Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sabah

Sabah pusu
**Sabah**, gece yarısı ile 11:59:59 (öğlen) arasındaki zaman dilimidir. Gündoğumundan öğlene kadar olan zamanı tanımlamak için de kullanılır. Günün bölümlerinden öğleden sonra, akşam ve geceden önce gelmektedir. Güneş sabahleyin doğmaktadır.
# Öğleden sonra

Viyana'daki Türkenschanzpark'ta öğleden sonranın erken saatleri
Öğleden sonranın ilerleyen saatlerinde New York'taki Metropolitan Sanat Müzesi ziyaretçileri
**Öğleden sonra**; öğle ile gün batımı veya akşam arasında kalan zaman dilimidir. Güneş'in gökyüzündeki en yüksek konumundan alçalmaya başlayıp batıya doğru ufka yaklaşmasına kadar geçen süreyi kapsar. Günlük yaşamda bu zaman dilimi, standart iş ve okul gününün kabaca ikinci yarısına karşılık gelir. Kelime anlamı bakımından ise öğle vaktinden sonraki zamanı ifade eder.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Wikimedia Commons'ta öğleden sonra ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur
* Vikisözlük'te **Öğleden sonra** ile ilgili tanım bulabilirsiniz.
# Akşam

**Akşam**, ikindi ile gece arasında kalan zaman dilimidir. Gün sonunda güneşin batmaya başlamasından sonra gökyüzünün kararmasıyla başlar ve günün son saatlerinde gecenin başlamasıyla son bulur.

## Dış bağlantılar

 Wikimedia Commons'ta akşam ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur
# Biyolojik saat

Biyolojik Saat grafiği
**Biyolojik saat,** insan vücudundaki hormonların ne zaman salgılanacağı gibi metabolik işlemleri düzenler. Son araştırma bilgilerinde bu saatin işleyişini beyinde bulunan pineal bezi adlı ışığa duyarlı yapı sağlamaktadır. Ayrıca Washington Üniversitesinden araştırmacılar beyinde birden fazla biyolojik saat olduğunu ortaya çıkarmışlardır.

## Biyolojik saati bozan olaylar

* Uzun uçak yolculuğunda biyolojik saatlerin düzeni bozulur, bundan dolayı yorgunluk, uykusuzluk gibi sorunlar ortaya çıkabilir.
* Gece vardiyaları
* Uykusuz bırakma (Yeni doğan çocuk, işkence altındaki kişiler)
* Kutup ve uzay yolculukları
* Işık (Geceleri ışıkların kapatılmaması ya da yeterince karartılmaması)
* Gece istirahatini ve uyku düzenini bozan eğitimler, gürültüler, yaşam tarzı vs.

Ancak bazı ülkelerde geleneksel yaşam tarzının bir parçası olan gündüzleri az miktarda uyumanın biyolojik saati bozmadığı düşünülmektedir.

## Etkileri

* Stres hormonlarının artışı
* Melatonin salgısının baskılanması
* Yorgunluk, halsizlik, uykusuzluk
* RAS (Retiküler aktive edici sistem) etkilenmesi
* Mevsimsel Affektif Bozukluk
* Diyabet ve obezite gibi metabolik bozukluklar

## Kaynakça
# Ay'ın evreleri

**Ay'ın evreleri** veya **Ay'ın fazları**, (genel olarak Dünya'daki) bir gözlemcinin gördüğü Ay'ın aydınlık yüzünün, Ay'ın toplam görünür yüzeyine oranını belirtir. Ay tıpkı Dünya gibi, kendinden ışık vermez. Güneşten aldığı ışığı yansıtır. Bu yüzden, Ay'ın Dünya ve Güneş'e göre konumuna göre belli bir kısmı aydınlık diğer yüzeyi ise karanlık gözükür.

Hilal, yarımay, dolunay gibi şekillerde görünür ki bunlara **Ay'ın evreleri** (safhaları) denir.

Ay'ı tüm yüzeyinin aydınlık göründüğü dolunay evresi, Ay'ın Dünya'ya dönük yüzü Güneş'in karşısına geldiği zaman görülür. Ay tam olarak Güneş ile Dünya arasındayken aydınlık yüzü Dünya'dan hiç görünmez. Bu evresi yeni ay olarak adlandırılır. Yaklaşık iki hafta sonra dolunay görülür. İlk yeni aydan 29,5 gün sonra Ay tekrar Güneş'in karşısına geçer ve tekrar yeni ay görünür.

