# Marksist ekonomi

**Marksist iktisat** veya **Marksist iktisat okulu**, politik iktisadi düşüncenin heterodoks bir okuludur. Temelleri Karl Marx'ın ekonomi politik eleştirisine kadar uzanmaktadır. Bununla birlikte, ekonomi politik eleştirmenlerinin aksine, Marksist iktisatçılar ekonomi kavramını ilk bakışta kabul etme eğilimindedir. Marksist ekonomi birkaç farklı teoriden oluşur ve bazen birbirlerine karşıt olan birden fazla düşünce okulunu içerir; birçok durumda Marksist analiz diğer ekonomik yaklaşımları tamamlamak veya desteklemek için kullanılır. Ekonomik olarak Marksist olmak için siyasi olarak Marksist olmak gerekmediğinden, iki sıfat eşanlamlı olmaktan ziyade kullanımda bir arada bulunur: Anlamsal bir alanı paylaşırken, aynı zamanda hem yananlamsal hem de düzanlamsal farklılıklara izin verir.

Marksist iktisat, kapitalizmdeki krizin analizi, artı ürünün ve artı değerin çeşitli ekonomik sistemlerdeki rolü ve dağılımı, ekonomik değerin doğası ve kökeni, sınıf ve sınıf mücadelesinin ekonomik ve siyasi süreçler üzerindeki etkisi ve ekonomik evrim süreci ile çeşitli şekillerde ilgilenir.

Marksist iktisat -özellikle akademide- siyasi bir ideoloji olarak Marksizm'den ve Marksist düşüncenin normatif yönlerinden ayrılır: bu, Marx'ın iktisat ve ekonomik kalkınmayı anlamaya yönelik özgün yaklaşımının, kendi devrimci sosyalizm savunusundan entelektüel olarak bağımsız olduğu görüşünü yansıtır. Marksist iktisatçılar tamamen Marx'ın ve diğer yaygın olarak bilinen Marksistlerin eserlerine dayanmazlar, ancak bir dizi Marksist ve Marksist olmayan kaynaktan yararlanırlar.

Heterodoks bir ekol olarak kabul edilen Marksist ekol, tutarsızlık, başarısız öngörüler ve 20. yüzyılda sözde komünist ülkelerin ekonomik planlamalarının incelenmesi ile ilgili iddialarla eleştirilmiştir. George Stigler ve Robert Solow gibi iktisatçılara göre, Marksist iktisat modern iktisatla ilgili değildir, "neredeyse hiçbir etkisi yoktur" ve sadece "modern iktisatçıların küçük bir azınlığını temsil etmektedir". Bununla birlikte, Marx okulunun bazı fikirleri küresel ekonominin ana akım anlayışına katkıda bulunmuştur. Marksist iktisatta geliştirilen bazı kavramlar, özellikle de sermaye birikimi ve iş döngüsüyle ilgili olanlar, kapitalist sistemlerde kullanılmak üzere uyarlanmıştır; Joseph Schumpeter'in yaratıcı yıkım kavramı buna bir örnektir.

Marx'ın ekonomi politiğin eleştirisine dair Das Kapital (Kapital: Ekonomi Politiğin Eleştirisi) üç ciltten oluşmaktaydı ve bunlardan sadece ilk cildi Marx hayattayken (1867) yayımlandı; diğerleri ise Friedrich Engels tarafından Marx'ın notlarından yararlanılarak yayımlandı. Marx'ın erken dönem çalışmalarından biri olan Ekonomi Politiğin Eleştirisi büyük ölçüde Das Kapital'e, özellikle de 1. cildin başına dahil edilmiştir. Marx'ın Das Kapital'i yazmaya hazırlanırken aldığı notlar 1939 yılında Grundrisse adıyla yayımlanmıştır.

## Marx'ın klasik iktisat eleştirisi

Marx'ın ekonomi politik eleştirisi, kendi döneminin en tanınmış ekonomistleri olan İngiliz ahlak filozofu ve ekonomist Adam Smith ile David Ricardo'nun çalışmalarını çıkış noktası olarak almıştır.

Ulusların Zenginliği adlı eserinde Smith, piyasa ekonomisinin en önemli özelliğinin üretken yeteneklerde hızlı bir büyümeye izin vermesi olduğunu savunmuştur. Smith, büyüyen bir piyasanın daha büyük bir "işbölümünü" (yani işletmelerin ve/veya işçilerin uzmanlaşmasını) teşvik ettiğini ve bunun da daha fazla üretkenliğe yol açtığını iddia etmiştir. Smith genel olarak işçiler hakkında çok az şey söylemiş olsa da, artan iş bölümünün bir noktada, iş bölümü genişledikçe işleri gittikçe daralanlara zarar verebileceğini belirtmiştir. Smith, laissez-faire ekonomisinin zaman içinde doğal olarak kendini düzelteceğini savunmuştur.

