploitliğin değişikliği için 3 tip döngü vardır:

* haplontik yaşam döngüsü — haploit evre çokhücreli, diploit evre tek hücrelidir, mayoz bölünme "zigotik"tir.
* diplontik yaşam döngüsü — diploit evre çokhücrelidir ve haploit gametler oluşur, mayoz bölünme "gametik"tir.
* haplodiplontik yaşam döngüsü (*diplohaplontik*, *diplobiontik* ya da *dibiontik* yaşam döngüsü de denir) — hem haploit hem de diploit evreler çokhücrelidir, mayoz bölünme "sporik"tir.

Mitoz bölünme olduğunda ise yaşam döngüleri farklılaşır. **Zigotik mayoz** ve **gametik mayoz**'un birer mitoz evreleri vardır: zigotik mayozda *n* evresinde, gametik mayozda da *2n* evresinde mitoz bölünme olur. Dolayısıyla zigotik ve gametik mayoza birlikte **haplobiontik** denir. **Sporik mayoz** ise hee iki evrede de mitoz içerdiğinden **diplobiontik** olarak adlandırılır.

## Notlar
# Sıçramalı evrim

Sıçramalı evrim (aşağıda), morfolojik durağanlıklar ile çok nadir olarak görülen evrimsel değişimlerin patlamalarını kapsar.
**Sıçramalı evrim** veya **kesintili denge**, çoğu türlerin jeolojik tarihlerinde "*staz*" adı verilen ve bazen milyonlarca yıl süren "durağanlık" veya "yavaşlama" dönemleri boyunca ancak çok az bir evrimsel değişim geçirip genelde "durağan" kaldıklarını öne süren bir evrimsel biyoloji kuramıdır. Önemli bir evrimsel değişiklik olduğunda sıçramalı evrim kuramı, bu değişimlerin ve kladogenez olarak adlandırılan jeolojik anlamda hızlı türleşme ve dallanma olayların çok nadir olarak görüldüklerini öne sürer. Kladogenez, bir türün yavaş yavaş başka bir türe dönüşmesi yerine bir türün iki farklı türe ayrıldığı bir süreci ifade eder.

Sıçramalı evrim çoğunlukla, evrimin anagenez olarak adlanırılan tüm soy çizgileri boyunca yavaş yavaş değişimlerle kademeli ve düzgün bir şekilde gerçekleştiğini öne süren filetik gradualizm teorisinin karşıtı olarak gösterilir. Bu görüşe göre, evrim, genellikle düz ve sürekli bir şekilde görülüyor.

1972 yılında paleontolog Niles Eldredge ve Stephen Jay Gould bir dönüm noktası olan çalışmalarını yayınlayarak bu teoriyi geliştirmişler ve buna sıçramalı evrim ismini koymuşlardır. Onların bu çalışması Ernst Mayr'ın coğrafi türleşme teorisi, Isador Michael Lerner'in gelişimsel ve genetik homeostazi (dengeleşim) teorisi ve bunların yanı sıra kendi ampirik araştırmaları üzerine kurulmuştur. Eldredge ve Gould, çoğunlukla Charles Darwin'e atfedilen gradual aşama ve kademelerin fosil kayıtlarda pratik olarak görülmediklerini ve fosil türlerin evrim tarihleri boyunca durağan bir staz döneminin hakim olduğunu öne sürmüşlerdir.

