# Yaşamın evrimsel tarihi kronolojisi

|  |
| --- |
| Yaşamın zaman çizelgesi |
| Bu kutu: * görüntüle
* tartış
* değiştir
 |
| −4500 —–—–−4000 —–—–−3500 —–—–−3000 —–—–−2500 —–—–−2000 —–—–−1500 —–—–−1000 —–—–−500 —–—–0 — |  Su Tek hücreli yaşam Fotosentez Ökaryotlar Çok hücreli yaşam B i t k i l e r Eklem bacaklılar YumuşakçalarÇiçeklerDinozorlar MemelilerKuşlarPrimatlar
H a d e e n
 A r k e e n P r o t e r o z o y i kF a n e r o z o y i k |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Dünya'nın oluşumu |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk su |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | SEOA |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk fosiller |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | GDA meteorları |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk oksijen |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Pongola buzullaşması\* |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Atmosferik oksijen |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Huronian buzullaşması\* |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Eşeyli üreme |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk çok hücreli yaşam |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk mantarlar |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk bitkiler |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk hayvanlar |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Kriyojeniyen buz çağı\* |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Ediyakaran biyotası |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Kambriyen Patlaması |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | And buzullaşması\* |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk dört üyeliler |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Karoo buzul çağı\* |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk insansılar / insanlar |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Kuvaterner buzul çağı\* |

 |
| (milyon yıl önce)\**Buzul çağları* |

**Yaşamın evrimsel tarihi kronolojisi**, gezegenimiz Dünya'daki yaşamın gelişmesini ve önemli başlıca olayları özetlemektedir (bkz: Organizma). Daha ayrıntılı bir açıklama için Yerküre tarihi ve Jeolojik devir maddelerine bakınız. Bu makalede verilen tarihler bilimsel kanıta dayalı tahminlerdir.

Evrim, biyolojide canlı popülasyonların kazandığı yeni özelliklerin nesillerden nesile aktarıldığı bir süreçtir. Evrimin uzun zaman süreçleri içinde yayılarak oluşumu, yeni türlerin kökenini ve biyolojik canlılığın oluşturduğu muazzam çeşitliliği açıklamaktadır. Günümüz canlı türleri ortak bir ata üzerinden birbirleriyle akraba olup milyarlarca yıl süren bir evrimin ve türleşmenin sonucu olarak meydana gelmiştir.

## Basit kronoloji

**Başlıca evrimsel gelişmelere genel bakış:**

|  |
| --- |
| **Basitleştirilmiş evrim kronolojisi** |
| Dünya jeolojisinin evrimi |
|  |
| Başlıca önemli gelişimler 4-3,5 milyar yıl önce prokaryotlar (çekirdeksiz tek hücreliler),
* 3 milyar yıl önce fotosentetik bakteriler,
* 2.8-1.8 milyar yıl önce çekirdekli tek hücreliler (Ökaryotlar),
* 1.8 milyar yıl önce ilk bitkiler,
* 1 milyar yıl önce ilk çok hücreli yaşamlar,
* 665 milyon yıl önce ilk olası hayvan kalıntıları
* 570 milyon yıl önce ilk hayvanlar (*Dickinsonia* vb.; bkz. Ediyakaran faunası),
* 550-530 milyon yıl önce ilk iskeletli ve kabuklu hayvanlar (Brachiopoda vb.),
* 530 milyon yıl önce balıklar,
* 475 milyon yıl önce kara bitkileri,
* 420 milyon yıl önce et yüzgeçli balıklar
* 400 milyon yıl önce böcekler, tohumlu bitkiler ve ammonitler
* 360 milyon yıl önce iki yaşamlılar (amfibiler),
* 300 milyon yıl önce sürüngenler,
* 200 milyon yıl önce memeliler,
* 150 milyon yıl önce kuşlar,
* 130 milyon yıl önce çiçekli bitkiler ortaya çıktı.
* 65 milyon yıl önce kuş olmayan dinozorlar, ammonitler ve birçok sürüngen ve memeli yok oldu,
* 2,5-2.8 milyon yıl önce *Homo* cinsi göründü,
* 300.000 yıl önce anatomik olarak modern insanlar (*Homo sapiens*) görünmeye başladılar,
* 40.000-30.000 yıl önce son homininler (Neandertaller ve Flores insanları) yok oldu.
 |

Yukarıdaki şemada gösterilen basitleştirilmiş evrim kronolojinde Dünya 4,5 milyar yıl yaşında olup, verilen tarihler aşağı yukarıdır.

