# Piyasa sosyalizmi

**Piyasa sosyalizmi** veya **pazar sosyalizmi**, piyasa ekonomisi çerçevesinde üretim araçlarının toplumsal mülkiyetini içeren bir ekonomik sistem türüdür. Böyle bir sistem için, genellikle kooperatif işletmeleri ve bazen de kamu veya özel işletmelerin bir karmasından oluşan çeşitli modeller mevcuttur. Piyasa mekanizmasını bir tür ekonomik planlamayla ikame eden ve tarih boyunca kendini sosyalist olarak tanımlayan ekonomilerin çoğunluğunun aksine, piyasa sosyalistleri sermaye mallarının ve üretim araçlarının tahsisini yönlendirmek için arz ve talep sinyallerinin kullanımını sürdürmek isterler. Böyle bir sistemde, toplumsal mülkiyette olan işletmelerin devlet mülkiyetinde olup olmamasına veya işçi kooperatifleri olarak işletilip işletilmemesine bağlı olarak kârlar, çeşitli şekillerde doğrudan çalışanları ödüllendirmek, kamu finansmanının kaynağı olarak toplumun bütününe aktarılmak veya halka sosyal temettü olarak dağıtılmak üzere kullanılabilir.

Piyasa sosyalizmi, karma ekonomi kavramından ayırt edilebilir; çünkü çoğu piyasa sosyalizmi modeli, karma ekonominin aksine, eksiksiz ve kendi kendini düzenleyen sistemler önermektedir. Sosyal demokrasi, vergi, sübvansiyon ve sosyal refah programları gibi politika önlemleriyle daha fazla ekonomik istikrar ve eşitlik sağlamayı hedeflerken, piyasa sosyalizmi, benzer hedeflere işletme sahipliği ve yönetim modellerini değiştirerek ulaşmayı hedefler.

"Piyasa sosyalizmi" terimi, ancak 1920'lerdeki sosyalist hesaplama tartışması sırasında ortaya çıkmış olsa da, Ricardocu sosyalist ekonomistler ve mutualist filozoflar da dahil olmak üzere Marx öncesi bir dizi sosyalist, sosyalizmi klasik ekonominin piyasa prensiplerinin doğal bir gelişimi olarak görmüş ve serbest piyasa ekonomisinde rekabet edecek kooperatif işletmelerinin kurulmasını önermiştir. Bu tür önerilerin amacı, bireylerin emeklerinin tam ürününü almalarına izin vererek sömürüyü ortadan kaldırmak ve aynı zamanda mülkiyetin ve servetin küçük bir özel mülk sahibi sınıfının elinde toplanmasının piyasa bozucu etkilerini ortadan kaldırmaktı.

Bazen "piyasa sosyalizmi" olarak tanımlansa da Lange modeli, piyasanın simüle edildiği bir planlama biçimidir. Bu modelde, merkezi bir planlama kurulu, faktör piyasası işlemlerini simüle ederek yatırım ve sermaye mallarını tahsis ederken, emek ve tüketim malları piyasalar aracılığıyla dağıtılır. Sistem, sosyalist bir ekonominin ne doğal birimlerle hesaplamalarla ne de ekonomik koordinasyon için bir dizi eşzamanlı denklemler sistemini çözerek işleyebileceğine inanan sosyalist ekonomistler tarafından tasarlanmıştır.

Piyasa sosyalist ekonomilerini hayata geçirmeye yönelik girişimler, teorisyenlerinin öngördüğü önlemleri ancak kısmen uygulamaya koyabilmiştir. Bununla birlikte terim, bazen Macaristan'ın Yeni Ekonomik Mekanizması, Yugoslavya ekonomisi, Perestroyka ve Çin'in ekonomik reformları ile Lenin'in Yeni Ekonomi Politikası da dahil olmak üzere Doğu Bloku'ndaki çeşitli liberalizasyon girişimlerinin sonuçlarını tanımlamak için kullanılmıştır.

## Teorik tarihçe

### **Klasikekonomi**

Piyasa sosyalizminin ana teorik temeli, diğer üretim tarzlarında mevcut olan artık değerin kamulaştırılmasının reddedilmesidir. Piyasayı destekleyen sosyalist teoriler, üretim araçlarının kamusal veya karşılıklı mülkiyetiyle birlikte serbest piyasayı savunan Ricardocu sosyalistlere ve anarşist iktisatçılara kadar uzanır.

Erken dönem piyasa sosyalizminin savunucuları arasında Ricardocu sosyalist iktisatçılar, klasik liberal filozof John Stuart Mill ve anarşist filozof Pierre-Joseph Proudhon yer alır. Bu sosyalizm modelleri, sömürü, özel mülkiyet ve yabancılaşmış emeğin neden olduğu çarpıklıkları ortadan kaldırarak piyasa mekanizmasını ve serbest fiyat sistemini mükemmelleştirmeyi veya iyileştirmeyi içeriyordu.

Piyasa sosyalizminin bu biçimi, herhangi bir planlamacı kadro içermediği için serbest piyasa sosyalizmi olarak adlandırılmıştır.

**John Stuart Mill**

Mill'in erken dönem ekonomi felsefesi, daha sosyalist bir eğilime doğru yöneldiği kapitalist serbest piyasalardan biriydi; *Politik Ekonominin İlkeleri* adlı eserine sosyalist bir bakış açısını ve bazı sosyalist davaları savunan bölümler eklemiştir. Bu revize edilmiş çalışmada, ücretli emek sisteminin ortadan kaldırılarak yerine kooperatif ücret sisteminin getirilmesi yönündeki radikal öneri de yer almıştır. Bununla birlikte, düz oranlı vergilendirme fikrine ilişkin görüşlerini korumuş; ancak kitabın üçüncü baskısında, kendisinin desteklediği kazanılmamış gelirler üzerindeki kısıtlamalarla, desteklemediği kazanılmış gelirler üzerindeki kısıtlamalar arasındaki farkı yansıtacak şekilde bir değişiklik yapmıştır.