Marx, Smith'i takip ederek kapitalizmin en önemli faydalı ekonomik sonucunun üretkenlik becerilerindeki hızlı büyüme olduğunu iddia etmiştir. Marx, kapitalizm daha üretken hale geldikçe emekçilerin zarar görebileceği fikrini de büyük ölçüde genişletmiştir. Ayrıca Marx, Artı Değer Teorileri'nde şunları belirtmiştir: "Adam Smith'in artı-değer ve dolayısıyla sermaye analizinde Fizyokratların ötesine geçerek büyük bir ilerleme kaydettiğini görüyoruz. Onlara göre, artı-değeri yaratan yalnızca belirli bir tür somut emektir -tarımsal emek-... Ama Adam Smith'e göre, değeri yaratan, genel toplumsal emektir - hangi kullanım değerlerinde kendini gösterirse göstersin - sadece gerekli emek miktarıdır. Artı-değer, ister kâr, ister rant ya da ikincil bir biçim olan faiz biçimini alsın, emeğin maddi koşullarının sahipleri tarafından canlı emekle değişiminde el konulan bu emeğin bir parçasından başka bir şey değildir."

Malthus'un Nüfus İlkesi Üzerine Bir Deneme kitabında nüfus artışının işçiler için geçimlik düzeyde ücretlerin temel nedeni olduğunu iddia etmesi, Marx'ı alternatif bir ücret belirleme teorisi geliştirmeye teşvik etmiştir. Malthus nüfus artışına dair tarihsel bir teori sunarken, Marx kapitalizmdeki göreli nüfus fazlasının ücretleri nasıl geçimlik seviyelere itme eğiliminde olduğuna dair bir teori sunmuştur. Marx bu göreli nüfus fazlasının biyolojik nedenlerden değil (Malthus'ta olduğu gibi) ekonomik nedenlerden kaynaklandığını düşünüyordu. Bu ekonomik temelli artı nüfus teorisi genellikle Marx'ın yedek emek ordusu teorisi olarak adlandırılır.

Ricardo, kapitalizm içinde bir bölüşüm teorisi geliştirmiştir - yani, toplumun çıktısının toplum içindeki sınıflara nasıl dağıtıldığına dair bir teori. Bu teorinin en olgun versiyonu, Ekonomi Politiğin ve Vergilendirmenin İlkeleri'nde (1817), üretilen herhangi bir nesnenin değerinin nesnede somutlaşan emeğe eşit olduğu bir emek değer teorisine dayanıyordu ve Smith de bir emek değer teorisi sunmuştu, ancak bu sadece eksik bir şekilde gerçekleştirilmişti. Ricardo'nun ekonomi teorisinde dikkat çeken bir diğer nokta da kârın toplumun üretiminden bir kesinti olduğu ve ücretlerle kârın ters orantılı olduğudur: kârdaki artış ücretlerdeki düşüş pahasına gerçekleşir. Marx, Kapital'de bulunan resmi ekonomik analizin çoğunu Ricardo'nun ekonomi teorisi üzerine inşa etmiştir.

Marx ayrıca, toplumun üretim gücünün tam olarak gerçekleşmesini engelleyen temel faktörler olarak gördüğü "burjuva ekonomisinin" iki özelliğini eleştirmiştir: üretim araçlarının mülkiyeti ve ekonominin "karışıklıklara" ve fazlalığa yol açan sözde irrasyonel işleyişi.

> Toplum, tüm üretim araçlarına el koyarak ve bunları planlı bir şekilde kullanarak, kendisini ve tüm üyelerini, kendilerinin ürettiği ancak karşı konulmaz bir yabancı güç olarak karşılarına çıkan bu üretim araçları tarafından tutuldukları esaretten kurtardığında.
>
> — Friedrich Engels, *Anti-Dühring*

## Marksist iktisatçılara göre Marx'ın ekonomi politik eleştirisi

Bazılarına göre Marx, bir metanın değerinin ona harcanan toplumsal olarak gerekli emek zamanı olduğunu savunan bir emek değer teorisi kullanmıştır. Bu modelde, kapitalistler işçilere ürettikleri metaların tam değerini ödemezler; bunun yerine, işçiye yalnızca gerekli emeğin karşılığını verirler (işçinin ücreti, yalnızca şu anda çalışmasını ve gelecekte ailesini bir grup olarak sürdürmek için gerekli geçim araçlarını kapsar). Bu gerekli emek zorunlu olarak tam iş gününün sadece bir kısmıdır - geri kalanı, artı-emek, kapitalist tarafından kâr olarak cebe indirilecektir.