## Ayrıca bakınız

* Adaptif radyasyon
* Koinophilia
* Ümit Verici Yaratık Teorisi
* Sıçramalı gradualizm
* Court Jester Hipotezi

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar

* Adler, J. ve Carey, J. (1982) "Evrimin Gizemleri"7 Kasım 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. *Newsweek*, Mart 29, 1982. (İngilizce)
* Brett, C. E., L. C. Ivany, and K. M. Schopf (1996). "Koordineli staz: Genel bir bakış". *Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology*. **127** (1–4). ss. 1-20. doi:10.1016/S0031-0182(96)00085-5. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)  (İngilizce)
* Erwin, D. H. ve R. L. Anstey (1995) *Fosil kayıtlarda türleşmeye dair yeni yaklaşımlar*. New York : Columbia Üniversitesi Baskıevi. (İngilizce)

## Dış bağlantılar

* Opus 20030 Nisan 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. - yazar Stephen Jay Gould (İngilizce)
* Sıçramalı Evrim20 Kasım 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. - yazar Stephen Jay Gould (İngilizce)
* Filetik Gradualizmin Bir Alternatifi: Sıçramalı Evrim12 Haziran 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. - yazarlar Niles Eldredge ve Stephen Jay Gould (İngilizce)
* Kesintili Denge: Evrimleşme Hızı ve Biçimleri Tartışmaları24 Haziran 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. - yazarlar Stephen Jay Gould ve Niles Eldredge (İngilizce)
# Sıçramacılık (biyoloji)

Biyolojide **sıçramacılık**, bir nesilden sonrakine aktarılan ani, büyük mutasyonların yarattığı değişime denir ve tek adımlı türleşmeye sebep olabilir. Geçmişte Darwin'in teorisine alternatif olarak sunulmuştur. Mutasyonizmin kimi formları sıçramacıydı ve sürekli bir şekilde yaşanan büyük sıçramaları ifade ediyordu.

Türleşme, bitkilerdeki poliploitlik gibi aniden ve tek seferde gerçekleşebilir. Birçok canlıda sıçramacılığın kimi formlarının görüldüğüne dair kanıtlar mevcuttur.

## Kaynakça

* Baker, Thomas C. (2002). *Mechanism for saltational shifts in pheromone communication systems*. Proceedings of the National Academy of Sciences. USA 99. 13368-13370.
* Bateman, Richard M.; DiMichele, William A. (2002). *Generating and filtering major phenotypic novelties: neoGoldschmidtian saltation revisited*. In: Cronk, Q. C. B.; Bateman R. M.; Hawkins, J. A. eds. *Developmental genetics and plant evolution*. London: Taylor & Francis. pp. 109–159.
* Hall, Brian K.; Pearson, Roy D. Müller, Gerd B. (2004). *Environment, Development, and Evolution: Toward a Synthesis*. MIT Press. 978-0262083195
* Kutschera, Ulrich; Niklas, Karl J. (2008). *Macroevolution via secondary endosymbiosis: a Neo-Goldschmidtian view of unicellular hopeful monsters and Darwin's primordial intermediate form*. Theory in Biosciences 127: 277-289.
* Merrell, David J. (1994). *The Adaptive Seascape: The Mechanism of Evolution*. University of Minnesota Press. 978-0816623488
* Schwartz, Jeffrey H. (2006). *Sudden origins: a general mechanism of evolution based on stress protein concentration and rapid environmental change*. The Anatomical Record. 289: 38–46.
* Gamberale-Stille, G.; Balogh, A. C.; Tullberg, B. S.; Leimar, O. (2012). *Feature saltation and the evolution of mimicry*. Evolution 66: 807-17.
* Theissen, Guenter. (2009). *Saltational evolution: hopeful monsters are here to stay*. Theory in Bioscience. 128, 43-51.

## Dış bağlantılar

* New species evolve in bursts by Kerri Smith
# Katagenez (biyoloji)

**Katagenez**, evrimsel biyologların *retrogressive (yozlaşma)* kelimesini tercih ettiği evrimsel biyolojinin kullanılmayan terimidir.
Anagenezin karşıtı olan terimin şimdiki kullanımı, tek bir türün popülasyonun sonradan gelenlerin dallanan soyları olmadan yeni bir biçime evrimleşmesidir. Kladogenez, atanın dallanan soyları için kullanılan terimdir; örneğin, yeni formun evrimsel kökeni, ata formun kayboluşuyla birlikte değildir.