1848'de ilk kez yayınlanan *Politik Ekonominin İlkeleri*, o dönemde ekonomi üzerine yazılmış en çok okunan kitaplardan biriydi. Adam Smith'in daha önce *Ulusların Zenginliği* adlı eseriyle yaptığı gibi, Mill'in bu eseri de iktisat eğitiminde hakim bir eser haline geldi. Oxford Üniversitesi özelinde bu eser, yerini 1919'da yayımlanan Alfred Marshall'ın *Ekonominin Prensipleri* kitabına bırakana dek standart ders kitabı olarak kalmıştır.

Kitabın sonraki baskılarında Mill, "ekonomik teori açısından bakıldığında, teorik olarak sosyalist politikalara dayalı bir ekonomik düzeni engelleyen ilkesel hiçbir şey yoktur" diye savunacaktı. Mill ayrıca kapitalist işletmelerin yerini işçi kooperatiflerinin almasını şu sözlerle savunmuştur:

> Eğer insanlık gelişmeye devam ederse, sonunda hakim olması beklenen ortaklık biçimi, yönetici olan kapitalist ile yönetimde söz hakkı olmayan çalışanlar arasındaki ilişki değil, işçilerin kendi aralarında eşitlik temelinde kurdukları, faaliyetlerini yürüttükleri sermayenin kolektif sahibi oldukları ve kendilerinin seçip görevden alabildikleri yöneticilerin altında çalıştıkları bir ortaklıktır.
>
>

Mill, sonraki düşüncelerinde, kapitalist şirketlerin istihdam-ücret ilişkisi yerine; açık bir piyasada işçilerin kendileri tarafından yönetilen işletmelere dayalı kooperatif bir ekonomik düzeni savunmuştur.

**Mutualizm**

Pierre-Joseph Proudhon, mevcut mülkiyet haklarının, sübvansiyonların, şirketlerin, bankacılığın ve kira gelirlerinin meşruiyetine saldıran mutualizm adlı teorik bir sistem geliştirmiştir. Proudhon, insanların eşit güçle piyasaya gireceği ve ücretli köleliğin ortadan kalktığı adem-i merkeziyetçi bir piyasa öngörmüştür. Mutualizmin savunucuları, kooperatiflerin, kredi birliklerinin ve diğer işçi mülkiyeti biçimlerinin devlet denetimine girmeden de sürdürülebilir hale geleceğine inanır. "Piyasa sosyalizmi" terimi, serbest piyasaların işçilere yardım ettiğini ve kapitalistleri zayıflattığını savunan bazı bireyci anarşist eserleri tanımlamak için de kullanılmıştır.

**Amerika Birleşik Devletleri'ndebireyci anarşizm**

Amerikalı anarşist tarihçi Eunice Minette Schuster'e göre, "açıktır ki ... Proudhoncu anarşizm, Amerika Birleşik Devletleri'nde en geç 1848'den itibaren mevcuttu ve Josiah Warren ve Stephen Pearl Andrews'un bireyci anarşizmi ile olan yakınlığının farkında değildi. ... William B. Greene, bu Proudhoncu mutualizmi en saf ve en sistematik biçimde sunmuştur." Josiah Warren, ilk Amerikalı anarşist olarak kabul edilir ve 1833 yılında editörlüğünü yaptığı dört sayfalık haftalık gazete *The Peaceful Revolutionist*, yayımlanan ilk anarşist süreli yayındı. Warren, bu girişim için kendi matbaasını kurmuş, kendi harflerini dökmüş ve kendi baskı kalıplarını yapmıştır.

Robert Owen'ın bir takipçisi olan Josiah Warren, Owen'ın Indiana, New Harmony’deki topluluğuna katılmıştır. Warren, "maliyet, fiyatın sınırıdır " ifadesini türetmiştir; buradaki "maliyet" ödenen parasal fiyatı değil, ürünü üretmek için harcanan emeği ifade ediyordu. Buradan hareketle Warren, insanlara kaç saat çalıştıklarını gösteren sertifikalarla ödeme yapılan bir sistem önermiştir. Kişiler bu sertifikaları yerel ‘zaman mağazalarında’, üretimi aynı miktarda zaman alan mallarla takas edebiliyorlardı. Warren, Cincinnati Zaman Mağazası adında deneysel bir yer kurarak bu teorilerini test etmiştir. Bu mağazada ticaret, emek verme vaadiyle desteklenen senetler aracılığıyla kolaylaştırılıyordu. Mağaza başarılı olmuş ve üç yıl boyunca faaliyet gösterdikten sonra, Warren'ın mutualizm esasına dayalı koloniler kurma çalışmalarına devam edebilmesi için kapatılmıştır. Bu koloniler arasında Ohio’daki Utopia kasabası ve New York’taki Modern Zamanlar adlı topluluk da vardı. Warren, 1852'de yayınlanan Stephen Pearl Andrews'un *The Science of Society* adlı eserinin, kendi teorilerinin en açık ve eksiksiz sunumu olduğunu belirtmiştir.