Marx, bir işçinin ürettiği değer ile aldığı ücret arasındaki farkın, artı değer olarak bilinen bir tür ödenmemiş emek olduğunu teorize etmiştir. Dahası, Marx piyasaların toplumsal ilişkileri ve üretim süreçlerini gizleme eğiliminde olduğunu savunur; buna meta fetişizmi adını verir. İnsanlar metaların son derece farkında ve genellikle temsil ettikleri ilişkiler ve emek hakkında düşünmüyorlar.

Marx'ın analizi ekonomik krizin dikkate alınmasına yol açar. Robert Heilbroner, Dünyevi Filozoflar adlı eserinde, "Kriz eğilimi -biz buna iş çevrimleri diyoruz- Marx'ın zamanındaki başka hiçbir iktisatçı tarafından kapitalizmin doğasında var olan bir özellik olarak kabul edilmedi," diyor ve ekliyor: "Her ne kadar gelecekteki olaylar Marx'ın birbirini izleyen patlama ve çöküşlere ilişkin öngörüsünü kesinlikle doğrulamış olsa da." Marx'ın ekonomik döngüler teorisi Richard Goodwin tarafından Kapital'in I. cildinin yüzüncü yılında yayınlanan "Bir Büyüme Döngüsü" (1967) adlı makalede resmîleştirilmiştir.

Marx, üretim araçlarının mülkiyeti ile üretimin "toplumsal eylemi" arasındaki burjuva çelişkisini çözmek için üretim araçlarının toplumsallaştırılmasını önermiştir. Kapitalist ekonominin "rahatsızlıklarını" ortadan kaldırmak için Marx, "bireysel tercihlerin toplamı" tarafından yönlendirilen "kaotik" piyasa güçlerinin yerini alacak olan ekonominin "rasyonel yönetimini" önerdi.

> Eğer toplumun kapitalist değil de komünist olduğunu düşünürsek, o zaman sorun, toplumun, örneğin demiryolu inşaatı gibi, herhangi bir üretim ya da geçim aracı sağlamayan ve uzun bir süre, bir yıl ya da daha uzun bir süre boyunca herhangi bir yararlı etki yaratmayan, toplam yıllık üretimden emek, üretim aracı ve geçim aracı çeken iş kollarına, zarar görmeden ne kadar emek, üretim aracı ve geçim aracı yatırabileceğini önceden hesaplama ihtiyacına gelir.
>
> — Karl Marx, *Das Kapital*, 314–315

### Metodoloji

Marx, Georg Wilhelm Friedrich Hegel'in çalışmalarından uyarladığı bir yöntem olan diyalektiği kullanmıştır. Diyalektik ilişki ve değişime odaklanır ve evreni her biri özünde sabit ve değişmez özelliklere sahip ayrı nesnelerden oluşmuş gibi görmekten kaçınmaya çalışır. Diyalektiğin bir bileşeni de soyutlamadır; organik bir bütün olarak düşünülen farklılaşmamış bir veri yığınından ya da sistemden, üzerinde düşünülecek ya da atıfta bulunulacak kısımlar soyutlanır. Biri nesneleri soyutlayabilir, ama aynı zamanda -ve daha tipik olarak- ilişkileri ve değişim süreçlerini de soyutlayabilir. Bir soyutlama geniş veya dar olabilir, genel veya özele odaklanabilir ve çeşitli bakış açılarından yapılabilir. Örneğin, bir satış alıcının veya satıcının bakış açısından soyutlanabilir ve belirli bir satış veya genel olarak satışlar soyutlanabilir. Bir diğer bileşen ise kategorilerin diyalektik olarak çıkarılmasıdır. Marx, Hegel'in formlar olan kategoriler kavramını ekonomi için kullanır: Meta biçimi, para biçimi, sermaye biçimi. burjuva iktisatçıları tarafından yapıldığı gibi dışsal bir şekilde kavranmak yerine sistematik olarak çıkarılmalıdır. Bu, Hegel'in Kant'ın transandantal felsefesine yönelttiği eleştiriye karşılık gelir.

Marx tarihi birkaç aşamadan geçmiş olarak değerlendirmiştir. Dönemlendirmesinin detayları eserleri arasında biraz farklılık gösterse de temelde şöyledir: İlkel Komünizm - Köleci toplumlar - Feodalizm - Kapitalizm - Sosyalizm - Komünizm (kapitalizm şimdiki aşama, komünizm ise gelecek). Marx öncelikle kapitalizmi tanımlamakla meşgul olmuştur. Tarihçiler kapitalizmin başlangıcını yaklaşık 1450 ile 17. yüzyıl arasına yerleştirmektedir.

