# Vahanca

| Vahanca |
| --- |
| X̆ik zik |
|  |
| Bölge | Afganistan, Çin, Pakistan, Tacikistan |
| Etnisite | Vahanlılar |
| Konuşan sayısı | 58.000  (2015) |
| Dil ailesi | Hint-Avrupa
* Hint-İran
	+ İran
		- Doğu İran
			* Pamir dilleri
				+ **Vahanca**
 |
| Yazı sistemi | Arap alfabesi, Kiril alfabesi, Latin alfabesi |
| Dil kodları |
| ISO 639-3 | wbl |
| Glottolog | `wakh1245` |
| ELP | Wakhi |

**Vahanca** ya da **Vahi** (X̆ik zik), Doğu İran dillerinin Pamir alt grubuna ait bir dildir. Esas olarak Afganistan, Çin, Pakistan ve Tacikistan sınırlarının bir araya geldiği Vahan Koridoru civarlarında yaşayan Vahanlılar tarafından konuşulur.

Çin'de Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nin güneybatısındaki Taşkurgan Tacik Özerk İlçesi'ne bağlı Dafdar yerleşiminde yaşayan Çin Tacikleri tarafından konuşulur.

## Fonoloji

### Ünlüler

|  | Ön | Merkez | Arka
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Kapalı
 | i | ɨ | u |
| Orta
 | e | ə | o |
| Açık
 | a |

### Ünsüzler

|  | Dudaksıl
 | Dişsil
 | Dişyuvasıl
 | Dişyuvasıl- damaksıl
 | Üstdamaksıl
 | Artdamaksıl
 | Küçükdilsil
 | Gırtlaksıl
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Genizsil
 | m | n |  |  |  |  |  |  |
| Patlamalı
 | p b | t̪ d̪ |  |  | ʈ ɖ | k ɡ | q |  |
| Patlamalı sürtünmeli
 |  |  | t͡s d͡z | t͡ʃ d͡ʒ | ʈ͡ʂ ɖ͡ʐ |  |  |  |
| Sürtünmeli
 | f v | θ ð | s z | ʃ ʒ | ʂ ʐ | x ɣ | χ ʁ | h |
| Sürtünmesiz
 |  | l |  | j |  | w |  |  |
| Titrek
 |  | r |  |  |  |  |  |  |

## Ortografi

### Arap harfleri

Bu alfabe en çok Afganistan'da kullanılır.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Harf
 | **ا** | **آ** | **ب** | **پ** | **ت** | **ټ** | **ث** | **ج** | **ڃ** | **چ** | **ڇ** | **څ** | **ځ** | **ح** | **خ** | **د** | **ډ** | **ذ** | **ر** | **ز** | **ږ** | **ژ** | **ڙ** | **س** |
| IPA
 | [a]、[Ø] | [o] | [b] | [p] | [t̪] | [ʈ] | [θ] | [d͡ʒ] | [ɖ͡ʐ] | [t͡ʃ] | [ʈ͡ʂ] | [t͡s] | [d͡z] | [h] | [χ] | [d̪] | [ɖ] | [ð] | [r] | [z] | [ɣ] | [ʒ] | [ʐ] | [s] |
| Harf
 | **ښ** | **ش** | **ڜ** | **ص** | **ض** | **ط** | **ظ** | **ع** | **غ** | **ف** | **ڤ** | **ق** | **ک** | **گ** | **ل** | **م** | **ن** | **ه** | **و** | **ؤ** | **وْ** | **ي** | **ی** |
| IPA
 | [x] | [ʃ] | [ʂ] | [s] | [z] | [t] | [z] | Ø | [ʁ] | [f] | [v] | [q] | [k] | [g] | [l] | [m] | [n] | [h] | [w]、[ə] | [u] | [ɨ] | [i] | [j]、[e] |

