# Bilimkurgu

İnsanlar ve yapay zekâ arasındaki karmaşık ilişki, bilimkurguda tekrar eden bir temadır.
**Bilimkurgu**, **bilim kurgu** ya da **bilim-kurgu**, yakın ya da uzak gelecek ile ilgili öykülerin bugün olası olmayan bilim ve teknoloji unsurlarını da kullanarak oluşturulmasıdır. Bilimkurgu bazen geçmişi de kurgulayabilir. Bilimkurgu kitap, sanat eserleri, televizyon, film, bilgisayar oyunları, tiyatro eserleri ve diğer kitle iletişim araçlarında bulunabilir. Yapısal ve pazarlama bağlamında bilimkurgu güncel gerçeklik içinde bulunmayacak kurgusal ögeler içeren yaratıcı çalışmaları tanımlamak için kullanılabilir. Bu tanımlama fantastik, korku ve ilgili türleri de içerir.

Bilimkurgu eserlerinin fantastik eserlerden farkı hikâye kapsamındaki kurgusal ögelerin çoklukla doğa kanunları üzerine yapılmış bilimsel önermeler ya da ispatlar dahilinde olası olmasıdır (yine de hikâyedeki bazı ögeler hâlâ tamamen yaratıcı kurgulardan ibarettir). Böylesi farklılıkların sonuçlarını keşfetmek bilimkurgunun, onu "fikirlerin edebiyatı" yapan geleneksel amacıdır. Bilimkurgu çoklukla, bilinen gerçekliğe aykırı kurgulamalar içindeki alternatif olasılıklar hakkında eğlendirici ve rasyonel olarak yazmak üzerine kuruludur.

Bu kurgulamalar:

* Gelecek, alternatif zaman dilimleri ya da bilinen tarih ve arkeolojik kayıtlarla çelişen geçmiş zaman kurgulamaları.
* Dış uzay, diğer dünyalar ya da Uzaylılar içeren kurgulamalar.
* Bilinen doğa yasalarına aykırı teknoloji ve bilimsel kurallar içeren hikâyeler
* Zamanda yolculuk ya da psiyonik, nanoteknoloji gibi yeni teknolojiler, ışık hızı üzerinde seyahat, robotlar ya da yeni politik ya da sosyal sistemler (*örnek:* bir distopya) gibi yeni bilimsel kuralların keşfi ya da uygulanmasını içeren hikâyeler.

olabilir.

## Tanımlar

Bilimkurgu çok çeşitli alt türleri ve temaları içerdiğinden tanımını yapmak zordur.

Yazar ve editör Damon Knight "bilimkurgu söylediğimiz zaman gösterdiğimiz şeydir" demiştir. Yazar Mark C. Glassy tarafından yapılan bir tanımlama bilimkurgu tanımını pornografiye benzetir: "Onun ne olduğunu bilmezsiniz ama onu görünce tanırsınız." Vladimir Nabokov, eğer tanımlamalarımızı çok dikkatli yaparsak William Shakespeare'in *The Tempest* adlı oyununun bilimkurgu olarak kabul edilmesi gerektiğini söylemiştir.

Bilimkurgu yazarı Robert A. Heinlein'e göre bilimkurgunun kısa ve kullanışlı bir tanımı, "gelecekteki olası olaylar hakkında, tamamen, gerçek dünya, geçmiş ve gelecek ile ilgili yeterli bilgiye, doğa ve bilimsel yöntemin tam olarak anlaşılmasına dayalı gerçekçi kurgular"dır. Rod Serling'in tanımı şöyledir: "Fantastik imkansızın olası yapılmasıdır. Bilimkurgu ise olanaksızın mümkün kılınmasıdır." Lester Del Rey ise şöyle yazar: "Sadık bir hayranı bile bilimkurgunun ne olduğunu açıklamakta zorlanır, tam ve tatminkar bir açıklamasının olmaması ise bilimkurgunun kolayca tanımlanabilecek sınırlarının olmamasındandır."

Forrest J. Ackerman 1954 yılında ilk olarak "sci-fi" (*kısaltma:* science fiction) terimini kullanmıştır. Bilimkurgu popüler kültüre girdikçe bu alanda aktif olan yazarlar ve bilimkurgu hayranları bu terimi düşük bütçeli, düşük teknolojili ve kalitesiz filmlerle özdeşleştirmişlerdir. 1970'lerde Terry Carr ve Damon Knight gibi bilimkurgu eleştirmenleri "sci-fi" terimini çalıntı ve kalitesiz çalışmaları gerçek bilimkurgu eserlerinden ayırt etmek için kullanıyorlardı. 1978 civarında Susan Wood ve diğerleri terimin İngilizcedeki telaffuzundan esinlenerek *skiffy* kelimesini türettiler. Peter Nicholls bilimkurgu yazar ve okurları arasındaki yaygın tercihin "SF" (ya da "sf") kısaltmasını kullanmak olduğunu yazar. David Langford'un aylık fanzini *Ansible'*da, "Diğerlerinin Bizi Gördüğü Gibi..." adında, bilimkurgu türü dışındaki insanların bilimkurguyu aşağılamak için kullandıkları sayısız "sci-fi" örneklerini sunan düzenli bir köşe vardır.

## Tarihçe

İlk bilimkurgu eserleri olarak 2. yüzyılda Lucian'ın *True History*'si

, *1001 Gece Masalları*'ndaki bazı hikâyeler, 10. yüzyılda *The Tale of the Bamboo Cutter*, 13. yüzyılda Ibn al-Nafis 'in *Theologus Autodidactus*'u, Cyrano de Bergerac'ın *Voyage de la Terre à la Lune*'u ve 17. yüzyılda *Des états de la Lune et du Soleil* görülmesine rağmen dünyayı kurgu ve hikâyecilik vasıtasıyla anlama konusunda bilimkurgunun öncülleri mitolojiye dayanır. Akıl çağı ve modern bilimin gelişmesini takiben Voltaire'in *Micromégas*'ı, Jonathan Swift'in *Gulliver'in Seyahatleri* ve Kepler'in *Somnium*'u ilk gerçek bilimkurgu örneklerindendir. *Somnium* Carl Sagan ve Isaac Asimov tarafından ilk bilimkurgu hikâyesi olarak gösterilir. Aya yapılan bir yolculuğu ve oradan dünyanın hareketinin nasıl göründüğünü anlatır.