Marx metayı bir pazarda satılmak üzere üretilen insan emeği ürünü olarak tanımlar ve insan emeğinin pek çok ürünü metadır. Marx, ekonomi üzerine temel eseri Kapital'e metalar üzerine bir tartışmayla başlamıştır; Birinci Bölüm "Metalar" adını taşımaktadır.

### Emtia

"Kapitalist üretim tarzının hüküm sürdüğü toplumların zenginliği, kendisini 'muazzam bir meta birikimi' olarak sunar ve bunun birimi tek bir metadır." (Kapital, Cilt I'in ilk cümlesi)

"Metaların mübadele edildikleri zamanki değişim değerlerinde kendini gösteren ortak madde, onların değeridir." (*Kapital*, I, Kısım I, Bölüm 1.)

Bir metanın değeri, Marx'ın kullanım-değeri ve değer olarak adlandırdığı iki farklı şekilde düşünülebilir. Bir malın kullanım değeri, bazı pratik amaçları yerine getirmeye yaramasıdır; örneğin, bir yiyeceğin kullanım değeri, besleyici ve zevkli bir tat sağlamasıdır; bir çekicin kullanım değeri, çivi çakabilmesidir.

Öte yandan değer, bir malın diğer mallara kıyasla değerinin ölçüsüdür. Metaların birbirleriyle takas edilme oranı olan değişim-değeri ile yakından ilişkilidir, ancak özdeş değildir: değer daha genel bir soyutlama düzeyindedir; değişim-değeri ise bunun bir gerçekleşmesi ya da biçimidir.

Marx, eğer değer tüm metalar için ortak bir özellikse, o zaman değerin türetildiği, onu belirleyen her şeyin tüm metalar için ortak olması gerektiğini savunmuştur. Marx'a göre tüm metalarda ortak olan tek şey insan emeğidir: hepsi insan emeğiyle üretilir.

Marx, bir metanın değerinin basitçe onu üretmek için gereken insan emeği miktarı olduğu sonucuna varmıştır. Böylece Marx, selefleri Ricardo ve MacCulloch gibi bir emek değer teorisini benimsedi; Marx'ın kendisi de teorinin varlığını en azından 1739 veya 1740 civarında Londra'da yayınlanan Genel Olarak Paranın Faizi ve Özellikle Kamu Fonları Üzerine Bazı Düşünceler adlı anonim bir esere kadar takip etti.

Marx, değer teorisinin geçerliliğine bazı kısıtlamalar getirmiştir: teorinin geçerli olabilmesi için metanın işe yaramaz bir madde olmaması gerektiğini söylemiştir; ve değerini belirleyen, belirli bir bireysel metanın üretiminde harcanan gerçek emek miktarı değil, ortalama enerji ve yeteneğe sahip, ortalama yoğunlukta çalışan, günün geçerli tekniklerini kullanan bir işçinin onu üretmek için ihtiyaç duyacağı emek miktarıdır. Yasanın resmi ifadesi şöyledir: Bir metanın değeri, üretimi için gerekli olan ortalama toplumsal emek zamanına eşittir.

Marx'ın iddiası, oldukça genel bir soyutlama düzeyinde, metaların değer üzerinden değiş tokuş edilme eğiliminde olduğuydu; yani, değeri "V" olan A Metası, B Metası ile takas edilirse, değeri aynı "V" olan bir miktar B Metası getirme eğiliminde olacaktır. Ancak özel koşullar bu kuraldan sapmaya neden olacaktır.

### Para

Marx, altın gibi metalik paranın bir meta olduğunu ve değerinin onu üretmek (madenini çıkarmak, eritmek, vb.) için gerekli emek zamanı olduğunu savunmuştur. Marx, altın ve gümüşün geleneksel olarak para olarak kullanıldığını, çünkü büyük miktarda emeği küçük, dayanıklı ve kullanışlı bir biçimde somutlaştırdıklarını ileri sürmüştür. Bu modelde kağıt para, neredeyse kendi değeri olmayan ancak devlet kararıyla dolaşımda tutulan altın veya gümüşün bir temsilidir.

"Kağıt para, altın veya parayı temsil eden bir simgedir." (*Kapital, I, Kısım III, Bölüm 2, kısım c.)*

### Üretim

Marx temel üretim faktörlerini şöyle sıralar:

1. Emek, "insanın kişisel faaliyeti." (Kapital, I, VII, 1.)
2. Emeğin konusu: üzerinde çalışılan şey.
3. Emek araçları: aletler, at gibi evcil hayvanlar, özneyi değiştirmek için kullanılan kimyasallar vb.

