# Doğa tarihi

Ephraim Chambers'ın 1728 tarihli *Cyclopaedia*'sından siyah beyaz çizimler ve doğa tarihi tabloları.
**Doğa tarihi**, hayvanlar, mantarlar ve bitkiler de dahil olmak üzere organizmaları doğal ortamlarında inceleyen, deneysel çalışma yöntemlerinden çok gözlemsel yöntemlere yönelen bir araştırma alanıdır. Doğa tarihi çalışan bir kişiye **doğa bilimci** veya **doğa tarihçisi** denir.

Doğa tarihi bilimsel araştırmayı kapsar ancak bununla sınırlı değildir. Herhangi bir doğal nesne veya organizma kategorisinin sistematik çalışmasını içerir, bu nedenle antik Greko-Romen dünyası ve Orta Çağ Arap dünyasındaki çalışmalardan, neredeyse izole bir şekilde çalışan Avrupalı Rönesans doğa bilimcilerine kadar uzanırken, günümüzün doğa tarihi birçok uzmanlık biliminin disiplinler arası bir şemsiyesidir; örneğin, jeobiyoloji güçlü bir multidisipliner yapıya sahiptir.

## Tanımlar

### 1900 öncesi

Antik dönemde "doğa tarihi" esasen doğayla bağlantılı olan ya da doğadan alınan malzemelerin kullanıldığı her şeyi kapsıyordu; örneğin Yaşlı Plinius'un MS 77-79 yılları arasında yayınlanan ve astronomi, coğrafya, insanlar ve teknolojileri, tıp ve batıl inançların yanı sıra hayvanları ve bitkileri de kapsayan bu başlıktaki ansiklopedisi gibi.

Orta Çağ'daki Avrupalı akademisyenler bilginin iki ana bölümden oluştuğunu düşünüyordu: beşeri bilimler (öncelikle günümüzde klasikler olarak bilinen) ve ilahiyat; bilim ise gözlem veya deneyden ziyade büyük ölçüde metinler aracılığıyla inceleniyordu. Doğa çalışmaları Rönesans'ta yeniden canlanmış ve kısa sürede akademik bilginin üçüncü bir dalı haline gelmiş, kendisi de betimleyici doğa tarihi ve doğa felsefesi, yani doğanın analitik incelenmesi olarak ikiye ayrılmıştır. Modern anlamda doğa felsefesi kabaca modern fizik ve kimyaya karşılık gelirken, doğa tarihi biyolojik ve jeolojik bilimleri içeriyordu. Bu ikisi güçlü bir şekilde ilişkiliydi. Centilmen bilim adamlarının en parlak dönemlerinde pek çok kişi her iki alana da katkıda bulunmuş ve her iki alandaki ilk makaleler, her ikisi de 17. yüzyılda kurulan Royal Society ve Fransız Bilimler Akademisi gibi profesyonel bilim topluluğu toplantılarında yaygın olarak okunmuştur.

Doğa tarihi, Linnaeus'un İsveç'in ekonomik durumunu iyileştirme arzusu gibi pratik nedenlerle teşvik edilmişti. Benzer şekilde, Sanayi Devrimi de yararlı maden yataklarının bulunmasına yardımcı olmak için jeolojinin gelişmesine yol açmıştır.

### 1900 sonrası

Bir Fransız devlet ortaokulunda doğa tarihi koleksiyonu
Doğa tarihinin modern tanımları çeşitli alanlardan ve kaynaklardan gelmektedir ve modern tanımların birçoğu alanın belirli bir yönünü vurgulayarak aralarında bir dizi ortak tema bulunan çok sayıda tanım yaratmaktadır. Örneğin, doğa tarihi çoğunlukla bir gözlem türü ve bir çalışma konusu olarak tanımlanırken, aynı zamanda bir bilgi bütünü ve gözlemlenenden çok gözlemciye vurgu yapılan bir zanaat veya uygulama olarak da tanımlanabilir.

Biyologların tanımları - Marston Bates'in bu tanımında görüldüğü gibi - genellikle çevrelerindeki bireysel organizmaların bilimsel çalışmasına odaklanır: "Doğa tarihi, hayvanların ve bitki organizmalarının incelenmesidir. ... O halde ben doğa tarihini yaşamın birey düzeyinde incelenmesi olarak düşünmeyi seviyorum - bitkiler ve hayvanlar ne yapar, birbirlerine ve çevrelerine nasıl tepki verirler, popülasyonlar ve topluluklar gibi daha büyük gruplar halinde nasıl organize olurlar" ve D.S. Wilcove ve T. Eisner tarafından yapılan şu daha yeni tanım: "Organizmaların yakından gözlemlenmesi - kökenleri, evrimleri, davranışları ve diğer türlerle ilişkileri".