## Ayrıca bakınız

* Evrimsel biyoloji
# Anagenez

**Anagenez**, bir türün kendi içinde üremeye devam ederek kademeli bir şekilde evrimleşmesidir. Bu yönüyle, soyların birbirinden ayrılarak farklı türlere hayat verdiği kladogenezden ayrılır. Anagenez her zaman türleşmeye yol açmaz. Türleşme, soyların kollara ayrılıp üreme izolasyonunun sona ermesiyle meydana geldiyse, çekirdek grup orijinal tür olarak tanımlanmaya devam edebilir. Bu grubun soy tükenmesi veya tür seçilimi olmadan evrimine anagenez denir.

## Kaynakça
# Kladogenez

**Kladogenez**, bir türün iki farklı türe evrilerek klad oluşturduğu evrimsel ayrılma olayı.

Bu durum genelde bir türün bazı üyeleri yeni ve uzak bir bölgeyi mesken edindiğinde veya çevresel değişiklikler yüzünden bazı diğer türlerin nesli tükendiğinde açılan farklı ekolojik nişlere yerleştiğinde gözlenir. Türün iki grubunun birbirinden uzaklaşmasına yol açan olaylara rağmen oluşan iki yeni tür eşit hayatta kalma şansına sahip olabilir. Önmaymunların filogenisi kladogenezin bir örneğidir.

Kladogenezin anagenezden farkı, anagenezde ana türün zamanla biriken değişiklikler sayesinde özgün formundan ayrı bir tür kabul edilecek kadar değişmesidir. Anagenezin aksine, kladogenezde filogenetik ağaçta ayrılma yaşanır.

Evrimsel bir ayrılma olayının kladogenez olup olmadığının belirlenmesi simülasyon, fosil kanıtları, modelleme veya yaşayan farklı bir türün DNA'sının sunduğu moleküler kanıtlar aracılığıyla gerçekleştirilir. Bunun yanı sıra evrim literatüründe anagenez ve kladogenez arasında bir ayrım yapılmasının herhangi bir anlam ifade edip etmediği de sorgulanmaktadır.

Kladogenez hızının ölçümü evrimsel biyolojide gerçekleştirilir. Bunun yapılabilmesi için iki yöntem mevcuttur. Bunların ilkinde filogenetik ağacın topolojisi incelenir. Burada her klad içindeki her türün bilinmesi, ağacın farklı kladlar açısından ne kadar dengeli olduğunun ölçümü açısından önemlidir. Bunun yanı sıra "kardeş" taksonların belirlenmesi açısından önem arz eder. Diğer yöntem filogenetik ağacın dallarının uzunluğunu kullanır; bu her bir kladın varoluş süresini gösterir. Bu yöntemde moleküler veri kullanılarak tüm türlere dair bilgi sahibi olmadan kladogenez hızı hesaplanabilir.

## Kaynakça
# Hibrit türleşmesi

**Hibrit türleşmesi** veya **melez türleşme**, birbirleriyle yakın akraba olan iki farklı tür arasında melezleme veya hibritleşmenin farklı bir fenotiplerin ortaya çıkmasına yol açtığı sürece verilen isim. Çok nadir durumlarda bu fenotipler geldikleri ebeveyn soydan daha sağlıklı veya biyolojik uyum açısından daha yetenekli olabilir ve yeni avanatajlara sahip bu bireyler doğal seçilim tarafından tercih edilebilirler. Eğer bu bireyler, daha sonra herhangi bir şekilde diğerlerinden ayrılmak zorunda kalıp eşleşme açısından önüne engeller çıkar ve bu şekilde üreme yalıtımına maruz kalırsa bu durum ayrı bir türün ortaya çıkmasına yol açabilir. Ancak, hibritler ve ebeveynleri arasındaki üreme yalıtımlarının oluşmasına yol açan olaylar özellikle zor ve nadir olarak gerçekleştikleri için melez türleşme son derece nadir bir olay olarak kabul edilir.