### Kiril harfleri

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Harf
 | **А а** | **Б б** | **В в** | **В̌ в̌** | **Г г** | **Ғ ғ** | **Г̌ г̌** | **Д д** | **Д̣ д̣** | **Д̌ д̌** | **Е е** | **Ё ё** | **Ж ж** | **Ж̣ ж̣** | **З з** | **Ҙ ҙ** | **И и** | **Й й** | **К к** | **Қ қ** | **Л л** | **М м** | **Н н** | **О о** | **П п** |
| IPA
 | [a] | [b] | [v] | [w] | [g] | [ʁ] | [ɣ] | [d̪] | [ɖ] | [ð] | [e]、[je] | [jo] | [ʒ] | [ʐ] | [z] | [d͡z] | [i] | [j] | [k] | [q] | [l] | [m] | [n] | [o] | [p] |
| Harf
 | **Р р** | **С с** | **Т т** | **Т̣ т̣** | **Т̌ т̌** | **У у** | **Ф ф** | **Х х** | **Х̌ х̌** | **Ҳ ҳ** | **Ц ц** | **Ч ч** | **Ч̣ ч̣** | **Ҷ ҷ** | **Ҷ̣ ҷ̣** | **Ш ш** | **Ш̣ ш̣** | **Щ щ** | **Ъ ъ** | **Ы ы** | **Ә ә** | **Ь ь** | **Э э** | **Ю ю** | **Я я** |
| IPA
 | [r] | [s] | [t̪] | [ʈ] | [θ] | [u] | [f] | [χ] | [x] | [h] | [t͡s] | [t͡ʃ] | [ʈ͡ʂ] | [d͡ʒ] | [ɖ͡ʐ] | [ʃ] | [ʂ] | [ʃt͡ʃ] | Ø | [ɨ] | [ə] | Ø | [e] | [ju] | [ja] |

### Latin harfleri

Vahan dili için kullanılan Latin alfabesi
1953 yılında dilbilimciler Latin alfabesinin temelinde Vahanca için bir alfabe geliştirdi. Harflerin çoğunu Latin harfleri oluştururken bazı harfler ise Kiril alfabesi veya Yunan alfabesiden alınmıştır.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Harf
 | **A a** | **B b** | **C c** | **Č č** | **Č̣ č̣** | **D d** | **Ḍ ḍ** | **Δ δ** | **E e** | **Ə ə** | **F f** | **G g** | **Ɣ ɣ** | **Ɣ̌ ɣ̌** | **H h** | **I i** | **J̌ ǰ** | **J̣̌ ǰ̣** | **K k** | **L l** | **M m** | **N n** |
| IPA
 | [a] | [b] | [t͡s] | [t͡ʃ] | [ʈ͡ʂ] | [d̪] | [ɖ] | [ð] | [e] | [ə] | [f] | [g] | [ʁ] | [ɣ] | [h] | [i] | [d͡ʒ] | [ɖ͡ʐ] | [k] | [l] | [m] | [n] |
| Harf
 | **O o** | **P p** | **Q q** | **R r** | **S s** | **Š š** | **Ṣ̌ ṣ̌** | **T t** | **Ṭ ṭ** | **Θ ϑ** | **U u** | **V v** | **W w** | **X x** | **X̌ x̌** | **Y y** | **Z z** | **Ž ž** | **Ẓ̌ ẓ̌** | **Ʒ ʒ** | **Ы ы** |
| IPA
 | [o] | [p] | [q] | [r] | [s] | [ʃ] | [ʂ] | [t̪] | [ʈ] | [θ] | [u] | [v] | [w] | [χ] | [x] | [j] | [z] | [ʒ] | [ʐ] | [d͡z] | [ɨ] |

## Söz varlığı

Vahancadaki söz varlığı diğer Doğu İran dillerine çok benzese de bazı farklılıklar da mevcuttur.

