# Ünsüz

**Ünsüz**, **sessiz** ya da **konsonant**; m, r, g gibi, oluşması esnasında, kısmen de olsa, bir engele çarpan konuşma sesi. Ünsüzler, ünlülerle birlikte kullanılarak heceleri meydana getirirler: de, le, em, es, bi, si gibi.

Türk alfabesinin yapısı gereği hemen hemen tüm sesler bir harf ile karşılanmıştır. Bu nedenle Türkçede ünsüz seslere karşılık gelen harflere *ünsüz harfler* denir. Ancak pek çok dilde aynı durum söz konusu değildir ve ünsüz harfler bazen birden çok sesi de karşılarlar.

| Akciğer ünsüzleri
 |
| --- |
| Eklemleme yeri →
 | Dudaksıl
 | Taçsıl
 | Damaksıl
 | Köksül
 | Gırtlaksıl
 |
| Çiftdudaksıl
 | Dişsil-dudaksıl
 | Dişsil
 | Dişyuvasıl
 | Artdişyuvasıl
 | Üstdamaksıl
 | (Ön) Damaksıl
 | Artdamaksıl
 | Küçükdilsil
 | Yutaksıl
 | Üstgırtlaksıl
 |
| Eklemleme biçimi ↓
 |
| Patlamalı
 | [p] [b] |  | [t] [d] | [ʈ] [ɖ] | [c] [ɟ] | [k] [ɡ] | [q] [ɢ] |  |  | [ʡ] | [ʔ] |  |
| Genizsil
 | [m] | [ɱ] | [n] | [ɳ] | [ɲ] | [ŋ] | [ɴ] |  |  |  |
| Titrek
 | [ʙ] |  | [r] |  |  |  | [ʀ] |  |  |  |
| Çarpmalı
 |  | [ⱱ] | [ɾ] | [ɽ] |  |  |  |  |  |  |
| Sürtünmeli
 | [ɸ] [β] | [f] [v] | [θ] [ð] | [s] [z] | [ʃ] [ʒ] | [ʂ] [ʐ] | [ç] [ʝ] | [x] [ɣ] | [χ] [ʁ] | [ħ] [ʕ] | [ʜ] [ʢ] | [h] [ɦ] |
| Yansürtünmeli
 |  |  | [ɬ] [ɮ] |  |  |  |  |  |  |  |
| Sürtünmesiz
 |  | [ʋ] | [ɹ] | [ɻ] | [j] | [ɰ] |  |  |  |  |
| Yansürtünmesiz
 |  |  | [l] | [ɭ] | [ʎ] | [ʟ] |  |  |  |  |

Notlar

* Çift olarak yazılan sembollerden soldaki ötümsüz, sağdaki ötümlü ünsüzleri gösterir.
* Koyu alanlar, sesletimi imkânsız olduğu değerlendirilen ünsüzleri gösterir.

---

| Akciğer dışı ünsüzler
 |
| --- |
| Şaklamalar
 | Ötümlü içpatlamalılar
 | Dışgırtlaksıllar
 |
| [ʘ] | Çiftdudaksıl
 | [ɓ] | Çiftdudaksıl
 | [ʼ] | *Örnekler:* |
| [ǀ] | Dişsil
 | [ɗ] | Dişsil/dişyuvasıl
 | [pʼ] | Çiftdudaksıl
 |
| [ǃ] | (Art)dişyuvasıl
 | [ʄ] | Damaksıl
 | [tʼ] | Dişsil/dişyuvasıl
 |
| [ǂ] | Dişyuvasıl-damaksıl
 | [ɠ] | Artdamaksıl
 | [kʼ] | Artdamaksıl
 |
| [ǁ] | Yandişyuvasıl
 | [ʛ] | Küçükdilsil
 | [sʼ] | Dişyuvasıl sürtünmeli
 |

| Diğer simgeler
 |
| --- |
| [ʍ] | Ötümsüz dudaksıl-artdamaksıl sürtünmeli
 |
| [w] | Ötümlü dudaksıl-artdamaksıl sürtünmesiz
 |
| [ɥ] | Ötümlü dudaksıl-damaksıl sürtünmesiz
 |
| [ɫ] | Artdamaksıllaşmış dişyuvasıl yansürtünmesiz
 |
| [ɕ] | Ötümsüz dişyuvasıl-damaksıl sürtünmeli
 |
| [ʑ] | Ötümlü dişyuvasıl-damaksıl sürtünmeli
 |
| [ɧ] | Ötümsüz artdişyuvasıl-damaksıl sürtünmeli
 |

* [ɧ] sesinin çıkış yeri tartışmalıdır.

| Patlamalı sürtünmeliler
 |
| --- |
| Çubuklu
 | Çubuksuz
 | Tanım
 |
| [t͡s] | [ʦ] | Ötümsüz dişyuvasıl patlamalı sürtünmeli
 |
| [d͡z] | [ʣ] | Ötümlü dişyuvasıl patlamalı sürtünmeli
 |
| [t͡ʃ] | [ʧ] | Ötümsüz artdişyuvasıl patlamalı sürtünmeli
 |
| [d͡ʒ] | [ʤ] | Ötümlü artdişyuvasıl patlamalı sürtünmeli
 |
| [t͡ɕ] | [ʨ] | Ötümsüz dişyuvasıl-damaksıl patlamalı sürtünmeli
 |
| [d͡ʑ] | [ʥ] | Ötümlü dişyuvasıl-damaksıl patlamalı sürtünmeli
 |
| [t͡ɬ] |  –
 | Ötümsüz dişyuvasıl patlamalı yansürtünmeli
 |
| Eşzamanlı ünsüzler
 |
| [k͡p] |  –
 | Ötümsüz dudaksıl-artdamaksıl patlamalı
 |
| [ɡ͡b] |  –
 | Ötümsüz dudaksıl-artdamaksıl patlamalı
 |
| [ŋ͡m] |  –
 | Ötümlü dudaksıl-artdamaksıl genizsil
 |

---

### Yumuşak ve sert ünsüzler

Ses tellerinin titreşmesiyle oluşan ünsüzlere *yumuşak*, *ötümlü* veya *tonlu* ün­süzler denir: *b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z*

Ses telleri titreşmeden oluşan ünsüzlere ise *sert*, *ötümsüz* veya *tonsuz* ünsüzler denir: *ç, f, h, k, p, s, ş, t*

## Ayrıca bakınız

* Ünlü
* Harf

## Kaynakça

* Ergin, Muharrem. *Üniversiteler İçin Türk Dili.* İstanbul: Bayrak Yayım, 2009.

### Notlar