Bazı emek konuları doğrudan Doğa'dan temin edilebilir: yakalanmamış balık, çıkarılmamış kömür vb. Diğerleri üretimin önceki bir aşamasının sonuçlarıdır; bunlar un veya iplik gibi hammaddeler olarak bilinir. Atölyeler, kanallar ve yollar emek araçları olarak kabul edilir. (Kapital, I, VII, 1.) Kazanlar için kömür, tekerlekler için yağ ve çekilen atlar için saman, emek aracı değil, hammadde olarak kabul edilir.

"Öte yandan, emeğin konusu, deyim yerindeyse, önceki emeğin süzgecinden geçmişse, ona hammadde diyoruz" (Kapital, I, Bölüm VII, kısım 1.)

Emek özneleri ve emek araçları birlikte üretim araçları olarak adlandırılır. Üretim ilişkileri, insanların üretim sürecinin bir parçası olarak birbirlerine karşı benimsedikleri ilişkilerdir. Kapitalizmde ücretli emek ve özel mülkiyet, üretim ilişkileri sisteminin bir parçasıdır.

Bir ürünün değerinin hesaplanması (fiyat, değer ile karıştırılmamalıdır):
Eğer emek doğrudan Doğa üzerinde ve ihmal edilebilir değerdeki aletlerle gerçekleştiriliyorsa, ürünün değeri sadece emek zamanıdır. Eğer emek, kendisi de önceki emeğin ürünü olan bir şey üzerinde (yani bir hammadde üzerinde), belli bir değere sahip aletler kullanılarak gerçekleştiriliyorsa, ürünün değeri hammaddenin değeri, artı aletlerin amortismanı ve artı emek zamanıdır. Amortisman, basitçe aletlerin değerini çalışma ömrüne bölerek hesaplanabilir; "örneğin" 1.000 £ değerindeki bir torna tezgahı 10 yıl kullanıldığında ürüne yılda 100 £ oranında değer katar.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ,
 | Nedir:
 |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
 | ürünün değeridir;
 |
|  |  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
 | üretim araçlarının değeridir;
 |
|  |  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
 | emek zamanıdır.
 |

### Emek değer teorisi

Emek değer teorisi ilk olarak klasik iktisatçılar Adam Smith ve David Ricardo tarafından ortaya atılmış, ancak Marx'ın Kapital adlı eserinde daha da geliştirilmiştir. Değerin emek teorisine göre, bir metanın değeri, onu üretmek için gereken sosyal olarak gerekli emek zamanına eşittir.

Metaların değeri iki kategoriye ayrılır: kullanım değeri ve değişim değeri. Kullanım değeri, bir malın kullanışlılığıdır. Değişim-değeri, bir tür kullanım-değerinin diğer tür kullanım-değerleriyle değiş tokuş edildiği orandır. Ancak, değişim değerleri keyfi olmadığından, malların eşitlenebileceği ortak bir birim olmalıdır. Malların benzersiz kullanım değerleri çıkarıldığında, geriye kalan tek değer, metayı üretmek için gerekli emek zamanıdır.

### Soyut emek

Marx'ın değer teorisi, emek tanımıyla klasik görüşten ayrılır. Marx bunu iki farklı türe ayırır: somut ve soyut emek. Somut emek, bir çiftçi ile bir terzinin çalışması gibi emeğin kendine has özellikleri olarak düşünülebilir. Soyut emek ise insan emeğinin genel kavramsallaştırmasıdır. Basit insan emek gücünün harcanmasını temsil eder. Somut emek niteliksel olarak farklı metalar üretir; ancak niteliksel olarak farklı metaların değerlerini niceliksel olarak eşitlemek ve karşılaştırmak için değerlerinin soyut emek açısından ölçülmesi gerekir. Soyut emek, değerin temel birimidir ve Marx'ın emek değer teorisinin temelini oluşturur.

### Artı değer

Marx'a göre, kapitalizmde işçiler emek-güçlerine sahiptirler, ancak emek-güçlerini hayata geçirebilecekleri ve kullanım-değerleri üretebilecekleri üretim araçlarına sahip değildirler. Sonuç olarak, işçiler emeklerini satmak zorunda kalmakta ve emeklerine yabancılaşmaktadırlar. Kapitalist, işçiler tarafından yaratılan kullanım değerlerini alır. Ancak kapitalist bu malları kullanım değerleri için değil, değişim değerleri için istemektedir. Marx'a göre kapitalistler kâr ya da artı-değer peşindedir. Ancak, hiçbir artı değer doğal olarak yaratılamaz. Emek süreci basitçe değeri bir biçimden diğerine dönüştürür. Dolayısıyla, Marx'a göre, kapitalistin artı-değer kazanmasının tek yolu işçilere kullanım değerlerini değil, değişim değerlerini ödemektir. Bu iki değer arasındaki fark, üretilen artı-değerdir.