18. yüzyılda romanın bir edebiyat türü olarak gelişmesini takiben 19. yüzyıl başlarında Mary Shelley'in kitapları *Frankenstein* ve *The Last Man* bilimkurgu roman formunun tanımlanmasına yardımcı olmuş, ardından Edgar Allan Poe aya seyahat ile ilgili bir hikâye yazmıştır. 19. yüzyıl boyunca daha başka örnekler de ortaya çıkmıştır. Elektrik, telgraf ve yeni ulaşım teknolojilerinin doğuşuyla birlikte Jules Verne ve H. G. Wells gibi yazarlar bilimkurgu camiasında yaygın kabul gören yeni bir tür yarattılar. Bu tür 19. yüzyıl sonlarında Britanya'da "bilimsel macera" olarak adlandırılıyordu. Edwin Abbott'un 1884'te yayınladığı *Flatland: A Romance of Many Dimensions* gibi örneklerle bu tür çeşitlendi. "Bilimsel macera" terimi 20. yüzyıl başlarına kadar Olaf Stapledon gibi yazarlarca kullanılmaya devam etti.

20. yüzyıl başlarında ortaya çıkan ucuz bilimkurgu dergileri çoğunluğu Amerikalı olan ve *Amazing Stories* dergisinin kurucusu Hugo Gernsback'ten etkilenen yeni bir yazar kuşağının doğmasına yardım etti. 1930'ların sonlarında John W. Campbell'in *Astounding Science Fiction* dergisinin editörlüğüne gelmesiyle birlikte New York City'de *Futurians* adıyla anılan, içlerinde Isaac Asimov, Damon Knight, Donald A. Wollheim, Frederik Pohl, James Blish, Judith Merril gibi isimlerin de bulunduğu büyük bir yazar kitlesi oluştu. Bu dönemin diğer tanınmış yazarları Robert A. Heinlein, Arthur C. Clarke, A. E. van Vogt ve Stanislaw Lem'dir. Campbell'in *Astounding*'in başında bulunduğu dönem bilimkurgunun altın çağı olarak kabul edilir. Bu dönemin karakteristik özelliği bilimsel başarılar ve gelişmeyi öven katı bilimkurgu hikâyeleridir. Bu dönem savaş sonrası teknolojik ilerlemelere kadar sürmüştür, sonrasında Pohl'ün yönetimindeki *Galaxy* gibi dergiler ve yeni bir yazarlar kuşağı Campbell tarzının dışında eserler vermeye başladılar.

1950'lerde *Beat kuşağı* içinde William S. Burroughs gibi kurgusal yazarlar bulunuyordu. 1960'lar ve 1970'lerin başında Frank Herbert, Samuel R. Delany, Roger Zelazny, Harlan Ellison gibi yazarlar yeni eğilimler, fikirler ve yazı stilleri keşfettiler, bu sırada çoğunluğu Britanyalı bir grup yazar da *New Wave* olarak adlandırılıyordu. 1970'lerde Larry Niven ve Poul Anderson gibi yazarlar katı bilimkurguyu yeniden tanımlamaya başladılar. Ursula K. Le Guin ve diğerleri de sosyal bilimkurgu tarzına öncülük ettiler.

1980'lerde William Gibson gibi cyberpunk yazarları geleneksel optimizmden ayrılıp geleneksel bilimkurgunun ilerlemesini desteklediler. *Star Wars* bilimsel doğruluktan daha fazla hikâye ve karakterlere odaklanarak *uzay operası* tarzına yeni bir ilgi oluşmasına yardımcı oldu. C. J. Cherryh'nin Uzaylılar ve komplike bilimsel mücadeleler üzerine detaylı araştırmaları belirli bir yazar gubunu etkiledi. Çevresel sorunlar, küresel ağ ve genişleyen bilgi evreninin etkileri, biyoteknoloji ve nanoteknoloji ile ilgili sorular, Soğuk Savaş'ın ardından kıtlık sonrası toplumlarına oluşan ilgi gibi konular 1990'larda ortaya çıkmış temalardandır; Neal Stephenson'un *The Diamond Age* adlı eseri bu konuları kapsamlı olarak inceler. Lois McMaster Bujold'un *Vorkosigan* romanları karakter odaklı hikâyeleri yeniden ön plana çıkardı. *Star Trek: The Next Generation* adlı televizyon dizisi, içlerinde en çok tutulanı *Babylon 5* olan bir bilimkurgu dizileri furyası başlattı. Hızlı teknolojik ilerlemenin yarattığı kaygılar ilk kez Vernor Vinge'in romanı *Marooned in Realtime* ile popüler olan *teknolojik yalnızlık* kavramı etrafında şekillendi ve diğer yazarlarca da kullanıldı.

### Yeni fikirler

Bilimkurgu bir yandan gelişmeyi ve gelecekteki teknolojileri eleştirirken bir yandan da yeni fikirler ve yeni teknolojiler oluşturur. Bu konu bilimsel çevrelerden ziyade edebi ve sosyolojik olarak tartışılmıştır. Sinema ve medya kuramcısı Vivian Sobchack bilimkurgu filmi ile teknolojik hayal gücü arasındaki diyaloğu dikkatle gözden geçirir. Teknoloji sanatçıların kurgusal konuları betimlemesine etki etmez ancak kurgusal dünya hayal gücünü genişleterek bilime katkıda bulunur. Bilimkurgunun ilk yıllarında Arthur C. Clarke gibi yazarlarla daha yaygın olmakla birlikte, Michael Crichton gibi yeni yazarlar halihazırda olanaksız olan teknolojileri gerçeklenmeye çok yaklaştıracak yollar bulabilmektedir.
Nanoteknoloji alanında bu, Ottawa Üniversitesi profesörü José Lopez'in "Bridging the Gaps: Science Fiction in Nanotechnology" adlı makalesinde belgelenmiştir. Lopez, kurgusal evrenlerin teorik önermeleriyle bilimsel nanoteknoloji operasyonlarını ilişkilendirmiştir.