## Ay'ın evreleri

Ay'ın evreleri şu isimlerle adlandırılır:

Yeni ay
Ay'ın aydınlık olmayan tarafı Dünya'ya dönüktür. Ay, Dünya'dan açıkça görülemez. Fakat Güneş tutulması süresince görülebilir.
Hilal
Ay Güneş'in doğusunda kalmaktadır. Ay - Yer - Güneş arasındaki açı 90°den küçüktür. Hilal evresinin gözlem süresi kısadır. Çünkü Güneş battıktan sonra batı ufkuna yakın gözlenir.
İlk dördün
Ay'ın yeni ay evresinden bir hafta sonra yarım daire biçiminde (D) göründüğü evre; Güneş'e göre açısal uzaklığı 90° olduğu andaki görünüşüdür.Animasyonlu Ay evreleri.
Şişkin ay
İlk dördün safhasından sonra Ay'ın uzanım açısının 90° ile 180° arasında olduğu zamanlar oluşan evre şişkin evre olarak bilinir.
Dolunay
Ay'ın tam bir daire olarak dolgun, parlak görüldüğü evredir.
Son dördün
Ay'ın Dünya'dan sol yarısının aydınlık gözüktüğü evredir.
## Kaynakça

## Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta Ay'ın evreleri ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.
# Gece yarısı

**Gece yarısı**, bir günden diğerine geçilen zaman dilimidir; yani yerel saatte tarihin değiştiği andır. Gece yarısı, saat sisteminde öğlenin tam karşıtıdır ve aralarında 12 saatlik bir fark vardır.
# Öğle

Öğle vaktinde bir bahçe
Aleksey Bogolyubov'un *Öğle Vakti Bakü Sokağı* (1861) adlı tablosu. Tablo, Bakü'de dikey olarak düşen gölgeleri göstermektedir.
**Öğle** veya **öğlen**, gün ortasına denk gelen zaman dilimi. Güneşin en tepede göründüğü zamandır ve genellikle saat 12 civarına denk gelir. Sabah ile öğle arasındaki zamana *öğleden önce*, öğle ile akşam arasındaki zamana *ikindi* veya *öğleden sonra* denir.

## Etimoloji

Eski Türkçe "öd" (zaman) sözcüğünden gelir. Oğuzcada "öyle", Moğolcada "üde" şeklindedir. Bir başka görüşe göre ise Eski Türkçe ön "birinci" sözcüğünden gelir.

## Kaynakça

## Ayrıca bakınız

* Öğle yemeği
* Öğle namazı
# Yerel saat

**Yerel saat** ya da askerî terminolojiyle **mahalli vasati zaman**, herhangi bir meridyen üzerindeki gözlemcinin gözlediği güneş zamanı. İngilizce *local mean time* kavramı "yerel ortalama zaman" anlamına gelir. LMT herhangi bir meridyen boyunca aynıdır.

Yerel saat herhangi bir meridyen üzerindeki gerçek güneş zamanını verir. Yani herhangi bir meridyen boyunca yerel saate göre saat öğlen 12 iken Güneş tam tepede görünür.

Yerel saat her meridyende değiştiği için gündelik hayatta pratik olarak kullanımı zordur. Örneğin Türkiye 26°-45° doğu meridyenleri üzerindedir. Batı ve doğu ucu arasındaki zaman farkı (19 meridyen x 4 dakika) 76 dakikadır. Yani batı ucunda yerel saate göre saat öğlen 12:00 iken doğu ucunda 13:16'dır. Bu zaman farkını ortadan kaldırmak için zaman dilimi boyunca standart zaman (UTC+02.00) kullanılır. Standart zamana yaz saati düzeltmesi dahil değildir.

Greenwich'teki başlangıç meridyeni (0° boylamı) üzerinde yerel saat ve standart zaman aynıdır.

Yerel saatten başlıca hava seyrüseferinde astronomi almanakları kullanılarak herhangi bir meridyen üzerindeki gündoğumu ve günbatımı zamanlarını hesaplamakta yararlanılır.

## Örnek yerel saat hesabı

Şu an 00°20' batı boylamında öğlen ise 3° batı boylamında öğlen ne zaman gerçekleşmiştir veya gerçekleşecektir?

**Çözüm:** Her bir boylam derecesi 4 dakikalık zamana, her bir boylam dakikası 4 saniyelik zamana eşittir. Örnekteki iki boylam arasındaki fark 2°40'tır.

2 x 4 = 8 dakika
40 x 4 = 160 saniye = 2 dakika 40 saniye
3° batı boylamı "daha batıda" olduğu için öğlen 10 dakika 40 saniye "sonra" gerçekleşecektir.

## Kaynakça

* Pooley, Dorothy ve David Robson. *The Air Pilot's Manual 3: Air Navigation.* 6. baskı. Shoreham, West Sussex: Pooley's Air Pilot Publishing, 2010.

## Ayrıca bakınız

* Greenwich Ortalama Zamanı
* Eşgüdümlü Evrensel Zaman
* Standart zaman
# Dönence

**Mevsimler**
| Orta iklim
 |
| --- |
| İlkbahar
 |
| Yaz
 |
| Sonbahar
 |
| Kış
 |
| Dönence
 |
| Kuru mevsim
 |
| Yaş mevsim |

Dönenceler ile ortalarındaki Ekvator
**Dönence** veya **Tropika**, yeryüzü üzerinde, güneş ışınlarının yılda her birine bir kez dik açı ile geldiği, sıcak kuşağın kuzey ve güney sınırlarını oluşturan ve Ekvator'un (eşlek) 23° 27′ kuzey ve güneyinden geçtiği varsayılan iki enlemden her birine verilen isimdir. Bu iki enlem arasındaki bölgeye tropikal kuşak denir.