### Teknik ilerlemenin etkisi

Marx'a göre, tipik bir işçinin belirli bir sürede ürettiği gerçek ürün (yani kullanım değeri) miktarı emeğin üretkenliğidir. Kapitalizm altında artma eğilimi göstermiştir. Bunun nedeni, işletme ölçeğindeki artış, işgücünün uzmanlaşması ve makinelerin kullanılmaya başlanmasıdır. Bunun hemen sonucu, belirli bir ürünün değerinin düşme eğiliminde olmasıdır, çünkü onu üretmek için gerekli emek zamanı azalır. Belirli bir süre içinde emek daha fazla ürün üretir, ancak her birim daha az değere sahiptir; zaman başına yaratılan toplam değer aynı kalır. Bu, geçim araçlarının ucuzlaması anlamına gelir; dolayısıyla emek gücünün ya da gerekli emek zamanının değeri azalır. Eğer iş gününün uzunluğu aynı kalırsa, bu artı emek süresinde ve artı değer oranında bir artışa neden olur.

Teknolojik ilerleme, bir iş kurmak için gereken sermaye miktarını artırma eğilimindedir ve sermayenin giderek daha büyük bir kısmının emek (değişken sermaye) yerine üretim araçlarına (sabit sermaye) harcanmasına neden olur. Marx bu iki tür sermayenin oranını sermayenin bileşimi olarak adlandırmıştır.

## Marksist iktisatta güncel teorileştirme

Marx'ın iktisadı, neredeyse Marx'ın ölümünden itibaren pek çok kişi tarafından üzerine inşa edilmiştir. Das Kapital'in ikinci ve üçüncü ciltleri, Marx'ın notları temel alınarak yakın çalışma arkadaşı Friedrich Engels tarafından düzenlendi. Marx'ın Artı-Değer Teorileri Karl Kautsky tarafından derlenmiştir. Marks'ın değer teorisi ve pozitif matrisin pozitif öz vektörü üzerine Perron-Frobenius teoremi, Marks ekonomisinin matematiksel incelemeleri için temeldir. Sömürü (artı emek) ve kâr arasındaki ilişki artan bir karmaşıklıkla modellenmiştir.

Marksist ekonomi alanında bir veya daha fazla ders veren veya Marksist olarak tanımladıkları bir bakış açısıyla diğer konularda bir veya daha fazla ekonomi dersi veren üniversiteler şunlardır Colorado Devlet Üniversitesi, Yeni Sosyal Araştırmalar Okulu, Londra Üniversitesi, SOAS, Rio de Janeiro Federal Üniversitesi, Campinas Devlet Üniversitesi, Maastricht Üniversitesi, Bremen Üniversitesi, Kaliforniya Üniversitesi, Leeds Üniversitesi, Maine Üniversitesi, Manchester Üniversitesi, Massachusetts Amherst Üniversitesi, Boston Massachusetts Üniversitesi, Missouri Üniversitesi-Kansas City, Sheffield Üniversitesi, Utah Üniversitesi, Kalküta Üniversitesi ve York Üniversitesi (Toronto)

İngilizce dergiler arasında Kapital ve Sınıf, Tarihsel Materyalizm, Aylık İnceleme, Marksizmi Yeniden Düşünmek, Radikal Politik Ekonomi Üzerine Bir İnceleme ve Politik Ekonomi Çalışmaları sayılabilir.

## Eleştiriler

Klasik Marksist iktisada yönelik eleştirilerin çoğu, Marx'ın orijinal teorisini revize eden Marksist iktisatçılardan ya da Avusturya İktisat Okulu'ndan gelmiştir. 1898'de yazan V. K. Dmitriev, 1906-07'de yazan Ladislaus von Bortkiewicz ve sonraki eleştirmenler, Marx'ın emek değer teorisinin ve kâr oranının düşme eğilimi yasasının içsel olarak tutarsız olduğunu iddia ettiler. Başka bir deyişle, eleştirmenler Marx'ın teorik öncüllerinden aslında çıkmayan sonuçlar çıkardığını iddia etmektedir. Bu iddia edilen hatalar düzeltildiğinde, toplam fiyat ve kârın toplam değer ve artı değer tarafından belirlendiği ve bunlara eşit olduğu sonucu artık doğru değildir. Bu sonuç, işçilerin sömürülmesinin kârın tek kaynağı olduğu yönündeki teorisinin sorgulanmasına yol açmaktadır.