Daha sonra Benjamin Tucker, Warren ve Proudhon'un iktisadi fikirlerini sentezleyerek bunları *Liberty* adlı dergide "Anarşist Sosyalizm" adıyla yayımlamıştır. Tucker şöyle der: "Bir sınıf insanın geçinmek için emeklerini satmaya mahkûm olması, diğer bir sınıfın ise emek olmayan bir şeyi satma ayrıcalığına yasal olarak sahip olması sayesinde çalışma zorunluluğundan kurtulması gerçeği... Ben de böyle bir duruma herkes kadar karşıyım. Ancak ayrıcalığı kaldırdığınız anda ... her insan, diğer emekçilerle takas yapan bir emekçi olacaktır. Anarşist-sosyalizmin ortadan kaldırmayı amaçladığı şey tefeciliktir ... sermayeyi ödülünden mahrum bırakmak ister.” Tucker gibi Amerikalı bireyci anarşistler, kendilerini ekonomik olarak piyasa sosyalisti, politik olarak bireyci olarak görürken, "anarşist sosyalizm" veya "bireyci anarşizmlerinin” "tutarlı Manchesterizm" olduğunu savunmuşlardır. Modern piyasa anarşizmi, bu tür piyasa sosyalizmi teorilerinin yeniden canlanmasına dayanmaktadır.

### Neoklasik ekonomi

#### 20. yüzyılın başları

Liberter sosyalist duvar resminde "Serbest piyasa, anti-kapitalist " yazısı yer alıyor.
20. yüzyılın başlarından itibaren, neoklasik ekonomi teorisi, piyasa sosyalizminin daha kapsamlı modelleri için teorik temel sağladı. Erken neoklasik sosyalizm modelleri, Pareto verimliliğine ulaşmak için fiyatları marjinal maliyete eşitleyen bir merkezi planlama kurulunu içeriyordu. Bu erken modeller geleneksel piyasalara dayanmasa da, finansal fiyatları ve hesaplamaları kullanmaları nedeniyle "piyasa sosyalisti" olarak adlandırıldılar. Piyasa sosyalizmine yönelik alternatif taslaklar, toplumsal mülkiyetteki işletmelerin veya üretici kooperatiflerinin kârlılık kriteri çerçevesinde serbest piyasalarda faaliyet gösterdiği modelleri içerir. Amerikalı neoklasik ekonomistler tarafından önerilen son modellerde üretim araçlarının kamu mülkiyeti, özsermayenin kamu mülkiyeti ve yatırımın toplumsal denetimi yoluyla sağlanır.

Neoklasik sosyalizmin en eski modelleri Léon Walras, Enrico Barone (1908) ve Oskar R. Lange (yaklaşık 1936) tarafından geliştirilmiştir. Lange ve Fred M. Taylor (1929), merkezi planlama kurullarının, fiyatları serbest fiyat mekanizmasına güvenmek yerine, kıtlık ve fazlalıklar meydana geldikçe ayarlamalar yaparak "deneme yanılma" yoluyla belirlemesini önermişlerdir. Buna göre kıtlık varsa fiyatlar yükseltilir; fazlalık varsa fiyatlar düşürülür. Fiyatların yükseltilmesi, işletmeleri kârlarını artırma arzularıyla hareket ederek üretimi artırmaya teşvik eder ve böylece kıtlığı ortadan kaldırır. Fiyatların düşürülmesi ise işletmeleri zararları önlemek için üretimi kısıtlamaya teşvik eder ve böylece fazlalığı ortadan kaldırır. Dolayısıyla bu, Lange'nin arz ve talebi etkili bir şekilde yönetebileceğini düşündüğü piyasa mekanizmasının bir simülasyonu olacaktır.

Lange-Lerner modeli sıklıkla piyasa sosyalizmi olarak etiketlense de, sermaye mallarının tahsisi için faktör piyasaları mevcut olmadığından, "piyasa simülasyonu" olarak tanımlanması daha doğrudur. Lange-Lerner modelinin amacı, piyasaları açıkça piyasa dışı bir kaynak tahsis sistemiyle ikame etmekti.

H. D. Dickinson, piyasa sosyalizminin bir biçimini öneren iki makale yayımlamıştır: *Price Formation in a Socialist Community* (1933) ve *The Problems of a Socialist Economy* (1934). Dickinson, sosyalist bir ekonominin sorunlarının merkezi bir planlama kurumu tarafından çözülebileceği matematiksel bir çözüm önermiştir. Merkezi kurum, ekonomiye ilişkin gerekli istatistiklere ve istatistikleri kullanarak üretimi yönlendirme yeteneğine sahip olacaktı. Ekonomi, bir denklem sistemi olarak temsil edilebilirdi; bu denklemlerin çözüm değerleri, tüm malların marjinal maliyet üzerinden fiyatlandırılması ve üretimin yönlendirilmesi için kullanılabilirdi. Hayek (1935), piyasaların denklemlerle simüle edilme önerisine karşı çıkmıştır. Bunun üzerine Dickinson (1939), piyasaların deneme yanılma yoluyla simüle eden Lange-Taylor önerisini benimsemiştir.

Lange-Dickinson'ın piyasa sosyalizmi versiyonu, sermaye yatırımını piyasanın dışında tutmuştur. Lange (1926, s. 65), merkezi bir planlama kurulunun sermaye birikim oranlarını keyfi olarak belirlemesi gerektiğinde ısrar etmiştir. Lange ve Dickinson, piyasa sosyalizminde bürokratlaşma ile ilgili potansiyel sorunları görmüşlerdir. Dickinson'a göre, "sorumsuzluğu kontrol etme girişimi, sosyalist işletmelerin yöneticilerini o kadar çok bürokratik engel ve düzenlemeyle meşgul edecek ki, tüm inisiyatif ve bağımsızlıklarını yitirecekler" (Dickinson 1938, s. 214). Abba Lerner, *The Economics of Control: Principles of Welfare Economics* (1944) adlı eserinde, piyasa sosyalizminde sermaye yatırımının siyasallaşacağını kabul etmiştir.