## Alt türler

Yazarlar ve film yapımcıları geniş bir fikirler yelpazesinde eserler verirler ancak pazarlamacılar ve sanat eleştirmenleri bu edebi ve görsel çalışmaları farklı kategorilere ya da *türler* ve *alt-türler*e ayırmak eğilimindedirler. Bazı çalışmalar birden fazla tanımlanmış türe tekabül ettiğinden, diğerleri tanımlanmış türlerin dışında ya da arasında kalabildiğinden, ayrıca pazarlamacıların tür tanımlamaları ile edebi eleştirmenlerinki arasında ciddi farklılıklar olmasından ötürü, bu işlem pek kolay olmamaktadır.

* **Katı bilimkurgu** - Katı ya da Sert bilimkurgu; fizik, astrofizik, kimya gibi ölçülebilir bilimlerin eksiksiz detaylarına sıkı biçimde bağlı olması ya da daha ileri teknolojilerin olası kıldığı evrenleri titizlikle betimlemesidir. Gelecek üzerine yapılmış doğru öngörülerin pek çoğu katı bilimkurgu alt-türünden gelmekle birlikte çok sayıda yanlış öngörü de ortaya çıkmıştır. Örneğin Arthur C. Clarke, sabit yörüngeli iletişim uydularını doğrulukla öngörmesine rağmen "ay kraterlerindeki derin aytozu katmanları" öngörüsünde yanılmıştır. Gregory Benford, Geoffrey A. Landis gibi bazı katı bilimkurgu yazarları aynı zamanda birer bilim insanıdırlar.

* **Sosyal bilimkurgu** - Sosyal bilimkurgu terimi psikoloji, ekonomi, politik bilimler, sosyoloji, antropoloji gibi sosyal bilimleri esas alan çalışmaları tanımlamak için kullanılabilir. Bu alandaki kayda değer yazarlar arasında Ursula K. Le Guin ve Philip K. Dick sayılabilir. Terim öncelikli olarak karakterler ve duygular üzerine odaklanan hikâyeleri tanımlar. SFWA Büyük Ustası Ray Bradbury bu sanatın tanınmış bir üstadıdıdr.

* **Cyberpunk** - *Cyberpunk* türü 1980'lerin başında ortaya çıkmıştır; "sibernetik"(İngilizce: cybernetics) ve "punk" kelimelerinin bileşimidir ve ilk olarak yazar Bruce Bethke'nin *Amazing Science Fiction Stories* dergisinin Kasım 1983 sayısında yayınlanan "Cyberpunk" adlı kısa öyküsüyle keşfedilmiştir. Daha sonra William Gibson'ın siber uzayı tanımladığına inanılan kitabı *Neuromancer* ile rafine edilmiştir. Zaman dilimi genellikle yakın gelecektir ve ortam da genellikle distopyandır. Cyberpunk'ın yaygın temaları içinde bilgi teknolojilerindeki gelişmeler, özellikle İnternet (ya da siber uzay) ve şirketlerin devletlerden daha etkin olduğu demokrasi ötesi toplumsal kontrol sistemleri sayılabilir. Nihilizm, post-modernizm ve kara film teknikleri yaygın olarak kullanılır ve lider karakterler memnuniyetsiz ya da isyankar anti-kahramanlar olabilir. Bu türün kayda değer yazarları William Gibson, Bruce Sterling, Alfred Bester ve Pat Cadigan'dır. James O'Ehley 1982 yapımı *Blade Runner* filmini görsel *cyberpunk* türüne kesin bir örnek olarak gösterir.

* **Zamanda yolculuk** - Zamanda yolculuk hikâyelerinin öncellerini 18. ve 19. yüzyıllarda görebiliriz. Bu alt-tür H. G. Wells'in *Zaman Makinası* romanıyla popüler olmuştur. Bu türdeki hikâyeler büyükbaba paradoksu gibi mantıksal sorunlar yüzünden oldukça komplikedir.

* **Askeri bilimkurgu** - Askeri bilimkurgu ulusal, gezegenlerarası ya da evrenlerarası silahlı güçlerin çatışması üzerine kurulur; öncelikli karakterler genellikle askerlerdir. Hikâyeler askeri teknoloji ile ilgili detaylar, prosedürler, törenler ve askeri tarih içerir; askeri hikâyeler tarihsel çatışmalarla paralellik ihtiva edebilir. Gordon Dickson'un *Dorsai* romanları ve Heinlein'in *Yıldızgemisi Askerleri* erken dönem örnekleridir. Joe Haldeman'ın *The Forever War* adlı eseri erken yazarların II. Dünya Savaşı dönemi hikâyelerine Vietnam Savaşı dönemi ile verdiği eleştirel bir cevaptır. Önde gelen askeri bilimkurgu yazarları David Drake, David Weber ve S. M. Stirling'dir. *Baen Books* yayınevi askeri bilimkurgu yazarlarını yetiştirmesiyle tanınır.

* **İnsanüstü kurgu** - İnsanüstü varlıklarla ilgili hikâyeler normalin dışında kabiliyetleri olan canlıların ortaya çıkmasını konu alır. Bu durum Olaf Stapledon'un *Odd John* adlı romanında olduğu gibi doğal nedenlerden ya da A.E. Van Vogt'un romanı *Slan* da olduğu gibi kasıtlı denemelerle ortaya çıkabilir. Bu hikâyeler genellikle bu varlıkların yaşadığı yabancılaşma ve toplumun bu varlıklara olan tepkisine odaklıdır.

* **Kıyamet sonrası** - Kıyamet sonrası; nükleer savaş, salgın hastalıklar ya da diğer afetler sonucunda uygarlığın sonunun gelmesini ya da afetler sonrası dünyanın durumunu konu alır. George R. Stewart'ın *Earth Abides* ve Pat Frank'ın *Alas, Babylon* romanları türün tipik örnekleridir. Mahşer kurgusu genelde afetin oluşu ve hemen sonrasıyla ilgilenirken mahşer sonrası kurgulamalar Cormac McCarthy'nin *Yol*undaki gibi yakın dönemi ya da Russell Hoban'ın *Riddley Walker* romanında olduğu gibi afetin oluşundan yüzyıllar sonrasını anlatabilir.