Çevrelerindeki organizmalara odaklanan bu yaklaşım H.W. Greene ve J.B. Losos tarafından da yinelenmektedir: "Doğa tarihi, organizmaların nerede olduklarına ve diğer organizmalarla etkileşimleri de dahil olmak üzere çevrelerinde ne yaptıklarına odaklanır. Organizmaların yaptıklarıyla ilgili oldukları ölçüde iç durumlarındaki değişiklikleri de kapsar".

Bazı tanımlar daha da ileri giderek - G.A. Bartholomew'in tanımında olduğu gibi - organizmaların hem geçmiş hem de şimdiki ortamlarında doğrudan gözlemlenmesine odaklanmaktadır: "Doğa tarihi öğrencisi ya da doğa bilimci, bitki ve hayvanları doğrudan gözlemleyerek dünyayı inceler. Organizmalar işlevsel olarak yaşadıkları çevreden ayrılamaz olduğundan ve evrimsel geçmişlerinin bir kısmı bilinmeden yapı ve işlevleri yeterince yorumlanamayacağından, doğa tarihi çalışması fosillerin yanı sıra fizyografik ve fiziksel çevrenin diğer yönlerinin incelenmesini de kapsar".

H.W. Greene tarafından yakın zamanda yapılan bir tanımda görüldüğü gibi, doğa tarihinin birçok tanımında ortak bir konu, tanımlayıcı bir bileşenin dahil edilmesidir: "Tanımlayıcı ekoloji ve etoloji". Aralarında S. Herman'ın da bulunduğu bazı yazarlar, doğa tarihinin daha geniş kapsamlı bir bakış açısıyla ele alınmasını savunmuştur: Herman bu alanı "bitki ve hayvanların doğal ortamlarında bilimsel olarak incelenmesi" olarak tanımlamaktadır. Bireysel organizmadan ekosisteme kadar organizasyon seviyeleri ile ilgilenir ve tanımlama, yaşam öyküsü, dağılım, bolluk ve karşılıklı ilişkileri vurgular.

Genellikle ve uygun bir şekilde estetik bir bileşen içerir" ve alanı daha da geniş bir şekilde tanımlayan T. Fleischner, "Dürüstlük ve doğruluk tarafından yönlendirilen, insan ötesi dünyaya kasıtlı, odaklanmış bir dikkat ve duyarlılık pratiği" olarak tanımlamaktadır. Bu tanımlar, sanatı doğa tarihi alanına açıkça dahil etmekte ve Eskimoların (Inuit) doğa tarihi bilgisine atıfta bulunurken alanı "bir manzaranın sabırla sorgulanması" olarak tanımlayan B. Lopez'in özetlediği geniş tanımla uyumludur.

Doğa tarihi için benzer temaları kapsayan biraz farklı bir çerçeve, botanik ve zoolojinin yanı sıra antropoloji, jeoloji, paleontoloji ve astronomi unsurlarını da içeren veya dünyanın hem kültürel hem de doğal bileşenlerini içeren birçok önde gelen doğa tarihi müzesi tarafından kapsanan çalışma kapsamında da ima edilmektedir.

Bu alan için tanımların çokluğu hem bir zayıflık hem de bir güç olarak kabul edilmiştir ve yakın zamanda doğa tarihi üzerine görüşlerin bir derlemesinde uygulayıcılar tarafından bir dizi tanım sunulmuştur.

## Tarihçe

### Antik Dönem

 Altıncı yüzyıl Viyana Dioscurides el yazmasından böğürtlen
Doğa tarihi, doğal dünyanın çeşitliliğini analiz eden Aristoteles ve diğer antik filozoflarla başlar. Doğa tarihi Yaşlı Plinius tarafından canlılar, jeoloji, astronomi, teknoloji, sanat ve insanlık da dahil olmak üzere dünyada bulunabilecek her şeyi kapsayacak şekilde anlaşılmıştır.

*De Materia Medica*, Yunan kökenli Romalı bir hekim olan Pedanios Dioskurides tarafından MS 50-70 yılları arasında yazılmıştır. Rönesans'ta yerini alana kadar 1500 yıldan fazla bir süre boyunca yaygın olarak okunmuş ve tüm doğa tarihi kitapları arasında en uzun ömürlü olanlardan biri haline gelmiştir.