**İran dillerinin sözcük karşılaştırması**
| Sözcük anlamı
 | Batı İran dilleri
 | Doğu İran dilleri
 |
| --- | --- | --- |
| Farsça
 | Tacikçe
 | Şugnanca
 | Sarıkolca
 | **Vahanca** |
| oğul (isim) | [pisær] (پسر) | [pisar] (писар) | [put͡s] (пуц) | [pɯt͡s] (püts) | [pətr] (pətr)
 |
| buğday (isim) | [ɡændum] (گندم) | [ɡandum] (гандум) | [ʒindam] (жиндам) | [ʒandam] (zyandam) | [ɣɯdim] (ɣ̆ədīm)
 |
| göz (isim) | [t͡ʃæʃm] (چشم) | [t͡ʃaʃm] (чашм) | [t͡sem] (цем) | [t͡sem] (tsem) | [t͡ʂəʐm] (č̣əẓ̆m)
 |
| ateş (isim) | [ɑtiʃ] (اتش) | [otaʃ] (оташ) | [joːt͡s] (йоц) | [jut͡s] (yuts) | [rɯχniɡ] (rыxnīg)
 |
| su (isim) | [ɑb] (اب) | [ob] (об) | [xat͡s] (x̆ац) | [xat͡s] (cats) | [jupk] (yupk)
 |
| el (isim) | [dæst] (دست) | [dast] (даст) | [ðust] (δуст) | [ðɯst] (zzüst) | [ðast] (δast)
 |
| et (isim) | [gʉʃt] (گوشت) | [gʉʃt] (гўшт) | [guːxt] (гӯx̆т) | [gɯxt] (güct) | [guʂt] (gūṣ̌t)
 |
| diş (isim) | [dændan] (دندان) | [dandon] (дандон) | [ðindʉn] (δиндẙн) | [ðandun] (zzandun) | [dɯndɯk] (dыndыk)
 |
| ayak (isim) | [pɑ] (پا) | [po] (по) | [poːð] (поδ) | [peð] (pezz) | [pɯð] (pāδ)
 |
| at (isim) | [æsb] (اسب) | [asp] (асп) | [voːrd͡ʒ] (ворӌ) | [vurd͡ʒ] (vurj) | [jaʃ] (yaš)
 |
| bulut (isim) | [æbr] (ابر) | [abr] (абр) | [abri] (áбри) | [varm] (varm) | [mur] (mūr)
 |
| yüksek (sıfat) | [bulænd] (بلند) | [baland] (баланд) | [biland] (билāнд) | [bɯland] (büland) | [bɯland] (bəland)
 |
| büyük (sıfat) | [kælan] (كلان) | [kalon] (калон) | [ʁulaː] (ғула) | [lour] (lour) | [lup] (lup)
 |
| uzak (sıfat) | [dʉr] (دور) | [dur] (дур) | [ðar] (δар) | [ðar] (zzar) | [ðir] (δīr)
 |
| iyi (sıfat) | [χʉb] (خوب) | [χub] (хуб) | [χub] (хӯб) | [t͡ʃard͡ʒ] (qarj) | [baf] (baf)
 |
| yeni (sıfat) | [næu] (نو) | [nau] (нав) | [nau] (наw) | [nɯd͡ʒ] (nüj) | [ʂəɣd] (ṣ̌ə̄ɣ̆d)
 |
| küçük (sıfat) | [χurd] (خرد) | [χurd] (хурд) | [d͡zul] (ʒул) | [d͡zɯl] (dzül) | [d͡zəqlai] (ʒəqlay)
 |
| çok (zarf) | [bisjar] (بسيار) | [bisjor] (бисёр) | [bisjoːr] (бисйор) | [pɯr] (pür) | [təqi] (təqi)
 |
| beş (sayı) | [pænd͡ʒ] (پنج) | [pand͡ʒ] (панҷ) | [piːnd͡z] (пӣнӡ) | [pind͡z] (pindz) | [pand͡z] (pānʒ)
 |
| yedi (sayı) | [hæft] (هفت) | [haft] (ҳафт) | [uːvd] (wӯвд) | [ɯvd] (üvd) | [ɯb] (ыb)
 |
| yemek (fiil) | [χwurd] (خورد) | [χʉrd] (хўрд) | [χiːd] (хӯд) | [χiɡ] (hig) | [jitn] (yitn)
 |
| demek (fiil) | [ɡuft] (گفت) | [ɡuft] (гуфт) | [lʉvd] (лẙвд) | [levd] (levd) | [xənak] (x̆nak)
 |
| görmek (fiil) | [did] (ديد) | [did] (дид) | [wiːnt] (wӣнт) | [wand] (wand) | [winɡ] (wīng)
 |
| yapmak (fiil) | [kærd] (كرد) | [kard] (кард) | [t͡ʃiːd] (чӯд) | [t͡ʃeiɡ] (qeig) | [t͡sərak] (cərak)
 |

## Ayrıca bakınız

Wikimedia Incubator
Wikimedia Incubator'de Vahanca Vikipedi deneme projesi bulunmaktadır.

* Çin Tacikleri
* Pamir dilleri
* Taşkurgan Tacik Özerk İlçesi
* Vahan
* Vahan Koridoru
* Vahanlılar

## Kaynakça