Kromozom sayısında herhangi bir değişiklik olmadan oluşan hibritleşmelere "homoploid hibrit türleşmesi" denir. Melez türleşmenin çok nadir olarak gerçekleştiği kabul edilse de ayçiçeği ve Heliconius kelebeğinde hibritleşmenin oluştuğu tespit edilip gösterilmiştir. Kromozom sayısında değişikliklere yol açan hibritleşme olaylarına Polyploid türleşme denir ve özellikle bitki türlerinde hayvanlarda olduğundan daha yaygın olarak görülür.

## Ayrıca bakınız

* Yeni Meksika kamçı kuyruk keleri (*Cnemidophorus neomexicanus*)
* Genetik kirlenme

## Kaynakça

* Mavarez, J., Salazar, C.A., Bermingham, E., Salcedo, C., Jiggins, C.D., Linares, M. (2006) Speciation by hybridization in Heliconius butterflies. Nature.
# Peripatrik türleşme

Dört farklı türleşme mekanizmasının karşılaştırılması: allopatrik, peripatrik, parapatrik, simpatrik türleşme.
**Peripatrik** veya **peripatri** (dış kenara ait), yayılma alanları birbirine komşu olan ama çakışmayan, bunun yanında bir sıra dağ veya geniş nehirler gibi engeller yüzünden birbirinden ayrılan ve artık eski yurtlarında olamayan organizmaları ifade eden birer biyocoğrafya terimleridir.

Birbirinden ayrılmış bu tür canlı organizmalar genellikle birbirleriyle yakın akraba olup aynı soydan gelen kardeş türlerdir ve gösterdikleri yayılım **peripartik türleşme**nin bir sonucudur. Peripatrik türleşme veya **dış kenarlı türleşme** evrim yoluyla yeni türlerin oluştuğu bir türleşme şeklidir. Bu türleşme şeklinde, izolasyon içinde bulunan ve diğerlerinden yalıtılmış olan periferik (dış kenara ait) bir popülasyon içinde yeni türler şekillenir. Bu, izole popülasyonların birbirleriyle gen alış verişlerinde bulunamadığı ve gen akışının engellendiği allopatrik türleşmeye çok benzer. Ancak peripatrik türleşme terimi, allopatrik türleşmenin aksine, daha ziyade popülasyonlardan birinin diğerinden daha çok küçük olduğu durumları tanımlamak için kullanılması önerilir.

Peripatrik türleşmenin olası bir sonucu, coğrafi olarak geniş bir alana yayılmış olan ata türün parafiletik (birden fazla atadan köken almış) olmaya başlaması ve böylece bir paratür olmasıdır. Kısa olarak paratür, kendisi herhangi bir soy tükenmesi yaşamadan bir veya daha fazla oğul türler oluşturabilmiş olan türlere denir. Örneğin, boz ayıdan kutup ayılarının evrimiş olması, soyundan geldiği ata türün sınır bölgesinde yaşayan bir popülasyonun evrilerek yeni türler oluşturmasına dair iyi belgelenmiş canlı bir örnektir.

Peripatrik türleşme, başlangıçta Ernst Mayr tarafından önerilmiş olup küçük nüfuslu canlı popülasyonlarının, bir veya daha fazla nesil boyunca nüfus azalmasına maruz kalarak bir süre için genetik çeşitliliğin hızla azalış gösterdiği seçim darboğazlarından geçmesi nedeniyle, kurucu etkisi denilen olgu ile yakın ilişkilidir. Bunun yanında genetik sürüklenmenin peripatrik türleşmede genellikle önemli bir rol oynadığı da düşünülmektedir.

## Ayrıca bakınız

* Türleşme
* Allopatrik türleşme
* Parapatrik türleşme
* Simpatrik türleşme
* Adaptif radyasyon
* Kladistik
* Filogenetik
* Taksonomi
* Popülasyon darboğazı
* Kurucu etkisi

## Kaynakça