## Detaylı kronoloji

### Hadean Devir

Günümüzden 3,8 milyar yıl ve öncesi

| Zaman
 | Gelişmeler
 | Görsel
 |
| --- | --- | --- |
| 4,6 milyar yıl önce
 | Gezegenimiz Dünya genç yaştaki Güneşimizin çevresindeki moleküler bulutsu diskin yoğunlaşması sonucu oluştu.
 |  |
| 4,5 milyar yıl önce
 | Dev çarpışma hipotezine göre Ay, Dünya'nın Theia gezegeni ile çarpışması ve bu çarpışmada genç yaştaki Dünya'nın yörüngesine dağılan çok sayıda küçük Ay parçalarının tekrar birleşmesi sonucu oluştu. Yeni oluşan Ay'ın çekim kuvveti, Dünya yörüngesinin dalgalanma eksenini dengeleyip sabitleştirerek yaşamın oluşması için gerekli koşulları hazırladı.
 |  |
| 4,1 milyar yıl önce
 | Dünya'nın yüzeyi bir yerkabuğu oluşturabilecek kadar soğumaya başladı. Atmosfer ve okyanuslar oluşmaya başladı. Derin okyanuslardaki levhalar boyunca polisiklik aromatik hidrokarbon oluşumları ve demir sülfür sentezi, birbirleriyle rekabet eden organik bileşiklerin RNA Dünyasını oluşturmasına neden olmuş olabilir.
 |  |
| 4,0 milyar yıl önce
 | Bu dönemde geceleri gökyüzünde bir büyüklükte görünen gezegenimizin uydusu Ay, hâlâ çok yakın bir yörünge üzerinde Dünyamızın çevresinde dönmekte ve gezegenimiz üzerinde büyük bir çekim gücü oluşturarak bunun meydana getirdiği 305 m yükseklikteki gelgit dalgaları, tüm yeryüzü çevresinde denizlerden denizlere koşuşturmaktadır.
Bununla birlikte yeryüzü kasırga şiddetindeki rüzgarlar tarafından sürekli olarak sarsıntıya uğratılmakta ve yüksek voltajlı milyonlarca şimşek ve yıldırım içten içe atmosferi titretmektedir. Kaynayan okyanuslar, meteor çarpmaları, yüksek voltajlı şimşekler ve kuvvetli gelgit dalgaları gibi bu olağanüstü doğa şartların ve etkenlerin evrimsel süreçlere ve cansız maddeden canlılığın oluşmasına önayak olduğu düşünülmektedir (bkz: Miller deneyi).

 |  |
| 4,5 - 3,5 milyar yıl önce
 | En erken yaşam, muhtemelen kendi kendileri kopyalayabilen RNA molekülerinden oluşarak görülmeye başladı. Doğal seçilimin replikasyon için daha uygun olan molekülleri tercih etmesi yüzünden kısa bir süre sonra bu organizmaların replikasyonu rekabet ile sonuçlanıp enerji, yaşama uygun mekanlar ve küçük yapı taşları gibi tükenmeye başlayan kaynaklara daha çok ihtiyaç duyulmaya başladı. DNA molekülleri, daha sonra ana replikasyonlar ve ilkel genomlar, kendilerine istikrarlı bir fiziksel ve kimyasal ortam sağlayan elverişli kapalı membranlar içinde gelişmeye başladığında bu süreçleri devralarak ilk proto-hücreleri (ön hücre) oluşturdular.
 |  |
| 3,9 milyar yıl önce
 | Geç Dönem Ağır Bombardıman ve iç gezegenlerde gerçekleşen sayısız meteor çarpma olaylarının zirve yaptığı dönem. Sürekli devam eden bu çarpışmalar ve meydana gelen düzensiz bozunumlar, bu noktaya kadar evrilebilmiş olan her türlü yaşamı muhtemelen yok etmiş veya bazı erken termofil mikroplar yeryüzünün altında okyanus tabanlarındaki sıcak hidrotermal bacalarda hayatta kalmış; ya da yaşam başka bir yerden bir meteorit tarafından Dünya'ya taşınmış olabilir.
 |  |
| 3,9 - 2,5 milyar yıl önce
 | Prokaryotlara benzeyen hücreler görünmeye başlamıştır. Bu ilk organizmalar kemoototrof olup bir karbon kaynağı olarak karbondioksit kullanıyor ve inorganik maddeleri yükseltgenip enerji elde edebiliyorlardı. Daha sonra prokaryotlar, glikoz gibi organik maddelerdeki enerjiyi serbest bırakan bir dizi kimyasal tepkimelerle glikoliz geliştirdiler ve ATP kimyasal bağları içinde biriktirmeye başladılar. Glikoliz (ve ATP) bu güne kadar değişmemiş bir şekilde hemen hemen bütün organizmalarda kullanılmaya devam etmektedir.
 |  |

### Arkeyan Devir

Günümüzden 3,8 - 2,5 milyar yıl önce

| Zaman
 | Gelişmeler
 | Görsel
 |
| --- | --- | --- |
| 3,5 milyar yıl önce
 | Son evrensel atanın yaşadığı dönem, bu dönemde bakteriler ile arkeler gitgide farklılaşarak birbirlerinden ayrılmaya başlar.
Bakteriler, başlangıçta oksijen üretiminin olmadığı ilkel fotosentez şekilleri geliştirdiler. Bu organizmalar, hemen hemen bütün organizmalar tarafından hâlâ günümüzde de kullanılan protonlardaki elektrokimyasal bir gradyan değişiminden yararlanarak ATP üretmeye başlarlar.

 |  |
| 3,4 milyar yıl önce
 | Fosil katmanlarında metabolizma için kükürt bileşikleri kullanan ilk mikrofosil mikro organizmalar görünür.
 |  |
| 3,0 milyar yıl önce
 | Fotosentez yapabilen siyanobakteriler evrildi; bu bakteriler indirgeyici madde olarak H2O kullandıklarından bu şekilde atık madde olarak oksijen meydana getirebiliyorlardı. Fotosentez sonucu meydana gelen bu oksijen ise başlangıçta okyanuslarda çözülü hâlde bulunan demiri oksitleyerek demir cevherinin oluşmasına yol açıyordu.
Oksijen seviyesi atmosfer yüzeyinde gitgide artarak birçok bakteri için zehirli olabilecek bir konsantrasyona ulaştı ve büyük çaplı bir çevresel değişime neden olan Oksijen felaketine yol açtı.

 |  |

### Proterozoik Devir

Günümüzden 2,5 milyar yıl ile 542 milyon yıl önce

| Zaman
 | Gelişmeler
 | Görsel
 |
| --- | --- | --- |
| 2,5 milyar yıl önce
 | Siyanobakterilerin oksijenli fotosentez yapmaya başlamaları sonucu meydana gelen Büyük oksidasyon olayı, Dünya'nın atmosferinde küresel değişimlerin oluşmasına yol açtı. Bu, yeryüzünde ilk kez bol miktarda bulunan serbest oksijenin okyanuslarda çözünmüş hâlde bulunan demirle tepkimeye girerek birlikte çökmelerine, emilerek okyanusların demirden temizlenmesine ve zengin bir oksijen içeriğine sahip bir atmosferin oluşmasına neden oldu.
 |  |
| 2,0 milyar yıl önce
 | Fosil kayıtlarda Acritarch mikro fosillerinin çeşitlenmeye ve yayılmaya başlamasının görülmesi.
Bu küçük organik fosillerin çeşitlenip yayılmaları, avcıların ortaya çıkışı, Kartopu dünya ve Kambriyen patlaması gibi önemli ekolojik olayları yansıttığı düşünülmektedir.

 |  |
| ~1,85 milyar yıl önce
 | Ökaryotik hücrelerin görünmeye başlaması. Ökaryotlar, tek çekirdekli hücreler olup membrana bağlı olan ve çeşitli işlevler gören organellere sahiptir. Bu organeller, muhtemelen fagositoz yoluyla birbirlerini karşılıklı olarak yutan prokaryotlardan türemiştir.
Simbiyogenez teorisine göre, mitokondri veya kloroplast gibi bazı organeller, siyanobakterilerin prokaryotlar tarafından yutulup birbirleriyle simbiyoz ilişkiye girmeleri sonucu oluşmuştur.