Kapitalizmde kâr oranının Marx'ın öngördüğü gibi düşme eğiliminde olup olmadığı tartışma konusudur. N. Okishio, 1961 yılında, kapitalistlerin maliyet düşürücü teknikler izlemesi ve reel ücretin artmaması durumunda kâr oranının artması gerektiğini gösteren bir teorem (Okishio teoremi) geliştirmiştir.

Tutarsızlık iddiaları, 1970'lerden bu yana Marksist iktisadın ve onu çevreleyen tartışmaların önemli bir özelliği olmuştur.

Marksist iktisada yönelik eleştirilerin çoğu, 20. yüzyılda Marksist iktisadi ve siyasi doktrine bağlılığını ilan eden ülkelerde gözlemlenen çelişkilerden kaynaklanmaktadır. Bu ülkelerdeki yaygın mal kıtlığının ve çok temel mallar için ikinci ekonomilerin (karaborsa) yaygınlığının analizi, "kıtlık ekonomisi" teriminin ortaya çıkmasına yol açmıştır. Paul Dembinski, Marx'ın değerin emek teorisinde merkezi bir kavram olan ve bu ekonomilerde doğru bir şekilde değerlendirildiği takdirde düşüşlerini açıklamaya yardımcı olan "emek değerini" tutarsız bir şekilde belirlediğine dikkat çekti.

## Ekonomide alaka düzeyi

George Stigler ve Robert Solow gibi iktisatçılara göre, Marksist iktisat modern iktisatla ilgili değildir, "neredeyse hiçbir etkisi yoktur", sadece "modern iktisatçıların küçük bir azınlığını temsil eder" ve "alakasız bir çıkmaz sokaktır".

## Neo-Marksist iktisat

 "Neo-Marksist", "post-Marksist" ve "radikal politik iktisat" terimleri ilk olarak 1970'ler ve 1980'lerde Marksist iktisat düşüncesinden kaynaklanan farklı bir iktisat teorisi geleneğine atıfta bulunmak için kullanılmıştır. Kalkınma ekonomisine neo-Marksist yaklaşım, bağımlılık ve dünya sistemleri teorileriyle bağlantılıdır. Bu durumlarda, onu Marksist olarak sınıflandıran 'sömürü', klasik Marksizmin normal 'iç' sömürüsünden ziyade dışsal bir sömürüdür.

Endüstriyel ekonomide, neo-Marksist yaklaşım kapitalizmin rekabetçi doğasından ziyade tekelci ve oligarşik doğasını vurgulamaktadır. Bu yaklaşım Michał Kalecki, Josef Steindl, Paul A. Baran ve Paul Sweezy ile ilişkilendirilmektedir.

Marc Fleurbaey, Samuel Bowles, David Gordon, John Roemer, Herbert Gintis, Jon Elster ve Adam Przeworski gibi teorisyenler, sömürü ve sınıf çatışması gibi Marksist kavramları ortaya koymak için oyun teorisi ve matematiksel modelleme de dahil olmak üzere neoklasik iktisat tekniklerini benimsemişlerdir.

Neo-Marksist yaklaşım, Joan Robinson gibi post-Keynesyenlerden ve Piero Sraffa'nın neo-Ricardocu ekolünden Marksist olmayan ya da "burjuva" iktisadını entegre etmiştir. Polonyalı ekonomistler Michał Kalecki, Rosa Luxemburg, Henryk Grossman, Adam Przeworski ve Oskar Lange bu ekolde, özellikle de eksik tüketim teorilerinin geliştirilmesinde etkili olmuşlardır. Çoğu resmi komünist parti neo-Marksist teorileri "burjuva ekonomisi" olarak kınarken, bazı neo-Marksistler sosyalist ya da Üçüncü Dünya'nın gelişmekte olan hükûmetlerine danışman olarak hizmet etmiştir. Neo-marksist teoriler de Emperyalizm çalışmalarında etkili olmuştur.

İç tutarsızlıklara işaret eden eleştirmenler arasında Paul Sweezy, Nobuo Okishio, Ian Steedman, John Roemer, Gary Mongiovi ve David Laibman gibi eski ve mevcut Marksist ve/veya Sraffçı iktisatçılar yer almakta ve alanın Marx'ın Kapital'de sunduğu ve geliştirdiği orijinal biçimiyle politik ekonomi eleştirisi yerine Marksist iktisadın kendi doğru versiyonlarına dayandırılmasını önermektedirler.

Marx'ın değer teorisinin zamansal tek-sistem yorumunun savunucuları, sözde tutarsızlıkların aslında yanlış yorumlamanın sonucu olduğunu iddia ederler; Marx'ın teorisi "zamansal" ve "tek-sistem" olarak anlaşıldığında, iddia edilen iç tutarsızlıkların ortadan kalktığını savunurlar. Tartışmanın yakın tarihli bir incelemesinde, zamansal tek-sistem yorumu'nun bir savunucusu "tutarsızlık kanıtlarının artık savunulmadığı; Marx'a karşı tüm davanın yorum meselesine indirgendiği" sonucuna varmaktadır. Tartışmanın yakın tarihli bir incelemesinde, zamansal tek-sistem yorumu'nun bir savunucusu "tutarsızlık kanıtlarının artık savunulmadığı; Marx'a karşı tüm davanın yorum meselesine indirgendiği" sonucuna varmaktadır.

Ortodoks Marksist bir iktisatçı olmasına rağmen Maurice Dobb'da bu akımla ilişkilendirilmiştir.

### Kavramlar

Büyük işletmeler, maliyetleri düşürmek, reklam yapmak ve ürünlerini pazarlamak için rekabet ederken satış fiyatlarını yüksek seviyelerde tutabilir. Ancak rekabet, birkaç gerçek tekel haricinde, çeşitli pazarları paylaşan birkaç büyük sermaye oluşumuyla genellikle sınırlıdır. Ortaya çıkan ekonomik fazlalıklar, tüketicilerin daha fazla harcamasıyla karşılanamaz. Bu nedenle, üretim fazlasının iş dünyasının seçkinlerinin elinde yoğunlaşması, emperyalist ve militarist hükûmet eğilimlerine yönelik olmalıdır ki bu da üretim fazlasını kullanmanın en kolay ve en emin yoludur.

Sömürü, düşük ücretli çalışanlara ve başta azınlıklar olmak üzere ülke içindeki gruplara odaklanmaktadır. Ortalama gelirliler, üretim dürtüsündeki baskıların insan ilişkilerini yok ettiğini, daha geniş bir yabancılaşma ve düşmanlığa yol açtığını görüyor. Tüm sistem büyük ölçüde irrasyoneldir çünkü bireyler rasyonel kararlar alabilse de nihai sistemik hedefler rasyonel değildir. Keynesyen tam istihdam politikaları izlendiği sürece sistem işlemeye devam eder, ancak az gelişmiş ülkelerin yeni sömürgeci tahakkümün kısıtlamalarından kurtulması istikrarı tehdit etmeye devam eder.

#### Emek değer teorisi

Paul Alexander Baran, tekelci sermayenin hakimiyetinin ortaya çıkardığı yeni karmaşıklıklarla, özellikle de tekelci kapitalizmin düşük kapasite kullanımıyla ilişkili olacağı ve dolayısıyla potansiyel artığın tipik olarak gerçekleşen artıktan çok daha büyük olacağı yönündeki teorik öngörüyle başa çıkmak için potansiyel ekonomik artık kavramını ortaya atmıştır. Paul Alexander Baran, Paul Sweezy ile birlikte bu yeniliğin önemini, Marx'ın emek değeri kavramıyla tutarlılığını ve Marx'ın artı değer kategorisiyle tamamlayıcı ilişkisini detaylandırdı.

Paul Alexander Baran'ın kategorilerine göre:

* Fiili ekonomik fazla: "toplumun fiili cari üretimi ile fiili cari tüketimi arasındaki fark." Dolayısıyla, cari tasarruf veya birikime eşittir.
* Potansiyel ekonomik fazla: "Belirli bir doğal ve teknik ortamda, istihdam edilebilir üretken kaynakların yardımıyla üretilebilecek çıktı ile temel tüketim olarak kabul edilebilecek çıktı arasındaki fark."

Paul Alexander Baran ayrıca, yalnızca rasyonel olarak planlanmış sosyalist bir toplumda işlevsel hale getirilebilecek bir kategori olan planlanmış artı kavramını da ortaya atmıştır. Bu, "mevcut tüm üretken kaynakların planlı 'optimal' kullanımı koşulları altında, tarihsel olarak verili bir doğal ve teknolojik ortamda toplumun mevcut 'optimum' çıktısı ile seçilmiş bazı 'optimal' tüketim hacmi arasındaki fark" olarak tanımlanmıştır.

Paul Alexander Baran, Büyümenin Ekonomi Politiği adlı eserinde az gelişmiş ekonomileri (ya da günümüzde daha iyimser bir ifadeyle "gelişmekte olan ekonomiler" olarak adlandırılan ekonomileri) analiz etmek için artık kavramını kullanmıştır.

## Ayrıca bakınız

* Kapitalist üretim biçimi
* Sermaye birikimi
* Emek fazlası

## Dipnotlar