* **Uzay operası** - Uzay operası kısmen ya da tamamen uzayda geçen ve güçlü (bazen de hayali) teknoloji ve kabiliyetlere sahip rakipler arasındaki çatışmayı da içeren romantik hikâyeler, çoklukla melodramatik maceralardır. Uzay operasının en önemli özelliği ortam, karakterler, savaşlar, güçler ve temaların çok büyük ölçekli olma eğilimidir. Bu hikâyeler tipik olarak Homer'ci geleneği takip ederler: "Küçük bir maceracı grup, kendi güçleriyle kıyaslanamayacak büyüklükteki savaşçı güçlere karşı mücadele verir". Alastair Reynolds'un *Revelation Space* serisi ve çok popüler olan *Star Wars* üçlemeleri bu türün örnekleridir.

* **Uzay westerni -** Uzay Westerni Amerikalı western hikâyelerini fütüristik uzay arka planında sunmasıyla aslında Uzay Operası'nın bir alt türü olarak değerlendirilebilir. Bu hikâyeler tipik olarak yeni kolonize edilmiş ve Amerikan Vahşi Batısında olduğu gibi ekonomik gelişme ve kanunsuzluğun hüküm sürdüğü zeminlerde kurulu öncü yerleşimleri konu alır.Joss Whedon'un *Firefly* TV serisi ve devam filmi *Serenity* bu türün örnekleridir.
* **Feminist bilimkurgu** - Feminist bilimkurgu, toplumun erkek için oluşturduğu roller, kadın ile erkeğin siyasi ve kişisel güçleri arasındaki rol değişimleri gibi sorular ortaya atar.
* **Sıradan bilimkurgu:** Işık hızı aşımı, uzaylılar veya zaman yolculuğu gibi mevcut fizik kurallarına aykırı öğeleri reddeden, tamamen gerçekçi teknolojik kısıtlamalar içinde geçen türdür.
* **Bilimkurgu yeni dalgası** - 1960'ların ortasında başlayıp 1970'lerin sonuna kadar etkisini sürdüren alt bilim kurgu edebi akımıdır.
* **Antropolojik bilimkurgu** - Antropolojik bilimkurgu, insan veya dünya dışı medeniyetlerin kültür, dil, yaşam tarzı, sosyolojisine odaklanan bir bilimkurgu alt türüdür.
* **Dini bilimkurgu** - Dini ya da Teolojik bilimkurgu, inancın doğasını, tanrı kavramını, ruhun varlığını ve kutsal metinlerin fütüristik yorumlarını ele alan bir alt türdür.
* **İklimkurgu** - İklimkurgu, Küresel ısınma ve iklim değişikliğinin neden olduğu ekolojik felaketleri, buzulların erimesi veya kuraklık gibi çevresel yıkımları merkezine alan bilimkurgu alt türüdür.
* **Afrofütürizm** - Afrika diasporasının tarihini ve kültürünü; bilimkurgu, fantezi ve teknoloji öğeleriyle harmanlayarak geleceği siyahilerin perspektifinden kurgulayan bir türdür.
* **Bilimkurgu komedisi** - Bilimkurgu komedisi, uzaylı istilaları, zaman yolculuğu veya yapay zeka gibi türün ciddi ve bazen karanlık temalarını; mizah, parodi ve hiciv yoluyla tersyüz eden; bilimsel klişeleri absürt durumlara sokarak hem türü eleştiren hem de izleyiciyi/okuyucuyu eğlendiren bir türdür.
* **Tükenmiş Dünya** - Tükenmiş Dünya veya Ölen Dünya, entropiye yenik düşmüş
* **Uzak Gelecek** - İnsanlığın binlerce veya milyonlarca yıl sonrasını, evrimin uç noktalarını ve evrenin son aşamalarını konu alan bir alt türdür.
* **Technoir** - Technoir, Kara film (Film Noir) unsurları ile Bilimkurgu'yu harmanlayan; suç, ahlaki yozlaşma ve karanlık teknolojik atmosfer odaklı bir alt türdür.
* **Liberteryen bilimkurgu** - Liberteryen bilimkurgu, Bireysel özgürlükleri, mülkiyet haklarını ve devlet müdahalesinin olmadığı veya minimal olduğu sosyal düzenleri merkeze alan bir kurgu türüdür.
* **Pastoral bilimkurgu** - Teknolojinin doğa ile uyum içinde olduğu veya kırsal, huzurlu ve sakin yaşamın teknolojik gelişmelerle harmanlandığı kurguları tanımlar.
* **Gezegensel romantizm** - Uzak bir gezegendeki yabancı kültürleri, egzotik ekolojileri ve kahramanlık odaklı maceraları konu alan, genellikle tek bir gezegende geçen alt türdür.
* **Casus bilimkurgu** - casus-kurgu, İstihbarat operasyonlarını ve gizli görevleri; ileri teknoloji, fütüristik cihazlar ve bilimsel kurgu unsurlarıyla birleştiren bir türdür.
* **Fantastik bilimkurgu -** Bilimsel açıklamalar ile büyü, mitoloji veya doğaüstü öğeleri aynı evren içerisinde bir araya getiren melez bir kurgu türüdür.
* **Slipstream:** Bilimkurgu, fantezi ve ana akım edebiyat arasındaki sınırda duran; genellikle gerçeküstü, bilişsel uyumsuzluk yaratan ve tür kategorizasyonuna direnen çalışmaları tanımlar.
* **Yeni tuhaf kurgu** - New weird Bilimkurgu, fantezi ve korku türlerini, gerçeküstü ve genellikle rahatsız edici bir atmosferde harmanlayan; geleneksel canavar veya uzaylı kalıplarını yıkan deneysel bir türdür.
* **Bilişselbilimkurgu** - Doğrudan zekâ, bellek, algı ve bilincin doğası üzerine kurulan; gerçekliğin ne olduğunu sorgulayan psikolojik derinliği yüksek alt tür.
* **Ksenokurgu** - Xenofiction, Hikâyenin merkezine tamamen insan dışı bir bilinci (uzaylı, yapay zekâ veya bilinç sahibi bir hayvan) koyan ve evreni o tamamen yabancı perspektiften anlatan, insan merkezli olmayan türdür.
* **Transhümanizm** - Transhümanizm, İnsanın biyolojik sınırlarını teknoloji, genetik veya yapay zekâ ile aşarak "post-insan" aşamasına geçişini ve bu dönüşümün etik, felsefi ve sosyal sonuçlarını inceleyen kurgulardır.
* **Mitolojik Bilimkurgu** - Uzay çağı teknolojileri ve fütüristik ortamlar ile kadim mitolojileri, tanrısal arketipleri ve epik destanları harmanlayan; bilimi adeta modern bir mit gibi işleyen türdür.

