# Zamir

| **Örnekler** |
| --- |
| * Bu evi ben boyadım.
* Bu benim kardeşim.
* Bu resmi kendin mi çizdin?
* Kim geldi?
* Herkes bahçede toplandı.
* Şu annemin, öteki babamın arabası.
* Evdekilere haber vereyim.
 |

**Zamir** veya **adıl**, cümlede varlıkların adları yerine kullanılabilen ve adların yerine getirdiği bütün işlevleri yerine getirebilen ad soylu sözcük. *Ben, sen, o, biz, siz, onlar; kendim, kendin, kendi, kendimiz, kendiniz, kendileri; bu, şu, o; kim, ne* ve *biri* gibi kelimeler, sıklıkla zamir olarak kullanılır. Türkçede herhangi bir sözcüğü *zamir* olarak adlandırmak yanlış olur çünkü pek çok ad soylu sözcük gibi zamirler de cümlede ayrı görevlerde kullanılabilir:

* Şunu da satın alayım. (zamir)
* *Şu* *ceket* de hoşuma gitti. (sıfat)

## Anlamlarına ve görevlerine göre zamirler

### Şahıs (kişi) zamirleri

Kişi adlarının yerine kullanılan *ben, sen, o, biz, siz, onlar* gibi kelimelerdir:

* Bunu ancak ben yaparım.
* Yarın onlara da uğrayacağız.

Şahıs zamirlerinin belirtme sıfatlarından olan işaret sıfatları ile karıştırılmamaları gerekir. İşaret sıfatlarından sonra bir isim gelir ve sıfat tamlaması oluşturur. Şahıs zamirleri ise tek başına anlamlıdır.

* O, bu işe ne diyecek dersin? (şahıs zamiri)
* *O* çocuk seni bu hale getirdi. (işaret sıfatı)

Şahıs zamirleri bazen, vurgu amacıyla, karşıladıkları isimle birlikte kullanılır. Bu durumda yüklem, şahıs bakımından isme değil, zamire uyum sağlar:

* *Biz* izciler; soğuğa, yağmura ve çamura aldırmayız. (yüklemin kişisi 1. çoğul şahıs)
* İzciler; soğuğa, yağmura ve çamura aldırmazlar. (yüklemin kişisi 3. çoğul şahıs)

### Dönüşlülük zamiri

Cümledeki eylemin, özne tarafından bizzat yapıldığını bildiren, vurgulayan zamirdir. Dönüşlülük zamiri, kendi sözcüğü ve onun iyelik eki almış halleridir: kendim, kendin, kendisi, kendimiz, kendiniz, kendileri. Bazı kaynaklarda *şahıs zamiri* olarak da nitelenir.

* Ödevlerini kendin yapmalısın.
* Yazarım derdimi kendime, kaderin benimle bu derdi ne?
* Yahya Kemal, kendisi için yazılan her yazıya karşı hassastı. - Nihad Sâmi Banarlı

Kendi zamirinden sonra bir isim gelirse kelime grubu isim tamlamasına dönüşür ve kendi, "tamlayan" olur.

* Ankara'ya kendi arabamla gittim.

### İşaret zamirleri

Varlıkların yerini gösteren zamirlerdir. Türkçedeki başlıca işaret zamirleri bu, şu, o, bunlar, şunlar, onlar, öteki, beriki, bura, şura, ora, burası, şurası, orası, böylesi, şöylesi ve öylesi'dir:

* Şu, benim kardeşim.
* Orası çok uzak.
* Gel de böylesi ile ortaklık kur!

Genellikle yakındaki varlıklara işaret ederken *bu* ve *bunlar*; biraz uzaktaki varlıklara işaret ederken *şu* ve *şunlar*; en uzaktaki varlıklara işaret ederken *o* ve *onlar* kullanılır:

* Şunu deneyeyim, bu biraz küçük geldi.