#### 20. yüzyılın sonları ve 21. yüzyılın başları

Richard D. Wolff, işçilerin kendi kendilerini yönettiği işletmeleri savunan Marksist bir iktisatçıdır.
Çek asıllı Jaroslav Vaněk ve Hırvat asıllı Branko Horvat gibi eski Yugoslavya'da faaliyet gösteren iktisatçılar, işletmelerin çalışanlarının toplumsal mülkiyetinde olduğu ve işçi özyönetimi etrafında yapılandırıldığı, açık ve serbest piyasalarda birbirleriyle rekabet ettikleri "İliryalı modeli" (*Illyrian model*) olarak adlandırılan bir piyasa sosyalizmi modelini savunmuşlardır.

20. yüzyılın ikinci yarısında Amerikalı iktisatçılar, kupon sosyalizmi (analitik Marksist iktisatçı John Roemer tarafından) ve ekonomik demokrasi (filozof David Schweickart tarafından) gibi modeller geliştirmişlerdir.

Pranab Bardhan ve John Roemer, sermaye hisselerinin vatandaşlar arasında eşit olarak dağıtıldığı bir borsanın bulunduğu bir piyasa sosyalizmi biçimi önermişlerdir. Bu borsada, sermaye sahipliğinin yoğunlaşmasıyla ilişkili negatif dışsallıklara yol açan hisse senedi alım satımı yoktur. Bardhan ve Roemer modeli, hem sosyalizmin (işçiler sadece emeğin değil, tüm üretim faktörlerinin sahibidir) hem de piyasa ekonomilerinin (fiyatlar kaynakların verimli tahsisini belirler) temel gereksinimlerini karşılamıştır. Yeni Zelandalı iktisatçı Steven O'Donnell, Bardhan ve Roemer modelini genişletmiş ve piyasa sosyalisti ekonomilerdeki girişimcilik faaliyetini hesaba katmak için genel denge sistemi içindeki sermaye fonksiyonunu ayrıştırmıştır. O'Donnell (2003), geçiş ekonomileri için bir şablon olarak kullanılabilecek bir model kurmuş; sonuçlar, piyasa sosyalizmi modellerinin uzun vadede doğası gereği istikrarsız olmasına rağmen, kısa vadede planlı ekonomilerden piyasa ekonomilerine başarılı bir geçiş için gerekli ekonomik altyapıyı sağlayacağını ortaya koymuştur.

21. yüzyılın başlarında, Marksist iktisatçı Richard D. Wolff, Marksist ekonomiyi mikro-temelli bir yaklaşımla yeniden ele almıştır. Temel fikir, kapitalizmden sosyalizme geçişin, işletmenin yukarıdan aşağıya hiyerarşik kapitalist modelden, tüm temel işletme kararlarının (ne, nasıl ve nerede üretileceği ve çıktılarla ne yapılacağı) "bir işçi, bir oy" esasına göre alındığı bir modelde yeniden örgütlenmesini gerektirmesidir. Wolff bunlara "işçilerin özyönetimli girişimleri" (*worker self-directed enterprises*) olarak adlandırmıştır. Bunların birbirleriyle ve tüketicilerle nasıl etkileşim kuracakları demokratik toplumsal kararlara bırakılmış; piyasaları, planlamayı veya muhtemelen her ikisinin karışımını içerebileceği belirtilmiştir.

Jaroslav Vaněk gibi piyasa sosyalizmin savunucuları, üretken mülkün özel mülkiyeti koşulları altında gerçek anlamda serbest piyasaların mümkün olmadığını savunurlar. Bunun yerine Vaněk, özel mülkiyetten kaynaklanan sınıf farklılıkları ve gelir ve güç eşitsizliklerinin, egemen sınıfın piyasayı kendi çıkarı doğrultusunda bozmasına olanak sağladığını, bunun da tekel ve piyasa gücü oluşturma ya da servet ve kaynaklarını kendi özel iş çıkarlarına fayda sağlayan hükûmet politikalarını yasalaştırmak için kullanma şeklinde gerçekleştiğini ileri sürmektedir. Ayrıca Vaněk, kooperatif ve özyönetimli işletmelere dayalı bir sosyalist ekonomide işçilerin, sabit ücret veya maaşlarına ek olarak (işletmenin genel performansına bağlı olarak) kârdan pay alacakları için verimlilik maksimize etme konusunda daha güçlü teşviklere sahip olduklarını belirtmektedir. Louis O. Kelso ve James S. Albus gibi çeşitli düşünürler, üretkenliği maksimize etmeye yönelik bu güçlü teşviklerin, çalışanların sahip olduğu şirketlerin norm olması durumunda serbest piyasa ekonomisinde de sağlanabileceğini öngörmektedirler.

Berlin Özgür Üniversitesi Kamu Maliyesi ve Sosyal Politika Profesörü Giacomo Corneo, büyük firmaların kamuya ait olup (ancak %51'den fazla hisseye sahip olmayacak şekilde) hükûmetin sosyal temettü dağıtmasına olanak tanırken, firmaların geri kalanının ise özel mülkiyette kalacağı ve çalışanları, tüketicileri ve çevreyi korumak için düzenlemelere tabi olacağı bir "güncellenmiş piyasa sosyalizmi" versiyonunu desteklemektedir.