### Cyberpunk türevleri

* **Biopunk** - Biopunk, Biyoteknoloji, genetik mühendisliği ve DNA manipülasyonunun toplumsal etkilerine ve etik sorunlarına odaklanan bir alt türdür.
* **Dieselpunk** - Dieselpunk, 1920-1950 yılları arası dönemin estetiğini, petrol bazlı ağır sanayiyi ve dev çelik makineleri temel alan bir kurgu türüdür.
* **Scrappunk** - Scrappunk, eski dünyadan kalan teknolojik çöplerin, paslı metallerin ve hurdaların derme çatma yöntemlerle yeniden işlevsel hale getirilmesine odaklanan bir alt türdür.
* **Desertpunk** - Kavurucu güneşin, uçsuz bucaksız çöllerin ve kum fırtınalarının hâkim olduğu; su, gıda ve yakıt gibi temel kaynakların aşırı kısıtlılığı nedeniyle toplumun kabileleştiği ve vahşi bir hayatta kalma mücadelesinin yaşandığı kurak bir gelecek kurgusudur.
* **Oilpunk** - Petrolün, ham yağın ve içten yanmalı motorların merkeze alındığı; kirli, yağlı ve dumanlı bir estetiğe sahip olan, enerjinin tamamen fosil yakıtlara dayandığı ve bu kaynakların kontrolü için verilen amansız mücadeleyi konu alan, genellikle Dieselpunk'tan daha çiğ ve karanlık bir türdür.
* **Solarpunk** - Solarpunk, Yenilenebilir enerji, sürdürülebilirlik ve teknoloji ile doğanın bütünleştiği iyimser ve parlak bir gelecek vizyonunu işleyen alt türdür.
* **Steampunk** - Steampunk buhar gücünün hala yaygın olarak kullanıldığı, 19. yüzyıl ya da sıklıkla Viktorya Dönemi İngilteresinde geçen fakat H. G. Wells ve Jules Verne in çalışmalarında olduğu gibi kurgusal teknolojiler ya da bilgisayarın erken dönemde icadı gibi gerçek teknolojik yenilikler de içeren bir kurgulama türüdür.
* **Atompunk** - 1945-1965 arası dönemin "atom çağı" iyimserliğini, jet çağını ve retro-fütüristik uzay keşfi vizyonunu temel alan bir alt türdür.
* **Nanopunk** - Nanoteknolojinin ve mikroskobik robotların insan vücudu ve toplum üzerindeki etkilerini, genellikle etik ve biyolojik riskler üzerinden inceleyen türdür.
* **Silkpunk** - Doğu Asya kültürü ve estetiğini; ipek, bambu ve kağıt gibi organik malzemelerden yapılan fütüristik teknolojilerle birleştiren bir kurgu türüdür.
* **Clockpunk** - Rönesans veya Barok döneminin estetiğini temel alan; buhar gücü yerine yaylar, dişliler, saat mekanizmaları ve Leonardo da Vinci tarzı uçuş makinelerinin kullanıldığı bir alt türdür.
* **Raypunk** - 1920'ler ile 1950'ler arasındaki "Altın Çağ" bilimkurgusunun estetiğini yansıtan; ışın tabancaları, cam fanuslu kasklar ve parlak roketlerin olduğu retro-fütüristik bir alt türdür.
* **Cyberprep** - Cyberpunk'ın tam zıttıdır. Teknolojinin çok ileri olduğu ancak toplumun distopik değil, refah ve barış içinde yaşadığı, teknolojinin insan hayatını gerçekten iyileştirdiği kurgulardır.

## İlgili türler

Mary Wollstonecraft Shelley, 1818'de yayımlanan Frankenstein adlı eseriyle bilimkurgu edebiyatının öncülerindendir.
* **Teorik kurgu**: Teorik kurgu, bilimkurgu, fantastik, alternatif tarih (herhangi bir bilimsel ya da fütüristük öge içermeyebilir) ve hatta Jorge Luis Borges ve John Barth'ın eserlerinde olduğu gibi fantastik ögeler içeren yazınsal eserleri de içine alan geniş bir alandır. Bazı editörler büyülü gerçekçiliği de teorik kurgu türüne katarlar.

* **Fantastik edebiyat**: Fantastik edebiyat bilimkurgu ile yakından ilişkilidir. Pek çok yazar her iki türde de eserler vermiştir, hatta Anne McCaffrey ve Marion Zimmer Bradley gibi yazarların iki türün ortasına denk düşen eserleri de vardır. Yazarların kurduğu profesyonel organizasyonun adı "Science Fiction and Fantasy Writers of America" (**SFWA**), yani "Amerikan Bilimkurgu ve Fantastik Edebiyat Yazarları Birliği"'dir. Bilimkurgu kongreleri fantastik edebiyat konularını düzenli olarak gündemlerine alırlar. J. K. Rowling gibi fantastik edebiyat yazarları bilimkurgu alanındaki en büyük ödül Hugo Ödülüne layık görülmüştür. Bazı çalışmalar alt-türler arasında kesin sınırlar çizmenin ne kadar zor olduğunu göstermesine rağmen yazarlar ve okuyucular çoğunlukla fantastik edebiyat ve bilimkurguyu birbirinden ayırırlar. Genel anlamda bilimkurgu bir gün gerçekleşme olasılığı olan şeyleri anlatırken fantastik edebiyat özünde olanaksız olan şeylerden bahseder. Büyü ve mitoloji fantastik edebiyatın popüler konularıdır. Bazı öyküler aslında bilimkurgu türünde olmasına rağmen fantastik ögeler içerir. *Bilimsel fantezi* terimi zaman zaman bu tür çalışmaları anlatmak için kullanılır.