Antik Yunanlardan Carl Linnaeus ve diğer 18. yüzyıl doğa bilimcilerinin çalışmalarına kadar, doğa tarihinin temel kavramlarından biri, türümüzle sonuçlanan ve sözde artan mükemmelliğin doğrusal bir ölçeğinde minerallerin, sebzelerin, hayvanların daha ilkel formlarının ve daha karmaşık yaşam formlarının bir düzenlemesi olan *scala naturae* veya büyük varlık zinciri idi.

### Orta Çağ

Doğa tarihi Arap ve Doğu dünyasında çok daha hızlı bir şekilde ilerlemesine rağmen Avrupa'da Orta Çağ boyunca temelde durağandı. 13. yüzyıldan itibaren Aristoteles'in çalışmaları, özellikle Thomas Aquinas tarafından Hristiyan felsefesine oldukça katı bir şekilde uyarlanmış ve doğal teolojinin temelini oluşturmuştur.

Rönesans döneminde, bilim adamları (özellikle bitki bilimciler ve hümanistler) doğa tarihi için bitki ve hayvanları doğrudan gözlemlemeye geri döndü ve birçoğu egzotik örnekler ve sıra dışı canavarlardan oluşan büyük koleksiyonlar biriktirmeye başladılar. Leonhart Fuchs, Otto Brunfels ve Hieronymus Bock ile birlikte botaniğin üç kurucu babasından biriydi. Bu alana katkıda bulunan diğer önemli isimler Valerius Cordus, Conrad Gesner (*Historiae animalium*), Frederik Ruysch ve Gaspard Bauhin'dir. Bilinen organizmaların sayısındaki hızlı artış, İsveçli doğa bilimci Carl Linnaeus'un sistemiyle doruğa ulaşan, türleri taksonomik gruplar halinde sınıflandırmaya ve düzenlemeye yönelik birçok girişimde bulunulmasına yol açmıştır.

İngiliz Çin bilimi tarihçisi Joseph Needham, Li Shizhen'i "Çinli doğa bilimcilerin 'taçsız kralı'" ve *Bencao Gangmu*'sunu "şüphesiz Ming'in en büyük bilimsel başarısı" olarak adlandırır. Birçok dile çevrilen eserleri birçok akademisyen ve araştırmacıyı yönlendirmiş ya da etkilemiştir.

### Modern dönem

 Georges Buffon en çok dört ayaklı hayvanları, kuşları, mineralleri ve bazı bilim ve teknolojileri anlatan 44 ciltlik ansiklopedisi *Histoire Naturelle* ile hatırlanır. Sürüngenler ve balıklar Bernard Germain de Lacépède tarafından ek olarak ele alınmıştır.
İngiliz doğa tarihine önemli bir katkı, bitkiler, hayvanlar ve doğanın diğer yönleri hakkında yazan Gilbert White, William Kirby, John George Wood ve John Ray gibi papaz-doğabilimciler tarafından yapılmıştır. Bu kişilerin çoğu, Tanrı'nın varlığı ya da iyiliği için doğal teoloji argümanı oluşturmak amacıyla doğa hakkında yazmışlardır. Bununla birlikte, erken modern zamanlardan bu yana, çok sayıda kadın doğa tarihine, özellikle de botanik alanında, yazar, koleksiyoncu veya illüstratör olarak katkıda bulunmuştur.

Modern Avrupa'da botanik, jeoloji, mikoloji, paleontoloji, fizyoloji ve zooloji gibi profesyonel disiplinler oluşmuştur. Eskiden üniversite fen profesörleri tarafından öğretilen ana konu olan doğa tarihi, daha uzmanlaşmış bilim insanları tarafından giderek küçümsenmiş ve bilimin bir parçası olmaktan ziyade "amatör" bir faaliyet olarak görülmeye başlanmıştır. Viktorya Dönemi İskoçya'sında doğa tarihi çalışmalarının iyi bir ruh sağlığına katkıda bulunduğuna inanılıyordu. Özellikle İngiltere ve Amerika Birleşik Devletleri'nde bu durum kuşlar, kelebekler, deniz kabukları (malakoloji/konkoloji), böcekler ve kır çiçekleri araştırmaları gibi özel hobilere dönüştü; bu arada bilim insanları birleşik bir biyoloji disiplinini tanımlamaya çalıştılar (en azından modern evrimsel senteze kadar kısmi bir başarıyla). Yine de doğa tarihi gelenekleri biyoloji, özellikle de ekoloji (canlı organizmaları ve onları destekleyen Dünya'nın biyosferinin inorganik bileşenlerini içeren doğal sistemlerin incelenmesi), etoloji (hayvan davranışlarının bilimsel olarak incelenmesi) ve evrimsel biyoloji (çok uzun zaman dilimlerinde yaşam formları arasındaki ilişkilerin incelenmesi) çalışmalarında rol oynamaya devam etmekte ve günümüzde bütünleştirici organizmal biyoloji olarak yeniden ortaya çıkmaktadır.