*O* ve *onlar* zamirleri, insanlar için kullanıldığında "şahıs zamiri", diğer varlıklar için kullanıldığında "işaret zamiri" olarak adlandırılır:

* Ahmet'i soruyorsan, o yarın burada olacak. (şahıs zamiri)
* Onu en alt çekmeceye koy. (işaret zamiri)

NOT: "O" işaret zamiri özel bir ismin yerine kullanılsa dahi küçük yazılır ve ardından gelen ekler kesme işareti ile ayrılmaz:

* İmparator Hirohito'nun ziyaretçileri, ona olan saygılarını göstermek için, öne doğru eğildiler.

İşaret zamirleri belirtili isim tamlamalarında *tamlayan* veya *tamlanan* olarak kullanılabilir:

* *Bunun* sonucuna katlanacaksın. ("bu" tamlayan)
* Öğrencinin *böylesi* insanı çileden çıkarır. ("böylesi" tamlanan)

### Soru zamirleri

Soru yoluyla isimlerin yerini tutan zamirlerdir. Cümledeki soru anlamı soru zamirleriyle sağlanır.

* *"Nereye gidiyorsun?"* (Ankara'ya, okula, ona vs.)
* *"Dolaptaki tatlıyı kim bitirdi?"* (Nazan, teyzem vs.)
* *"Hangisini giyeceksin?"* (şunu, bunu, uzun kollu olanı vs.)
* *"Ödülü kime verdiler?"* (sana, Orhan Pamuk'a vs.)

Bazı soru zamirleri cümledeki eylemi etkilediklerinde "soru zarfı" olur:

* *"Ne aval aval bakıyorsun, yesene!"* (soru zarfı)
* *"Yarın ne giyeceksin?"* (soru zamiri)

Bazı soru kelimeleri cümledeki isimleri nitelediklerinde veya belirttiklerinde "soru sıfatı"na dönüşür:

* *"Hangi kalem sana ait?"* (soru sıfatı)
* *"Hangisi senin?"* (soru zamiri)

Soru zamirleri bir belirtili isim tamlamasında *tamlayan* veya *tamlanan* olarak kullanılabilirler:

* *"Bunların hangisi sana lazım?"* ("bunlar" işaret zamiri ve tamlayan, "hangisi" soru zamiri ve tamlanandır)
* *"O çocuk babanın nesi oluyor?"* (tamlanan)
* *"Kimlerin kalbi daha sağlıklı, belli olacak."* (tamlayan)

### Belgisiz (belirsiz) zamirler

Cümlede varlıkları isim, sayı, miktar ve ölçü yönünden belli belirsiz karşılayan zamirlere belirsiz zamir denir: *Hepsi, kimse, tümü, herkes, hepimiz, kimisi, kimileri, kimi, biri, birisi, birileri, birkaçı, bazısı, bazıları, çoğu, birçoğu, birçokları, başkası, birazı, fazlası, bir kısmı, şey* gibi:

* Dünkü eğlenceye kimse gelmemiş.
* Kimi rakı sever, kimi şarap.
* Başkası görse, seni kesin rapor ederdi.
* Bana aklı başında birisini gönder.

Belirsiz zamirler bir isim tamlamasında *tamlayan* veya *tamlanan* olarak kullanılabilirler:

* Herkesin iyiliği için böyle olması gerekiyor." *(tamlayan)*
* Çocuklardan birkaçı firar etmiş." *(tamlanan)*

Şahıs ve işaret zamirleri ikileme oluşturacak şekilde birlikte kullanılırlarsa, "belirsiz zamir" olurlar:

* Onun bunun lafıyla dolduruşa gelip hatalı kararlar alma.
* Seni beni dinler mi o hınzır.
* O bu ne derse desin, Rıza Bey bambaşkadır.

*"Şey"* kelimeyi varlıkların adlarını veya diğer zamirleri belli belirsiz karşıladığından belgisiz zamirdir:

* Bugün pazardan şey aldım.