* **Korku edebiyatı**: Korku edebiyatı, doğa dışı ve doğaüstü üzerine kuruludur. Amacı okuyucuyu zaman zaman şiddet tasvirleri kullanarak rahatsız etmek ya da korkutmaktır. Tarihsel olarak olağandışı edebiyat olarak da bilinmektedir. Korku edebiyatı resmen bilimkurgunun bir dalı olmamakla birlikte pek çok korku eseri bilimkurgu ögeleri içerir. Mary Shelley'in *Frankenstein* romanı, canavarın yaratılması bilimkurgusal bir temelde olduğundan, tam anlamıyla ilk bilimkurgu çalışması olarak tanınır. Edgar Allan Poe'nun çalışmaları da bilimkurgu ve korku türlerinin tanımlanmasına yardımcı olmuştur. Günümüzde korku edebiyatı korku filmlerinin en popüler kategorilerindendir.

* **Gizemci edebiyat**: Bilimkurgu baskın temadır, ancak güncel gerçekliğe dayanır. Orta edebiyat türü sayılabilir. Tom Clancy veya Michael Crichton'un romanları gibi pek çok korku eseri ya da James Bond filmleri bu türe dahil edilebilir. Kurt Vonnegut, Philip K. Dick, Stanisław Lem gibi yazarların modernist çalışmaları güncel gerçekliğe kurgusal ya da varoluşçu yaklaşımlarıyla bilimkurgu ve gizemcilik arasındaki sınırdadırlar. Robert J. Sawyer'a göre "Bilimkurgu ve gizemcilik arasında büyük bir uzlaşma vardır. İkisi de bulmaca çözmeyi teşvik eder ve akla yatkın hikâyeler gerektirirler." Isaac Asimov, Walter Mosley ve diğer yazarlar bilimkurgu eserlerinde gizemci ögelere yer vermişler ya da tam tersine gizemci eserlerinde bilimkurgu ögelerine yer vermişlerdir.

* **Süperkahraman edebiyatı**: Süperkahraman edebiyat türünün karakteristik özelliği, normalin çok üzerinde yetenek ve güçleri olan varlıkların isteyerek ya da zorunluluktan dolayı bir ülke ya da evrendeki insanlara doğal ya da süper-güçlü tehditlerin bertaraf edilmesinde yardım etmeleridir. Pek çok süper kahraman karakteri isteyerek ya da kazara kendilerini ileri teknolojiler, yabancı dünyalar, zamanda ya da boyutlararasında yolculuk gibi ögeler içeren bilimkurgusal ya da gerçek olayların içinde bulurlar, fakat bilimsel akla yatkınlık oranı gerçek bilimkurguya göre düşüktür. Bu türün yazarları arasında Stan Lee (Örümcek Adam, Fantastik Dörtlü,X-Men ve Hulk'un yaratıcılarından); Marvel Comics için *Blade* i ve DC Comics için *The New Teen Titans*'ı yaratan Marv Wolfman, *Uzay Yolu*, *Smallville* TV serisi *Örümcek Adam* ve *X-Men* romanlarıyla Dean Wesley Smith ve *Supermen* in yazarları Roger Stern ve Elliot S. Maggin sayılabilir.

* **Alternatif tarih** - Hikâyeleri tarihsel olayların farklı biçimde gerçekleşmesi önermesi üzerine kuruludur. Bu hikâyeler geçmişi değiştirmek için zaman yolculuğunu kullanabilir ya da basitçe bizimkinden farklı tarihe sahip bir evren kurabilir. Türün klasikleri arasında Ward Moore'un Amerikan İç Savaşını Güneylilerin kazandığı *Bring the Jubilee*si, II. Dünya Savaşını Almanya ve Japonya'nın kazandığı Philip K. Dick'in *The Man in the High Castle*ı sayılabilir. Adını Murray Leinster'in erken dönem hikâyesi *Sidewise in Time*dan alan *Sidewise Alternatif Tarih Ödülü* bu alt-türün en iyilerini belirler. Harry Turtledove bu alt-türün en önde gelen yazarlarındandır ve kendisinden sıklıkla "alternatif tarihin ustası" olarak bahsedilir.

## Camia ve hayran toplulukları

Bilimkurgu hayranlarının oluşturduğu topluluk bir edebiyat ve fikir camiasıdır. Yeni fikirlerin toplumun geniş kitlelerine yayılmadan önce ortaya çıkıp geliştiği bir kültür ortamıdır. Bu camianın üyeleri **bilimkurgu fanları** olarak bilinir. Bu kitle birbirleriyle bilimkurgu kongreleri ve kulüpleri, yazılı ve sanal fanzinler, internet siteleri, adres listeleri ya da diğer vasıtalarla sürekli olarak temas halindedirler.

Bilimkurgu hayranları topluluğu *Amazing Stories* dergisindeki *Mektuplar* köşesinden ortaya çıkmıştır. Kısa süre içinde bilimkurgu hayranları birbirlerine mektuplar yazmaya, fanzin olarak bilinmeye başlanan gayri resmi yayınlarda görüşlerini paylaşmaya başladılar. Düzenli irtibat kurulduktan sonra bilimkurgu fanları birbirleriyle tanışmak istediler ve yerel kulüpler kuruldu. 1930'larda ilk bilimkurgu kongresi geniş bir bölgedeki bilimkurgu fanlarını bir araya getirdi. İnternet ortaya çıkıp daha geniş kitleler arasında iletişim kurulana dek kongreler, kulüpler ve fanzinler bilimkurgu hayranlarının yoğunluklu aktivite türleri olarak kaldı.

### Ödüller

Bilimkurgu dünyasının en saygı duyulan ödülleri Dünya Bilimkurgu Cemiyeti'nin dağıttığı Hugo Ödülü ve SFWA'nın dağıttığı Nebula Ödülüdür. Bilimkurgu sinemasının kayda değer bir ödülü ise Saturn Ödülüdür. Her yıl Bilimkurgu, Fantezi ve Korku Filmleri Akademisi tarafından dağıtılır.

Kanada'daki Aurora Ödülü gibi ulusal ödüller, Orycon'da dağıtılan ve KuzeyBatı Pasifik'ten gelen çalışmalara verilen Endeavour Ödülü gibi bölgesel ödüller, Chesley Ödülü gibi özel ilgi alanlarının ya da alt-türlerin değerlendirildiği ödüller de vardır. Lotus Ödülü gibi, dergilerin yaptığı okuyucu oylamaları sonucunda dağıtılan ödüller de mevcuttur.