Amatör koleksiyoncular ve doğa tarihi girişimcileri, Londra'daki Doğa Tarihi Müzesi ve Washington DC'deki Ulusal Doğa Tarihi Müzesi gibi dünyanın büyük doğa tarihi koleksiyonlarının oluşturulmasında önemli bir rol oynamışlardır.

Birbirlerini tanıyan 19. yüzyılın en büyük üç İngiliz doğa bilimcisi, Henry Walter Bates, Charles Darwin ve Alfred Russel Wallace, yıllar süren doğa tarihi seyahatleri yapmış, birçoğu bilim için yeni olan binlerce örnek toplamış ve yazdıklarıyla dünyanın "uzak" bölgeleri (Amazon Havzası, Galápagos Adaları ve Malay Takımadaları gibi) hakkındaki bilgileri geliştirmiş ve böylece biyolojinin tanımlayıcı bir bilimden teoriye dayalı bir bilime dönüşmesine yardımcı olmuşlardır.

"Doğa"nın "bir mekanizma değil bir organizma" olarak anlaşılması Alexander von Humboldt'un yazılarına kadar uzanmaktadır. Humboldt'un çok sayıdaki yazıları ve araştırmaları Charles Darwin, Simón Bolívar, Henry David Thoreau, Ernst Haeckel ve John Muir için ufuk açıcı etkiler yaratmıştır.

## Müzeler

Nadire kabinelerinden evrilen doğa tarihi müzeleri, profesyonel biyolojik disiplinlerin ve araştırma programlarının ortaya çıkmasında önemli bir rol oynamıştır. Özellikle 19. yüzyılda, bilim insanları doğa tarihi koleksiyonlarını ileri düzeydeki öğrenciler için öğretim aracı ve kendi morfolojik araştırmalarının temeli olarak kullanmaya başladı.

## Topluluklar

 Polonya Kopernik Doğa Bilimcileri Topluluğu Başkanı Jan Czekanowski'nin (1923-1924) Szczecin, Polonya'daki anıtı
"Doğa tarihi" terimi tek başına veya bazen arkeoloji ile birlikte, hayvanlar (kuşlar (ornitoloji), böcekler (entomoloji) ve memeliler (mammaloji) dahil), mantarlar (mikoloji), bitkiler (botanik) ve diğer organizmalar için kayıt tutan birçok ulusal, bölgesel ve yerel doğa tarihi topluluğunun adını oluşturur. Ayrıca jeolojik ve mikroskobik bölümleri de olabilir.

İngiltere'deki bu topluluklara örnek olarak 1829 yılında kurulan Northumbria Doğa Tarihi Topluluğu, Londra Doğa Tarihi Topluluğu (1858), Birmingham Doğa Tarihi Topluluğu (1859), 1872 yılında kurulan İngiliz Entomoloji ve Doğa Tarihi Topluluğu, Glasgow Doğa Tarihi Topluluğu, 1880 yılında kurulan Manchester Mikroskopik ve Doğa Tarihi Topluluğu, 1913 yılında kurulan Whitby Doğa Bilimciler Kulübü, Scarborough Doğa Bilimciler Topluluğu ve 1918 yılında kurulan Sheffield Sorby Doğa Tarihi Topluluğu verilebilir. Doğa tarihi topluluklarının büyümesi, keşfedilecek çok sayıda yeni türün bulunduğu tropikal bölgelerdeki İngiliz kolonilerinin büyümesi nedeniyle de teşvik edildi. Pek çok devlet memuru yeni çevrelerine ilgi duymuş ve İngiltere'deki müzelere örnekler göndermiştir.

Diğer ülkelerdeki topluluklar arasında Amerikan Doğa Bilimciler Topluluğu ve Polonya Kopernik Doğa Bilimciler Topluluğu bulunmaktadır.

## Ayrıca bakınız

* Yaşamın evrimsel tarihi
* Evrim düşüncesinin tarihi
* Doğa belgeseli
* Doğa bilimleri

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar