# Doğu Timor

| Doğu TimorRepúblika Demokrátika Timor Lorosa'eRepública Democrática de Timor-LesteDoğu Timor Demokratik Cumhuriyeti** |
| --- |
|
Bayrak

Arma

 |
| **Slogan** "Honra, Pátria e Povo" (Portekizce) "Onur, Anayurt ve Halk" |
| **Millî marş** Pátria  |
|  |
| Başkent ve en büyük şehir | Dili |
| Resmî dil(ler) | Tetum Portekizce |
| Hükûmet | Üniter yarı başkanlık cumhuriyeti |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • Devlet Başkanı  | José Ramos-Horta |
| • Başbakan  | Xanana Gusmão |

 |
| Tarihçe |  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • Tanınmadan  | 28 Kasım 1975 |
| • Tanınma  | 20 Mayıs 2002 |

 |
| Nüfus |
| • 2020 tahminî | 1.299.412 (153..) |
| • 2015 sayımı | 1.183.643 |
| • Yoğunluk | 78/km2 |
| GSYİH (SAGP) | 2020 tahminî |
| • Toplam | 5,315 milyar $ (162.) |
| • Kişi başına | 4.031 $ (144..) |
| GSYİH (nominal) | 2020 tahminî |
| • Toplam | 1,920 milyar $ (169.) |
| • Kişi başına | 1.456 $ (150.) |
| İGE (2019) |  0.606 orta · 141. |
| Para birimi | Amerikan doları (USD) |
| Zaman dilimi | UTC+9 |
| Telefon kodu | 670 |
| İnternet alan adı | .tl |

**Doğu Timor** ya da resmî adıyla **Doğu Timor Demokratik Cumhuriyeti**, Güneydoğu Asya'da Avustralya ile Endonezya arasında yer alan bir ada devleti. Tek komşusu Endonezya'ya bağlı Batı Timor'dur. 14,874 km² yüz ölçümüne sahip olan Doğu Timor'un başkenti Dili'dir.

16. yüzyılda Portekiz kolonisi olan Doğu Timor asırlarca Portekiz Timoru adıyla Portekiz'e bağlı kaldı. Endonezya tarafından işgal edilen Doğu Timor, 1975 yılında Endonezya'nın 27. vilayeti oldu. 1999 yılında Endonezya bölgenin kontrolü üzerindeki iddialarından vazgeçti ve Doğu Timor 20 Mayıs 2002'de bağımsız oldu. Doğu Timor Güneydoğu Asya'nın Katolik çoğunluklu nüfusuna sahip 2 devletinden biridir.

Kişi başına 800 $ millî geliri ile Doğu Timor gayri safi yurt içi hasıla ve satın alma gücü paritesi bakımından Asya'nın ve Dünya'nın en fakir ülkelerinden biridir. İnsani Gelişme Endeksine göre orta gelişmiş bir ülke olan Doğu Timor, dünya devletleri arasında gelişmişlik bakımından 142. gelmektedir.

## Etimoloji

"Timor" sözcüğünün kökeni *Timur* sözcüğüdür. Resmî olarak Portekizce adı Timor-Leste ([ti'moɾ 'lɛʃtɨ]), gayriresmî olarak Tetumca adı Timór Lorosa'e ve bazen İngilizce adı kullanılır. Birleşmiş Milletler Fransızca olan Timor-L'este'i kullanır. Lorosa (Tetumca'da dünyanın "doğu"su) harfi harfine "doğan güneş" anlamına gelir.

## Tarih

### Erken tarih

Timor halkının kökenleri Güneydoğu Asya'ya ve Avustralya'ya dayanır. İlk başlarda göçen çok küçük halk nesilden nesile dalga dalga büyümüş ve halk kalabalıklaşmıştır. İlk akrabaları Yeni Gine ve Avustralya, 40.000 yıl önce Doğu Timor'a göçmeyi başarmıştır. Milattan 3000 yıl önce doğuya doğru göçmeye başlayan Avustranasya'lılar Okyanusya adaları'na gelmişlerdir.

Bu halk Timor'da mümkün olduğunca tarımı geliştirmiştir. Son olarak gelişmiş, uygar Malay toplumu güney Çin ve kuzey Çinhindi'nden gelir.

### Portekiz koloniliği ve bağımsızlık

Portekiz, Avrupa'nın ilk kolonilerini 16. yüzyılda Güneydoğu Asya'da kurdu. Başta Timor Adası'nı ve etrafındaki adaları yönetmeye çalışmalarına rağmen sonradan bir tek Doğu Timor'da kolonilerini sürdürebilmişlerdir. Bu sırada Portekiz'de Habsburg Hanedanı hüküm sürmekteydi.

Portekiz, 400 yıl kadar adayı idaresi altında tutmasının ardından, iç politikada yaşadığı sorunlarla birlikte bölgeden çekilmeye başlamıştır. Fretilin ve UDT'nin liderliğindeki bağımsızlık yanlısı hareket, aralarındaki rekabet nedeniyle bölünmüş ve üç hafta süren bir iç savaş yaşanmıştır. 28 Kasım 1975 tarihinde, iç savaşı kazanan Fretilin'in liderliğinde Doğu Timor bağımsızlığını ilan etmiştir.

### Endonezya işgali ve yeniden bağımsızlık

Endonezya, bölge üzerindeki siyasi gücünü koruyabilmek ve ekonomik çıkarlarını sürdürebilmek için, dış politikada emperyalizme dayalı bir anlayış geliştirmiştir. Karanfil Devrimi'nin ardından Portekiz'in yönettiği sömürgelerde oluşan güç boşluğu, 28 Kasım 1975 tarihinde Doğu Timor'un bağımsızlığını elde etmesini sağlamıştır. Bu durumu egemenliğine karşı bir tehdit olarak algılayan Endonezya, dokuz gün sonra Doğu Timor'un işgal edilmesi gerektiği kararını almıştır. Timor Denizi'nde bulunan zengin petrol ve doğalgaz kaynaklarını enerji ihtiyacını karşılamak için kullanmayı amaçlayan Endonezya, aynı zamanda ülkenin tarım ve balıkçılık gibi geçim kaynaklarından yararlanmak istemiştir. ABD ve Avusturalya'yla kurulan yakın diplomatik ilişkiler, işgalin karşısındaki siyasi engelleri de kaldırmıştır. 7 Aralık 1975 tarihinde havadan ve denizden yapılan saldırılarla birlikte, Endonezya'nın Doğu Timor'u işgali başlamıştır. Dili'nin hızla alınması ve Bacau üzerinde hakimiyet kurulması, Doğu Timor tarafından etkili bir savunma yapılmasının önüne geçmiştir. Ardından ülke içerisindeki siyasi güçler, işgale karşı tavırlarını belirlemeye başlamışlardır. Fretilin, sahip olduğu iktidarı kaybetmek istememesinin yanı sıra, ideolojik olarak sosyalizm ve vatanseverliğe olan yakın duruşundan dolayı, işgale net bir şekilde karşı çıkmıştır. UDT başta olmak üzere daha sağcı politik pozisyonları temsil eden siyasi aktörler, kendi içlerinde bölünmüşlerdir. Endonezya'ya kaçan bazı üyeler Fretilin'i ciddi bir şekilde eleştirmişler, Doğu Timor'da kalan üyeler ise direniş göstermeyi tercih ederek Fretilin'le iş birliği yapmışlardır. Falintil'in kurulması sayesinde resmîleşen direniş güçleri, Sovyetler Birliği ve Çin'den aldıkları destekle birlikte dağlık bölgelerde gelişme göstermişlerdir. Endonezya ise bu süreçte saldırganlığını artırmış ve birçok sivilin ölümüne neden olmuştur. 17 Temmuz 1976 tarihinde Endonezya, Doğu Timor'u ilhak etmiştir. Fretilin ise bu süreçte verdiği mücadeleyi devam ettirmiş, UDT'nin işgale karşı çıkan grubu ve Katolik Kilisesi'yle birlikte hareket edebilmek için Marksizm-Leninizm'i terk etmiştir.

1999 yılını takiben Birleşmiş Milletler'in araya girmesiyle özerkliğin verilmesinin ardından Endonezya bölgenin kontrolü üzerindeki iddialarından vazgeçmiş ve 1999 yılında yapılan referandumun ardından 20 Mayıs 2002'de Doğu Timor yeniden bağımsızlığını kazanmıştır. 1999 yılında yapılan referandum sonrasında ve 2006 yılında rakip siyasi partiler, çeteler ve kabileler arasındaki çatışmalar ve ayaklanmalar sırasında başkent Dili ve diğer Doğu Timor kasabaları yakılarak ağır hasar görmüştür. Nüfusun çoğu mülteci kamplarına kaçmıştır ve gerginlik hâlâ devam etmektedir.

## Bölge ve belediyeler

Doğu Timor bölgeler haritası

Doğu Timor'da 14 bölge vardır:

Bu 14 bölge 66 alt bölge, 452 sucos ve 2.233 kasaba, köy ve küçük köye ayrılır.

## Coğrafya

Doğu Timor haritasında büyük şehirler ve ulaşım yolları

Malay Takımadalarına bağlı Küçük Sunda Adalarının bir parçası olan Timor adası bu takımadanın en büyük adasıdır. Kuzeydeki dağlık adalardan Ombai ve Wetar Boğazı ile ayrılan Timor Avustralya'dan güneydeki Timor Denizi ile ayrılır. Atauro Adası başkent Dili'nin 25 km kuzeyinde bulunur. Ülkenin batıdan Endonezya'ya bağlı olan Doğu Nusa Tenggara bölgesi ile komşudur. Doğu Timor'un en yüksek yeri Ramelau Dağı (ya da Tatamailau Dağı)'dır. 2.963 m

Ülkenin iklimi tropikal iklimdir. Ülke sıcak ve nemlidir. Ülkede kurak ve yağmurlu geçen 2 mevsim vardır. Başkent, en büyük şehir ve liman olan Dili'dir ve ülkenin kent denilebilecek tek şehridir. İkinci büyük şehir ise bir doğu kasabası olan Baucau'dur. Dili'de uluslararası bir havalimanı, Baucau, Suai ve Oecusse gibi daha küçük şehirlerde ise küçük havaalanları vardır.

## Demografi

Yerel kıyafetler

Doğu Timor nüfusu yaklaşık 1 milyondur. Son zamanlarda yetişkin nüfus oranı, yüksek doğum oranları ile artmaya başlamıştır, nüfusun artmasında mültecilerin ülkelerine geri dönmesinin katkısı vardır. Nüfus özellikle başkent ve tek kenti Dili'de yoğunlaşmıştır.

### Din

Doğu Timor, Filipinler ile birlikte Asya'da Katolik nüfusun en yoğun olduğu 2 ülkeden biridir. Halkın %96,9'u Katolik, %2,2'si Protestan, %0,3'ü Müslüman ve geri kalanı Hinduizm, Budizm ile diğer yerel dinlere mensuptur.

### Dil

Doğu Timor'da 2 resmî dil vardır. Bunlar, Portekizce ve Avustronezya dillerinden biri olan Tetum'dur. Halk arasında Tetum daha çok kullanılır. Bu iki dilden sonra Endonezce ve yerli dilleri konuşulmaktadır.

En önemli 15 yerli dil: Bekais, Bunak, Dawan, Fataluku, Galoli, Habun, Idalaka, Kawaimina, Kemak, Lovaia, Makalero, Makasai, Mambai, Tokodede ve Wetarese'dir.

## Tatiller

Doğu Timor'da resmi tatiller tarihi olayları anmak, bağımsızlık ve din (Katoliklik ve Müslümanlık) için yapılır.Timor-Leste Law no. 10/2005 (16.7 KiB).

| Tarih | İsim | Not  |
| --- | --- | --- |
| 1 Ocak | Yılbaşı |  |
| Değişken | Idul Adha |  |
| Mart-Nisan | İyi Cuma |  |
| 1 Mayıs | İşçi Bayramı |  |
| 20 Mayıs | Bağımsız yenilenme günü | Birleşmiş Milletler egemenliğin birleşmiş milletler tarafından devredilmesi, 2002  |
| Mayıs-Haziran | Corpus Christi  |  |
| 30 Ağustos | Halka Danışma Günü | Halkoylaması yıldönümü, 1999 |
| 1 Kasım | Tüm Azizler günü |  |
| 2 Kasım | Tüm Ruhlar günü |  |
| 12 Kasım | Ulusal Gençler günü | Santa Cruz katliamı yıldönümü, 1991  |
| 28 Kasım | Bağımsızlığın ilanı günü | 1975 |
| Değişken | Ramazan Bayramı |  |
| 7 Aralık | Ulusal Kahramanlar günü | Endonezya'nın Doğu Timor'a saldırısı, 1975 |
| 8 Aralık | Immaculate Conception |  |
| 25 Aralık | Noel |  |

Resmi "Anısına tarihler" bunlar tatil değildir fakat iş zamanından kısıntılar yapar;

| Tarih | İsim |
| --- | --- |
| Şubat-Mart | Paskalya öncesi perhizin ilk çarşambası |
| Mart-Nisan | Kutsal Perşembe |
| Mayıs-Haziran | Miraç |
| 1 Haziran | Uluslararası çocuklar günü |
| 20 Ağustos | Doğu Timor Silahlı Kuvvetler Kurtuluş günü (FALINTIL) |
| 3 Kasım | Ulusal kadınlar günü |
| 10 Aralık | Uluslararası insan hakları günü |

## Kaynakça

## Ayrıca bakınız

* Doğu Timor Ulusal Üniversitesi