### Kongreler, kulüpler ve organizasyonlar

Pamela Dean reading Minicon da
Dünyanın çeşitli şehirlerinde düzenli olarak yerel, bölgesel, ulusal ya da uluslararası katılımlı bilimkurgu kongreleri gerçekleştirilir. Genel ilgi alanlı kongrelerde bilimkurgunun tüm konuları işlenirken diğer kongreler ise *medya hayranlığı*, filking, gibi özel ilgi alanlarına odaklıdır. Medyaya yönelik pek çok aktivite ticari sponsorlar tarafından organize edilmekle birlikte kongrelerin çoğu kâr amacı gütmeyen organizasyonların gönüllü çalışmaları ile gerçekleştirilir. Kongre aktiviteleri "program" olarak adlandırılır. Bunlar paneller, okuma ve imza seansları, maskeli balolar ve diğer etkinlikler olabilir. Kongre boyunca sürekli olarak gerçekleştirilen satış standları, sanat gösterileri, ikram ve ağırlama salonları gibi aktiviteler programın parçası değildir.

Kongreler ödül törenlerine evsahipliği de yapabilir, örneğin Hugo Ödülü her yıl Worldcon kongresinde sahibini bulur. Bilimkurgu kulüpleri, yıl boyunca bilimkurgu fanları için çeşitli aktiviteler düzenlerler. Bunlar devam eden bilimkurgu kongreleri ile bağlantılı ya da düzenli kulüp toplantıları şeklinde olabilir. Pek çok grup kütüphanelerde, üniversitelerde, halk merkezlerinde, pub ve restoranlarda ya da üyelerin evlerinde toplanırlar. *New England Bilimkurgu Derneği* ve *Los Angeles Bilim ve Fantezi Cemiyeti* gibi köklü grupların toplantılar ve kongre malzemeleri ile araştırma materyallerini depolamak için kullandıkları kulüp binaları vardır.
*Amerikan Bilimkurgu ve Fantastik Edebiyat Yazarları Birliği* (SFWA), 1965 yılında Damon Knight tarafından profesyonel bilimkurgu yazarları camiasına hizmet için kâr amacı gütmeyen bir organizasyon olarak kurulmuştur. Hayran topluluğu *media fandom*, *Society for Creative Anachronism*, *gamer(ya da gaming)*, *filker(ya da filking)* ve *furry fandom* gibi ilgili grupların doğuşuna yardımcı olmuştur.

### Fanzinler ve internet ortamındaki fan kulüpleri

İlk bilimkurgu fanzini "The Comet" 1930 yılında yayınlandı. Fanzin basım teknikleri yıllar geçtikçe *hektograf*, *mimograf* ve *ditto makinesi*n''den'' modern fotokopiye dönüştü. Üyelik potansiyeli modern basım tekniklerinin kullanılması için çoğunlukla yeterli olmamaktadır. Modern fanzinler bilgisayar yazıcısı çıktısı olarak basılmakta, yerel fotokopi merkezlerinde çoğaltılmakta ya da sadece e-mail ile gönderilmektedir.
Günümüzde en iyi bilinen fanzin David Langford tarafından yayımlanan pek çok Hugo ödülü almış *Ansible*dır. Diğer ödüllü fanzinler arasında *File 770*, *Mimosa* ve *Plokta* sayılabilir. Fanzinler için yazan Brad W. Foster, Teddy Harvia and Joe Mayhew gibi yazarlar bu alanda öne çıkmışlardır. Hugo ödüllerinin içinde de "En iyi Fanzin yazarı" adında bir kategori vardır. En eski sanal fan kulübü SF Lovers ilk başta bir adres listesine text olarak düzenli gönderilmeye başlamıştır. 1980'lerde Usenet grupları sanal fan zincirini büyük oranda genişletti. 1990'larda Küresel Internet ağının gelişmesi bilimkurgu fanlarının sayısını dünya çapında binlerden milyonlara çıkardı. Bu konuda binlerce web sitesi kuruldu. Bunların çoğu küçük ve dar kapsamlı olmakla birlikte *SF Site* gibi bazı siteler geniş bir içeriğe sahiptir.

### Fan edebiyatı

"Fan edebiyatı" terimi bilimkurgu hayranları tarafından yaratılan, kâr amacı olmayan kitap, film ya da televizyon serileri için Kullanılır. Terimin modern anlamı 1970'lerden önceki "bilimkurgu fanatiklerinin fanzinlerde yayımlanan öyküleri" anlamı ile karıştırılmamalıdır. Walt Willis'in *Goon* hikâyeleri bu türe bir örnektir. Son yıllarda bilimkurgusal evrenlerin işbirliğiyle oluşturulmasını teşvik eden Orion's Arm, Galaxiki gibi siteler ortaya çıkmıştır. Zaman zaman bilimkurgu eserlerinin telif hakkı sahipleri bilimkurgu fanlarına yaptıkları işe son vermeleri için avukatları aracılığıyla yasal uyarılar göndermişlerdir.

## Bilimkurgu araştırmaları

Bilimkurgu araştırmaları, bilimkurgu eserleri, filmler ve yeni medya türleri üzerine yapılan kritik değerlendirmeler, yorumlar, tartışmalar, fan kulüpleri ve fan edebiyatını kapsar. Bilimkurgu araştırmacıları bilimkurguyu ve bilimkurgunun bilim, teknoloji, politika ve kültür ile ilişkilerini kapsamlı bir araştırma konusu olarak alırlar. Bilimkurgu araştırmalarının tarihi 20. yüzyıl başlarına dayanmasına rağmen *Extrapolation* (1959), *Foundation - The International Review of Science Fiction* (1972), *Science-Fiction Studies* (1973) gibi akademik yayınlar ve 1970'lerde kurulan *Bilimkurgu Araştırmaları Birliği*, *Bilimkurgu Vakfı* gibi kurumlar sayesinde ayrı bir disiplin olarak tanımlanmıştır. 1970'lerde bu alan bilimkurgu akademisyenleri ile bağlantılı pek çok yeni dergi, organizasyon ve konferans ve Liverpool ile Kansas üniversitelerinin açtığı akademik bilimkurgu programlarıyla ciddi oranda büyümüştür.