### İlgi zamiri

**-ki** eki ile oluşturulan zamirlerdir.

* Senin sunumun benimkinden çok daha güzel oldu. (benim sunumumdan)
* İlgi zamiri olan -ki, isim tamlamalarında 2.ismin yerine kullanılır. Ali'nin **kardeşi** geldi. Ali'nin**ki** geldi.

İlgi zamiri, bağlaç olan *ki* ile karıştırılmamalıdır. Bağlaç olan ki ayrı yazılır ve kaldırıldığında cümlenin anlamı pek değişmez. İlgi zamiri kaldırıldığında ise cümle ya devrik hale gelir ya da apayrı ve kastedilmeyen bir anlam kazanır:

* Her gün gel ki bir şeyler öğrenesin. (bağlaç)
* Ne ki bu? (bağlaç)
* Senin çizimin de çok güzel ancak Ayşe'ninki şahane olmuş. (ilgi zamiri)

İlgi zamiri, isimden sıfat türeten *-ki* eki ile de karıştırılmamalıdır. İlgi zamiri olan -ki'den önce *-im, -in* gibi aidiyet bildiren ekler (ilgi ekleri) gelir. Sıfat türeten -ki eki ise doğrudan isme veya ismin hâllerinden birine eklenir:

* Evdeki hesap çarşıya uymadı. (sıfat üreten -ki)
* Evimizinki akıyor. (ilgi zamiri. evimizin çatısı, suyu vs. *-ki* kaldırıldığında cümle anlamsız hale gelir.)

Prof. Dr. Muharrem Ergin, -ki sıfat ve zamir yapma eki ile oluşturulan öteki, beriki, deminki, alttaki, dağdaki gibi kelimelerin belirsizlik zamiri olduğunu belirtir.

* Bugünkü yarış kolaydı ancak yarınki çok zorlu olacak." *(belgisiz zamir)*
* Öteki de senin arkadaşın mı? (belgisiz zamir)

### İyelik zamirleri

İyelik zamirleri -im, -in, -i, -imiz, -iniz ve -leri'dir ancak bazı kaynaklarda zamir olarak kabul edilmez. Bu ekler Türkçedeki ses kurallarına göre ufak değişikliklere uğrayabilir.

* Kitabını masanın üzerine koy.(-ın, senin kitabın)
* Evinizi buradan görebiliyorum. (-iniz, sizin eviniz)
* Okulumuz şu bahçelerin ardında. (-imiz, bizim okulumuz)

Dikkat edilirse iyelik zamirleri bir isim tamlamasında "tamlanan" görevindeki kelimeye eklenir. Çoğunlukla şahıs zamiri veya bir isim olan tamlayan ise "gizli" durumda olabilir:

* (Onun/senin/kendi/Ali'nin) Kitabını masanın üzerine koy.
* (Sizin) Evinizi buradan görebiliyorum.
* (Bizim) Okulumuz şu bahçelerin ardında.

## Yapılarına göre zamirler

### Basit (yalın) zamirler

Yapım eki almamış, kök durumunda olan zamirlerdir. Sadece çekim eki alabilirler: *ben, anne, bunda, bazıları, kim, onlardan, onuda, onda, şunda, sana* gibi.

### Bileşik zamirler

İki kelimenin birleşiminden veya bir arada kullanımından oluşmuş zamirlerdir: *birçoğu, birkaçı, hiçbiri* vb.

### Gruplaşmış zamirler

Birden fazla ayrı kelimenin anlam ilişkisi oluşturacak şekilde gruplaşarak meydana getirdikleri zamirlerdir: *Öteki beriki, falan filân, şundan bundan, şu bu, her biri, herhangi biri, ne kadarı v.s.*

### Ek hâlindeki zamirler

Ek hâlindeki zamirler sonuna geldikleri kelimeleri zamire dönüştürürler. Türkçede ek hâlindeki zamirler ilgi zamiri "-ki" ve iyelik zamirleridir.

## Dış bağlantılar

*
*
*
*

## Kaynakça

## Literatür

* Ergin, Muharrem. *Üniversiteler İçin Türk Dili.* İstanbul: Bayrak Yayım, 2009.