Matt Bruenig, işletmelerin mülkiyetini ve kontrolünü toplumsallaştırmak için ulusal varlık fonlarının, özel işletmelerin hisselerini satın almasını içeren, "fon sosyalizmi" olarak adlandırdığı bir piyasa sosyalizmi versiyonunu savunmaktadır. Bruenig, bu piyasa sosyalizmi biçiminin Yanis Varufakis, Rudolf Meidner ve John Roemer tarafından savunulanlara benzediğini iddia etmektedir.

### Denge karşıtı ekonomi

Merkezi planlamanın ve genel olarak neoklasik genel denge teorisinin eleştirmenleri tarafından bir başka piyasa sosyalizmi biçimi de savunulmuştur. Bu iktisatçıların en önde gelenleri Alec Nove ve János Kornai'dir. Özellikle 1983 yılında Nove, "uygulanabilir sosyalizm" olarak adlandırdığı, makroekonomik planlamanın rolünü içeren bir piyasa ekonomisinde faaliyet gösteren devlet işletmeleri, özerk kamu işletmeleri, kooperatifler ve küçük ölçekli özel girişimlerden oluşan karma bir ekonomiyi önermiştir.

## Uygulamada

Çeşitli ekonomilerde bir dizi piyasa sosyalizmi unsuru varlık göstermiştir. Yugoslavya ekonomisi, toplumsal mülkiyete dayalı kooperatiflere, işçi özyönetimine ve sermayenin piyasa yoluyla tahsisine dayalı bir piyasa sosyalizmi biçimi olarak geniş kabul görmüştür. Çekoslovakya lideri Alexander Dubček tarafından Prag Baharı sırasında getirilen bazı ekonomik reformlar, piyasa sosyalizmi unsurları içermekteydi.

Benzer şekilde, Vietnam'ın sosyalist yönelimli piyasa ekonomisi, kendini piyasa sosyalisti olarak tanımlamaktadır. Özellikle tarım ve perakende sektörlerinde kooperatiflerin son derece yaygın olduğu ve ekonominin komuta tepelerinin devlet mülkiyetinde kaldığı görülmektedir. Vietnam'daki kooperatif işletmeleri ayrıca hükûmet tarafından teşvik edilmekte ve desteklenmekte olup, özel şirketlerin sahip olmadığı birçok avantajdan yararlanmaktadır.

Peter Drucker, Amerika Birleşik Devletleri'ndeki finans piyasalarına sermaye sağlayan düzenlenmiş emeklilik fonları sistemini **"emeklilik fonu sosyalizmi"** olarak tanımlamıştır.[63] William H. Simon, emeklilik fonu sosyalizmini "bir piyasa sosyalizmi biçimi" olarak nitelendirmiş; bu sistemin gelecek vaat ettiğini ancak beklentilerin, savunucularının öngördüğünden daha sınırlı kalabileceği sonucuna varmıştır.[64]

Peter Drucker, Amerika Birleşik Devletleri'ndeki finans piyasalarına sermaye sağlayan düzenlenmiş emeklilik fonları sistemini "emeklilik fonu sosyalizmi" olarak tanımlamıştır. William H. Simon, emeklilik fonu sosyalizmini "bir tür piyasa sosyalizmi" olarak nitelendirmiş ve bu sistemin, savunucularının öngördüğünden daha sınırlı olsa da gelecek vadettiği sonucuna varmıştır.

Raúl Castro yönetimindeki Küba ekonomisi, piyasa sosyalist reformlarını denemeye çalışan bir ekonomi olarak tanımlanmıştır. Benzer şekilde, Muammer Kaddafi yönetimindeki Libya ekonomisi de, Kaddafi'nin Üçüncü Enternasyonal Teorisi'nin Yugoslavya'nın özyönetimli sosyalizm modeliyle birçok benzerlik taşıması nedeniyle, bir tür piyasa sosyalizmi olarak tanımlanabilir.

Piyasa sosyalizminin sosyal temettü ve evrensel temel gelir planı önerilerine benzer politikalar, Alaska'da (Alaska Daimi Fonu) ve Norveç'te (Norveç Hükümet Emeklilik Fonu) doğal kaynakların kamu mülkiyeti temelinde uygulanmıştır.

Kültür Devrimi'ni takip eden on yıllık siyasi, sosyal ve ekonomik kargaşanın ardından Çin, 1978'de reform ve dışa açılma sürecini başlatmış ve 1993'te anayasasını resmen değiştirerek sosyalist piyasa ekonomisini ülkenin ekonomik sistemi olarak benimsemiştir.

## Siyasi ideolojilerle ilişkisi

### Marksizm–Leninizm

"Piyasa sosyalizmi" ifadesi Sovyet tipi planlı ekonomilerin ekonomik sistemlerine piyasa unsurları ekleme girişimlerine atıfta bulunmak için zaman zaman kullanılmıştır. Bu anlamda piyasa sosyalizmi, ilk olarak 1920'lerde Sovyetler Birliği'nde Yeni Ekonomi Politikası (NEP) olarak denenmiş, ancak daha sonra terk edilmiştir. Daha sonra, 1970'ler ve 1980'lerde Macaristan'da (gulaş komünizmi olarak anılan), Çekoslovakya'da (insan yüzlü sosyalizm olarak sloganlanan), Yugoslavya'da (Titoizm olarak bilinen) piyasa sosyalizminin unsurları uygulanmıştır. Günümüz Belarus'un ekonomisi de piyasa sosyalisti bir sistem olarak tanımlanmıştır. Sovyetler Birliği, Mihail Gorbaçov dönemindeki perestroyka reformlarıyla bir piyasa sistemi uygulamaya çalışmıştır. Bu sürecin daha sonraki aşamalarında, üst kademelerde Sovyetler Birliği'nin piyasa temelli bir sosyalist sisteme geçmesi gerektiği tartışılmıştır.

Tarihsel olarak, bu tür piyasa sosyalisti sistemler, ağır sanayi, enerji ve altyapı gibi ekonominin komuta tepelerinde devlet mülkiyetini korumayı hedeflerken, aynı zamanda adem-i merkeziyetçi karar alma mekanizmasını devreye sokmayı ve yerel yöneticilere karar alma ve piyasa taleplerine yanıt verebilmeleri konusunda daha fazla özgürlük tanır. Piyasa sosyalisti sistemler, hizmet sektörü ve diğer ikincil ekonomik sektörlerde özel mülkiyete ve girişimciliğe de izin verir. Tüketim malları ve tarım ürünleri için fiyatların piyasa tarafından belirlenmesine izin verilir ve çiftçilerin ürünlerinin tamamını veya bir kısmını açık piyasada satmalarına ve üretimi artırıp iyileştirmek için bir teşvik olarak kârın bir kısmını veya tamamını kendilerine ayırmalarına olanak tanınır.

Piyasa reformlarına yönelik hem Doğu Avrupa hem de Çin sosyalist yaklaşımları, bir "piyasa ekonomisinin" mutlaka kapitalist bir piyasa ekonomisi olmadığı ve sosyalist bir ekonominin mutlaka planlı bir ekonomi olmadığı varsayımına dayanır. Bu görüş, Karl Marx'ın Roma köleci piyasa ekonomisi ve feodal piyasalar gibi tarihsel üretim biçimleri altında da piyasaların var olduğuna dair gözlemlerinden destek almaktadır.

Ancak, Marksizm-Leninizm bağlamında bir piyasa sosyalizm sistemi, komuta ekonomisi anlamında katı bir planlı ekonomi olmasa da, Çin'in beş yıllık planlarında olduğu gibi, ekonomik planlamanın hala önemli bir rol oynadığı bir sistem olarak nitelendirilebilir.

### Çin değerleri ile sosyalizm

"Piyasa sosyalizmi" terimi, Marksist-Leninist devletlerdeki reforme edilmiş ekonomik sistemler için, özellikle de hem kamu hem de özel sektörde sermaye mallarının tahsisi için serbest fiyat sisteminin kullanıldığı günümüz Çin Halk Cumhuriyeti ekonomisi için kullanılmıştır. Ancak, sosyalist piyasa ekonomisinin Çinli siyasi ve ekonomik savunucuları bu sistemi neoklasik anlamda bir piyasa sosyalizmi biçimi olarak kabul etmemektedir ve birçok Batılı ekonomist ve siyaset bilimci bu modelin ne ölçüde bir piyasa sosyalizmi biçimi teşkil ettiğini sorgulamakta, sıklıkla onu devlet kapitalizmi olarak tanımlamayı tercih etmektedir.

İsim benzerliğine rağmen piyasa sosyalizmi, günümüz Çin Halk Cumhuriyeti'nde uygulanan sosyalist piyasa ekonomisi veya Vietnam Sosyalist Cumhuriyeti'nde uygulanan sosyalist yönelimli piyasa ekonomisi modellerinden belirgin şekilde farklıdır. Resmi olarak bu ekonomik sistemler, sosyalizme doğru uzun vadeli geçiş sürecinde olan piyasa ekonomilerini temsil etmektedir. Piyasa sosyalizmi modelleri ile Çin ve Vietnam modelleri arasındaki temel farklılıklar arasında, işletmelerde özel yatırımın rolü, devlet kârlarını nüfus arasında adil bir şekilde dağıtmak için sosyal temettü veya temel gelir sisteminin eksikliği ve Çin modelindeki, piyasa sosyalizmi literatüründe bulunmayan finansal piyasaların varlığı ve rolü yer almaktadır.

Çin değerleri ile sosyalizm deneyimi, sıklıkla komuta kademelerinin devlet mülkiyetinde olduğu, ancak ekonominin hem devlet hem de özel sektörlerinin önemli bir bölümünün piyasa uygulamalarıyla yönetildiği sosyalist bir piyasa ekonomisi olarak anılır. Bu uygulamalar arasında hisse senedi ticareti için bir borsa ve kapitalist ekonomilerde hükûmetlerin ekonomiyi etkileme biçimine benzer şekilde dolaylı makroekonomik piyasa mekanizmalarının (yani mali, parasal ve sanayi politikaları) kullanımını içerir. Piyasa, çoğu ekonomik faaliyet için hakem konumundadır. Ekonomik planlama ise, bireysel kuruluşlara ve kamu iktisadi teşebbüslerine bırakılan mikroekonomik karar alma süreçlerini kapsamayan, hükûmetin makroekonomik yol gösterici planlamasına indirgenmiştir. Bu model, kâr amacı güden ancak yalnızca tüketim malları ve hizmetleri için faaliyet gösteren önemli miktarda özel mülkiyete sahip firmayı içerir.

Çin sisteminde, zorunlu üretim gerekliliklerine ve kotalara dayalı direktif planlama, hükûmetin büyük kamu işletmeleri için yol gösterici planlama yapmasına rağmen, devlet ve özel sektörler de dahil olmak üzere ekonominin büyük bir bölümü için yerini piyasa mekanizmalarına bırakmıştır. Sovyet tipi planlı ekonomiyle karşılaştırıldığında, Çin sosyalist piyasa modeli, devlet kurumlarının anonim şirketlere dönüştürülerek şirketleşmesine dayanmaktadır. 2008 yılı itibarıyla, doğrudan merkezi hükûmete bağlı 150 kamu şirketi bulunmaktaydı. Reforma tabi tutulan bu devlete ait şirketler gittikçe daha dinamik hale gelerek 2008 yılında devlet için başlıca gelir kaynağı olmuş; küresel finansal krizin ardından 2009 yılında ekonomik toparlanmaya öncülük etmişlerdir.

Bu ekonomik model, planlı bir sosyalist ekonominin, ancak önce bir piyasa ekonomisi ve meta mübadelesi ekonomisinin kurularak sosyalizmin temellerinin geliştirilmesinden sonra ortaya çıkabileceğini belirten Marksist-Leninist bir bakış açısıyla savunulmaktadır. Bu görüşe göre sosyalizm ise, ancak bu aşama tarihsel gerekliliğini tükettikten ve yavaş yavaş kendisini sosyalizme dönüştürdükten sonra ortaya çıkacaktır. Bu modelin savunucuları, eski Sovyetler Birliği ve uydu devletlerinin ekonomik sistemlerinin, gerekli piyasa ekonomisi gelişim aşamasından geçmeden, doğal ekonomiden planlı ekonomiye kararname yoluyla geçmeye çalıştığını öne sürerler.

### Sosyal demokrasi ve demokratik sosyalizm

Bazı sosyal demokratlar ve demokratik sosyalistler, bir kısmı özyönetime dayanan çeşitli piyasa sosyalizmi biçimlerini savunurlar. Diğerleri ise adem-i merkeziyetçi ekonomik planlamaya dayalı, piyasa dışı katılımcı bir ekonomiyi destekler.

### Anarşizm

Fransız filozof Pierre-Joseph Proudhon, kendisini anarşist olarak adlandıran ilk kişidir ve en etkili teorisyenleri arasında sayılır; birçok kişi tarafından "anarşizmin babası" olarak kabul edilir. Proudhon, 1848 Fransız Devrimi'nden sonra Fransız Parlamentosu üyesi olmuş ve burada kendisini *federalist* olarak tanımlamışır. Proudhon'un en bilinen iddiası, 1840'ta yayınlanan ilk büyük eseri *Mülkiyet Nedir?* adlı kitabında yer alan "Mülkiyet hırsızlıktır!" ifadesidir. Kitabın yayımlanması Fransız yetkililerinin dikkatini çekmiş, ayrıca Karl Marx'ın da ilgisini uyandırmış ve aralarında bir yazışmaya başladı. Birbirlerini etkilemişler ve Marx'ın Paris'teki sürgünü sırasında buluşmuşlardır. Dostlukları, Marx'ın, Proudhon'un *Sefaletin Felsefesi* adlı kitabına kışkırtıcı bir şekilde *Felsefenin* *Sefaleti* başlıklı bir kitapla yanıt vermesiyle sona ermiştiri. Bu anlaşmazlık, Birinci Enternasyonal'in anarşist ve Marksist kanatları arasındaki bölünmenin kaynaklarından biri olmuştur.

Mutualizm, her bireyin üretim araçlarına bireysel veya kolektif bir biçimde sahip olduğu ve ticaretin serbest piyasada eşdeğer miktardaki emeği temsil ettiği sosyalist bir toplum modelini savunan anarşist bir düşünce okulu ve piyasa sosyalisti bir iktisat teorisidir. Bu fikrin ayrılmaz bir parçası, üreticilere sadece idari masrafları karşılamaya yetecek kadar kadar, asgari bir faiz oranıyla borç verecek bir karşılıklı kredi bankasının kurulmasıydı. Mutualizm, emek veya ürününün satıldığında karşılığında "tam olarak benzer ve eşit faydaya sahip bir ürün üretmek için gerekli olan emek miktarını" içeren mal veya hizmetlerin alınması gerektiğini savunan bir emek değer teorisine dayanmaktadır.

Mutualizm, Proudhon'un yazılarından doğmuştur. Mutualistler, bireylerin emek vermeden elde ettiklerine inandıkları kredi, yatırım ve kira yoluyla gelir elde edilmesi karşı çıkarlar. Proudhon, bu tür gelirlere karşı olsa da, "toprak rantını ve sermaye faizini egemen bir kararnameyle yasaklamayı veya bastırmayı asla amaçlamadığını" ifade etmiştir: "Bence beşeri faaliyetin tüm bu tezahürleri herkes için özgür ve gönüllü kalmalıdır: Önerdiğim karşılıklılık ilkesinin evrenselleştirilmesinden doğan doğal ve zorunlu sonuçlar dışında, bunlar için hiçbir değişiklik, kısıtlama veya baskı talep etmiyorum." Mutualistler, işçinin emeğinin tam ürününe sahip olma hakkını güvence altına aldığı ölçüde, piyasaları veya yapay piyasaları ve emek ürünündeki mülkiyeti desteklerler. Bununla birlikte, mutualistler, mülkiyetin yalnızca kullanımda veya işgalde kaldığı sürece meşru olduğu (Proudhon'un *zilyetlik* olarak adlandırdığı) koşullu toprak mülkiyetini savunurlar ve özel mülkiyet yerine kişisel mülkiyeti desteklerler. Ancak Benjamin Tucker gibi bazı bireyci anarşistler, zilyetliği mülkiyet veya özel mülkiyet olarak adlandırmaya başlamışlardır.