*Ulusal Bilim Vakfı*, "Toplumsal Eğilimler ve Toplumsal Algılama" ve "Bilimkurgu ve Düzmece Bilim" konulu araştırmalar yapmıştır. Bu araştırmalar sonunda varılan bazı sonuçlar şunlardır: "Bilimkurguya olan ilgi insanların bilim konusundaki düşünce ve yaklaşımlarını etkileyebilir... bir araştırma sonucuna göre bilimkurgu romanlarını tercih etmekle uzay programını desteklemek arasında güçlü bir ilişki vardır... aynı araştırma sonuçlarına göre bilimkurgu eserleri okuyan öğrenciler diğer öğrencilere göre dünya dışı varlıklar ile temas kurulmasını daha olası ve istenen bir şey olarak görmektedirler (Bainbridge 1982)".

## Dünyada bilimkurgu

Tür ve camia olarak çoğunlukla ABD ve Birleşik krallıkta gelişmiş olmasına rağmen bilimkurgu dünya çapında bir olgudur. Bilimkurguyu belirli ülkeler ve İngilizce harici dillerde de geliştirme amaçlı organizayonlar, ülke, dil ya da türe özgü ödüller gibi oldukça yaygındır.

Sovyet pulu, bilimkurgu konulu 1967 serisinden bir örnek.
### Avrupa

#### Almanya ve Avusturya

Tanınmış Alman bilimkurgu yazarları arasında *The Carpet Makers* ve *Eine Billion Dollar* kitapları büyük başarı kazanmış olan beş kez *Kurd-Laßwitz-Ödülü* sahibi Andreas Eschbach, *The Swarm* adlı kitabında bilimsel korku ve bilimkurgu ögelerini bir mahşer senaryosu ile birleştiren Frank Schätzing sayılabilir. *Die Zeit*a göre Alman dilinde yazan en önde gelen yazar Avusturyalı Herbert W. Franke'dir.

Alman dilinde yayınlanan tanınmış kitap serisi *Perry Rhodan* 1961 yılında çıkmıştır. Bugüne kadar satılan bir milyarın üzerinde kopya ile dünyanın en başarılı bilimkurgu kitap serilerindendir.

### Okyanusya

**Avustralya**: David G. Hartwell'in belirttiği üzere Avustralya bilimkurgusu pek çok yönden Avustralyalı olmamasına rağmen bilimkurgu, fantastik ve korku edebiyatı alanlarında uluslararası platformda eserler veren çok sayıda Avustralyalı yazar vardır. Bu durum Avustralya iç pazarının küçük nedeniyle dış satışların çoğu Avustralya kökenli yazar için önemli olmasıyla açıklanabilir.

## Türkiye'de bilimkurgu

*Ana madde: Türkiye'de bilimkurgu*

İngilizce "science fiction" olan türün adını Türkçeye "bilimkurgu" olarak kazandıran kişi yazar Orhan Duru'dur. 1 Ocak 1973 tarihli Türk Dili ve Edebiyatı dergisinde science fiction kelimesinin Türkçe karşılığı olarak “bilimkurgu” ismini önerir.

1971 yılında Sezar Erkin Ergin tarafından çıkarılan "Antares" isimli teksir halinde başlayan bilimkurgu fanzini yayınlanmıştır. Bu fanzin Türkiye'nin ilk fanzini olması dışında Bilimkurgu kelimesini kullanan ilk yayındır. Bilimkurgu Dergisi olarak 13 sayı çıkarmışlardır. Antares'i birçok fanzin ve dergi takip etmiştir. Bunlardan en önemlisi Atılgan Bilimkurgu ve X-Bilinmeyen dergileridir. Günümüzde yayınlanan bilimkurgu dergisi bulunmamaktadır. Fanzin olarak ise Mehmet Fatih Balkı tarafından 2018 yılında kurulan Lagari Bilimkurgu bulunmaktadır.

Çizgi roman alanında, Yalçın Didman'ın Eksi Seksen isimli kitapla başlattığı Ayılı Adam serisi, post-apokaliptik bilimkurgunun Türkiye'deki en belirgin örneğidir.

Uğur Uludağ'ın yazdığı Üçüncü Türden Yakın İlişkiler, Türkiye'nin ilk bilimkurgu tiyatro oyunudur. Aynı isimli oyunun devamı olan "Üçüncü Türden yakın İlişkiler 2" ise, dünya tiyatrosunda - sequal anlamdaki ilk devam oyunudur. Her iki oyun da Espri Standartları Enstitüsü Kurumu tarafından 2001-2004 seneleri arasında oynanmıştır. Serinin ilk oyunu Türkiye'de 130.000 kişi tarafından izlenmiştir. Daha sonraları yazar, her iki oyunu birleştirip genişletmek suretiyle aynı isimli bir roman da çıkarmıştır.

## Yazında bilimkurgu

*Ana madde: Bilimkurgu yazarları listesi*

Edebiyatta bilimkurgu türünün tanınmış isimlerinden bazıları şunlardır:

* Jules Verne
* Karel Čapek
* Arthur C. Clarke
* Isaac Asimov
* Frank Herbert
* H.G. Wells
* Yevgeni İvanoviç Zamyatin (Zemyetkin)
* Stanislaw Lem
* Philip K. Dick
* Ursula K. Le Guin
* J. G. Ballard
* Samuel Delany
* Jack Vance
* David Brin
* Thomas Disch
* Robert Sheckley
* Harry Harrison
* John Brunner
* Alexei Panshin
* Poul Anderson
* Robert A. Heinlein
* Kurt Vonnegut Jr.
* Adam Fawer
* Frederik Pohl
* Roger Zelazny
* Bernard Werber
* Brian W. Aldiss
* C. M. Kornbluth
* Eric Frank Russell
* Larry Niven
* Douglas Adams
* Joanna Russ
* Robert Silverberg
* Uğur Uludağ
* Orhan Duru

## Ayrıca bakınız

* Bilimkurgu filmleri listesi
* Bilimkurgu filmi
* Kurgu yazımı

## Kaynakça