 |  |
| 1,40 milyar yıl önce
 | Stromatolit çeşitliliğinde büyük bir artışın görülmesi.
 |  |
| ~1.20 milyar yıl önce
 | Kırmızı alglerle birlikte Eşeyli üremenin ilk olarak görülmesi evrimleşme hızının önemli ölçüde artmasına yol açtı.
 |  |
| 1,20 milyar yıl önce
 | Basit çok hücreli organizmaların evrimi. Bu basit çok hücreli organizmalar, çoğunlukla sınırlı karmaşıklığa sahip olup bir araya gelerek hücre kolonileri oluşturuyorlardı. Bu dönemde ilk çok hücreli organizma olan kırmızı algler evrilmiştir.
 |  |
| 1,10 miyar yıl önce
 | Eşeyli ve eşeysiz çoğalabilen, iki kamçılı ve iri çekirdekli, stigmaya sahip ilk ateşrengi alglerin görülmesi (*dinoflagellates*).
 |  |
| 1,0 milyar yıl önce
 | Altın su yosunu olarak da bilinen ilk Vaucheria sarı-yeşil alglerin ortaya çıkışı (daha önce: *Palaeovaucheria*).
 |  |
| 750 milyon yıl önce
 | Tek hücreli olmalarına rağmen, çok hücrelilerde görülen yaşamsal işlevlerin birçoğunu yapabilen ve çoğu türlerinin hem hayvan hem de bitki özelliği gösterebildiği ilk protozoaların (bir hücreliler) görülmesi.
 |  |
| 850–630 milyon yıl önce
 | Kartopu dünya adı verilen küresel bir buzullaşma olayının görülmesi Bu olayın, canlılarda biyoçeşitliliği ve evrimleşme hızını artırdığı ya da azalttığı konusunda farklı görüşler mevcuttur.
 |  |
| 580–542 milyon yıl önce
 | Her ne kadar birbirleriyle olan yakınlık dereceleri hâlâ bir tartışma konusu olsa da fosil kayıtlarda ilk büyük, karmaşık ve çok hücreli organizmaları temsil eden Edikara faunasına ait canlıların görünüşleri.
 |  |
| 580–500 milyon yıl önce
 | Kambriyen patlamasına ait fosil kayıtlarda günümüz modern hayvan şubelerinin çoğunun görünmeye başlaması.
 |  |
| 580–540 milyon yıl önce
 | Atmosferdeki oksijen birikimleri, ozonosferin ve ozon tabakasının oluşumunu sağladı. Ozon tabakası mor ötesi ultraviyole ışınları engellediği için bu durum canlılığın sudan karaya çıkışlarına imkân tanıdı.
 |  |
| 560 milyon yıl önce
 | İlk mantarların görünmesi (*fungi*).
 |  |
| 550 milyon yıl önce
 | Fosil kayıtlarda ilk taraklılar (*Ctenophora*), süngerler (*Porifera*) ve mercanların (*anthozoa*) (koral & deniz laleleri) görülmeye başlaması.
 |  |

#### Fanerozoik Devir

#### Paleozoik Zaman

#### Mezozoik Zaman

#### Senozoik Zaman

## Konuyla ilgili yayınlar

* *Ataların Hikâyesi*, Richard Dawkins'in evrimin dört milyar yıla yayılan hikâyesini günümüzden geriye giderek anlattığı kitabı.

## Ayrıca bakınız

* Evrim düşüncesinin tarihi
* İnsan evrimi zaman çizelgesi
* Bitkilerin evrimsel tarihi
* Doğa tarihi
* Jeolojik devir
* Sosyokültürel evrim
* Yaşamın evrimsel tarihi

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Berkeley Üniversitesi'nin İngilizce evrim sayfası11 Ağustos 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* İngilizce kaynaklı evrim kronoloji
* Tree of Life Web Project11 Eylül 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. - interaktif biçimde tüm filogenetik ağacı keşfedebileceğiniz bir sayfa
* TalkOrigins Archive sitesinde yer alan daha derli toplu bir kronoloji12 Şubat 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Palaeos - Dünya'daki yaşamın izleri5 Eylül 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Waikato Üniversitesi - Bitkilerin evrimi dizisi28 Temmuz 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Waikato Üniversitesi - Hayvanların evrimi dizisi27 Haziran 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Grafiksel evrim kronoloji 21 Şubat 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Dünya'daki yaşamın öyküsü14 Nisan 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Plank döneminden evrenin yaşam süresine kadar Zamanın keşfi21 Şubat 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Cambridge Ensemble Project Üniversitesi tarafından hazırlanan - Interaktif bitki evrimi kronoloji
* Kozmik, yerbilimsel ve evrimsel zaman şeridi 6 Ocak 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.