İlk Amerikalı anarşist olarak geniş çapta kabul gören Josiah Warren'ın 1833 yılında editörlüğünü yaptığı dört sayfalık haftalık gazete *The Peaceful Revolutionist*, yayınlanan ilk anarşist süreli yayındır. Amerikalı anarşist tarihçi Eunice Minette Schuster'e göre, "[...] Proudhoncu anarşizmin Amerika Birleşik Devletleri'nde en az 1848'den itibaren var olduğu ve Josiah Warren ve Stephen Pearl Andrews'un bireyci anarşizmi ile olan yakınlığının farkında olmadığı açıktır. [...] Proudhoncu mutualizmi en saf ve en sistematik biçimde sunan kişi William B. Greene olmuştur." Daha sonra, Amerikalı bireyci anarşist Benjamin Tucker, "hem devlete hem de kapitalizme, hem baskıya hem de sömürüye karşıydı. Piyasa ve mülkiyete karşı olmasa da, Piyasa ve mülkiyete karşı olmasa da, kendi gözünde sahiplerine işçileri sömürme (yani emeklerinin tam değerini ödemekten kaçınma) imkanı tanıyan, devlet destekli bir sosyal sermaye tekeli (aletler, makineler vb.) olan mevcut kapitalizme kesinlikle karşıydı. "Emekçi sınıfların, tefeciliğin üç biçimi olan faiz, rant ve kâr yoluyla mahrum bırakıldığını" düşünüyordu. Bu nedenle, "*Liberty* faizi ortadan kaldıracak; kârı ortadan kaldıracak; tekelci rantı ortadan kaldıracak; vergilendirmeyi ortadan kaldıracak; emeğin sömürülmesini ortadan kaldıracak; "Herhangi bir işçinin kendi ürettiği herhangi bir üründen mahrum bırakılabileceği tüm yollar ortadan kaldıracaktır." Bu duruşu onu doğrudan liberteryen sosyalist geleneğe yerleştiriyor ve şaşırtıcı olmayan bir şekilde Tucker kendisini birçok kez sosyalist olarak tanımlamış ve felsefesini "anarşist sosyalizm" olarak görmüştür.

Fransız bireyci anarşist Émile Armand, bireyci anarşistin "içten içe ahlaki, entelektüel ve ekonomik olarak dirençli –ölümcül derecede dirençli– kaldığını (Kapitalist ekonomi ve yönlendirilmiş ekonomi, spekülatörler ve tek tip sistem imalatçılarından da eşit derecede tiksindiğini)" söyleyerek kapitalizme ve merkezileşmiş ekonomilere açıkça karşı çıkmıştır. "Burada herkes ihtiyacı olanı alıyor, orada herkes kendi kapasitesine göre ihtiyacı olanı alıyor. Burada hediye ve takas –bir ürün karşılığında diğeri; orada mübadele– ürün karşılığında temsili değer. Burada üretici ürünün sahibidir, orada ürün kolektivitenin mülkiyetine verilir" diyerek çoğulcu bir ekonomik mantığı savunmuştur.

İspanyol bireyci anarşist Miguel Giménez Igualada kapitalizm ile devlet arasındaki ilişki hakkında şöyle düşünmektedir: "Kapitalizm hükûmetin bir sonucudur. Hükûmetin ortadan kalkması, kapitalizmin kaidesinden baş döndürücü bir şekilde düşmesi anlamına gelir. [...] Kapitalizm dediğimiz şey, içinde teşvik edilen tek şeyin iyi ya da kötü yollarla edinilmiş kâr olduğu, devletin doğal bir sonucundan başka bir şey değildir. Dolayısıyla kapitalizme karşı savaşmak anlamsız bir iştir; çünkü ister devlet kapitalizmi ister işletme kapitalizmi olsun, hükûmet var olduğu sürece sömüren sermaye de var olacaktır. Mücadele, fakat bilinç mücadelesi, devlete karşıdır." Sınıf bölünmesi ve teknokrasi hakkındaki görüşleri ise şöyledir: "Kimse başkası için çalışmadığında, servetten kâr elde edenler ortadan kalkar; tıpkı üniversitelerde dört şey öğrenip bu gerçekle insanları yönetmeye kalkışanlara kimse kulak asmadığında hükûmetin ortadan kalkacağı gibi. Büyük sanayi işletmeleri, herkesin çalışacağı ve kendi ürettiği ürününün keyfini süreceği büyük birliklere dönüştürülecektir. Anarşizm bu kolay ve güzel sorunlarla ilgilenir ve bunları uygulamaya koyup yaşayanlar anarşistlerdir. [...] Bir anarşistin durmaksızın öncelik vermesi gereken şey, kimsenin kimseyi sömürmemesi, kimsenin kimseyi sömürmemesidir; çünkü bu sömürüsüzlük, mülkiyetin bireysel ihtiyaçlarla sınırlandırılmasına yol açacaktır."

## Eleştiriler

David McNally gibi piyasa karşıtları, Marksist geleneğe göre, piyasa mantığının doğası gereği adaletsiz sonuçlar doğurduğunu ve eşitsiz mübadelelere yol açtığını savunur. McNally, Adam Smith'in eşdeğer mübadeleyi destekleyen ahlaki niyetinin ve ahlak felsefesinin, savunduğu serbest piyasa uygulamasıyla baltalandığını ileri sürer. Buna göre piyasa ekonomisinin gelişimi, Smith'in ahlak felsefesinin onaylamayacağı ölçüde bir baskı, sömürü ve şiddeti içeriyordu. McNally, üretim araçlarının özel mülkiyeti gibi parazit unsurları piyasa ekonomisinden arındırarak eşdeğer mübadelelere dayalı adil piyasaların mümkün olabileceğine inanan piyasa sosyalistlerini eleştirir ve sosyalizmin, ücretli emeğin sonu olarak tanımlandığı noktada piyasa sosyalizminin bir oksimoron olduğunu savunur.

## Kaynakça

'
'
'
'
'
'
'
'