Bu enlemlerden yeryüzününün Kuzey Yarım Küre'de olanına **Yengeç Dönencesi**, Güney Yarım Küre'de olanına **Oğlak Dönencesi** adı verilir.

* 21 Haziran'da güneş ışınları Yengeç Dönencesi'ne dik gelir. Bu tarih, Kuzey Yarımküre'de yazın, Güney Yarımküre'de kışın başlangıcı olarak sayılır, Güney Kutup Dairesi'nde (66° 33′ G - 90° G) en az 24 saat gece yaşanır. Bugünden sonra yeryüzünün kuzeyinde günler kısalmaya, güneyinde ise uzamaya başlar ve buna Yaz Gündönümü adı verilir. Benzeri biçimde, güneş ışınlarının Oğlak Dönencesine dik geldiği 21 Aralık, Kuzey Yarımküre'de kışın, Güney Yarımküre'de de yazın başlangıcıdır ve Kuzey Kutup Dairesi'nde 24 saat gece yaşanır.
* Dönenceler matematik iklim kuşağı olan Tropikal kuşağın kuzey ve güney sınırlarını oluştururlar.
* Dönencelerde iki meridyen arası uzaklık yaklaşık 100 kilometredir.

Tropikal kuşak
## Ayrıca bakınız

* Astropika (Dönencealtı)
* Gündönümü
* Yengeç Dönencesi
* Oğlak Dönencesi

## Kaynakça
# Deep Space Climate Observatory

| **Deep Space Climate Observatory** |
| --- |
|  |
| Başlıca yükleniciler | NASA, NOAA |
| Görev türü | Güneş gözlemi |
| Taşıyıcı roket | Falcon 9 v1.1 |
| Görev süresi | 5 yıl (planlanan) |
| COSPAR kimliği | 2015-007A |
| Kütle | 570 kilogram (1.260 lb) |
| Güç | 600W |
| Yörünge Verileri |
| Yörünge referansı | Güneş merkezli yörünge |
| Yörünge rejimi | L1 |

**Deep Space Climate Observatory (DSCOVR)** (Türkçe: *Derin Uzay İklimi Gözlemevi*) ya da bilinen adıyla *Triana*, Güneş ve Dünya'yı gözlem uydusudur. SpaceX tarafından Falcon 9 roketi ile 11 Şubat 2015 tarihinde Cape Canaveral'dan fırlatıldı.

Güneş ve Dünya'nın L1 Lagrange noktasından Dünya'nın 1,500,000 km uzağına konumlandırılarak, güneş rüzgarlarındaki değişikliklerin gözlemlenmesi, taçküre kütle atımında erken uyarı sağlanması ve Dünya'daki ozon, aerosol, toz ve volkanik küllerdeki değişikliklerin gözlemlenmesi amacıyla fırlatılmıştır.

## Ayrıca bakınız

* Yer gözlem uydusu
* Ozonosfer

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Resmî site Ulusal Okyanus ve Atmosfer Yönetimi, Uydu ve Bilgi Servisi
# Meridyen (coğrafya)

Coğrafya ve jeodezide **meridyen**, aynı boylam üzerindeki noktaları birleştiren gezenektir. Boylam ise, seçilmiş bir başlangıç meridyenine (günümüzde IERS Referans Meridyeni) göre doğuya veya batıya doğru derece ya da başka birimlerle ölçülen açıdır.

## Kaynakça
# Gök ekvatoru

Gök eşleği, tutulum düzlemine göre 23,44° eğimlidir. Bu görüntü, Dünya'nın eksen eğikliği, dönme ekseni ve yörünge düzlemi arasındaki ilişkileri gösterir.
**Gök ekvatoru** ya da **gök eşleği**, Dünya ekvatoru ile aynı düzlemde hayali gökküre üzerindeki büyük dairedir. Diğer bir deyişle, karasal ekvatorun uzaya bir yansımasıdır. Dünya'nın eksen eğikliğinin bir sonucu olarak gök eşleği, tutulum düzlemine göre 23,44° eğimlidir. Güneş, her yıl 21 Mart ve 20 Eylül günleri gök eşleğinde bulunur. Yeryüzünde herhangi bir nokta için, başucunun gök eşleğine göre yükselimi (yani başucu noktasının gökküresinde eşlek düzlemine göre açısal uzaklığı), yeryüzündeki söz konusu noktanın coğrafi enlemine eşittir.

Gök eşleğine yakın olan gök cisimleri dünya çapında gözlemlenebilir. Gök eşleği, şimdilik şu takımyıldızlardan geçmektedir:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Balıklar
* Balina
* Boğa
* Irmak
* Avcı
 | * Tekboynuz
* Küçük Köpek
* Suyılanı
* Altılık
* Aslan
 | * Başak
* Yılan
* Yılancı
* Kartal
* Kova
 |

## Ayrıca bakınız

* Gökkutbu
* Gökküre
* Kuzey Gökyüzü
* Güney Gökyüzü

## Kaynakça