# Kronolojik tarihleme

**Kronolojik tarihleme** ya da kısaca **tarihleme**, bir nesne ya da olaya geçmişte bir tarih atfederek, söz konusu nesne ya da olayın önceden belirlenmiş bir kronoloji içinde yer almasını sağlama sürecidir. Bu işlem genellikle “tarihlendirme veya tarihleme yöntemi” (İngilizce: "dating method") olarak bilinen bir yöntem gerektirir. Farklı kriterlere ve tekniklere bağlı olarak çeşitli tarihleme yöntemleri mevcuttur ve bu tür teknikleri kullanan disiplinlerin çok iyi bilinen bazı örnekleri, örneğin tarih, arkeoloji, jeoloji, paleontoloji, astronomi ve hatta adli tıp, çünkü sonuncusunda bazen bir kadavra ölümünün geçmişte hangi anda gerçekleştiğini araştırmak gerekir. Bu yöntemler genel olarak, belirli bir tarih veya tarih aralığını içeren mutlak tarihleme veya eserler ile olayları diğer olaylara ve/veya eserlere göre bir zaman çizelgesine yerleştiren tarihlendirmeyi ifade eden göreceli tarihleme olarak tanımlanır. Yakın dönem aralığındaki yazılar ve stratigrafik işaretler gibi diğer belirteçler de bir eserin veya olayın kronolojiye yerleştirilmesine yardımcı olabilir.

## Mutlak ve göreceli tarihleme

Tarihlendirme yöntemleri en yaygın olarak iki kritere göre sınıflandırılır: göreceli tarihleme ve mutlak tarihleme.

### Göreceli tarihleme

Göreceli tarihleme yöntemleri bir nesnenin veya olayın mutlak yaşını belirleyemez, ancak belirli bir olayın mutlak tarihi iyi bilinen başka bir olaydan önce veya sonra gerçekleşmesinin imkansızlığını belirleyebilir. Bu göreceli tarihleme yönteminde, Latince terimler *ante quem* ve *post quem* genellikle sırasıyla bir olayın meydana geldiği veya bir eserin bir tabaka içinde bırakıldığı olası en son ve en eski anları belirtmek için kullanılır. Ancak bu yöntem diğer birçok disiplinde de kullanışlıdır. Örneğin tarihçiler Shakespeare'in *Henry V* oyununun 1587'den önce yazılmadığını bilirler çünkü Shakespeare'in oyununu yazmak için kullandığı birincil kaynak Raphael Holinshed'in *Chronicles* kitabının 1587'ye kadar yayınlanmamış olan ikinci baskısıydı. Dolayısıyla, 1587 yılı Shakespeare'in "V. Henry" oyununun "post quem" tarihidir. Bu da oyunun mutlaka 1587'den sonra (Latincede "post") yazıldığı anlamına gelmektedir.

Aynı tümevarım mekanizması arkeoloji, jeoloji ve paleontolojide de birçok şekilde uygulanmaktadır. Örneğin, mutlak tarihlendirme için zorluklar veya belirsizlikler arz eden bir tabakada, paleopalinoloji tabakada bulunan polenlerin incelenmesi yoluyla göreceli bir referans olarak kullanılabilir. Bu, soyu tükenmiş olsun ya da olmasın bazı botanik türlerin zaman ölçeğinde belirli bir konuma ait olduğunun iyi bilinmesi gibi basit bir nedenden dolayı kabul edilmektedir.

Jeoloji, paleontoloji veya arkeolojide kullanılan göreceli tarihlendirme yöntemleri ve göreceli tarihlendirme uygulamalarının kapsamlı olmayan bir listesi aşağıda yer almaktadır:

* Kesişen ilişkiler
* Flor emilim tarihlemesi
* Harris matrisi
* Dahil edilen parçalar kanunu
* Süperpozisyon yasası
* Likenometri
* Oksijen izotop oranı döngüsü temelinde deniz izotop aşamaları
* Eriyik kapanımları
* Morfoloji (arkeoloji)
* Azot tarihleme
* Palinoloji, arkeolojik tabakaların göreceli olarak tarihlendirilmesi için modern tarihli polenlerin incelenmesi, ayrıca adli palinolojide de kullanılır.
* Paleomanyetizma
* Paleopalinoloji, ayrıca "Palaeopalinoloji" olarak da yazılır, jeolojik tabakaların göreceli tarihlendirilmesi için fosilleşmiş polenlerin incelenmesi.
* Orijinal yataylık prensibi
* Yanal süreklilik ilkesi
* Faunal ardışıklık ilkesi
* Serileştirme (arkeoloji)
* Sekans tarihleme (bir tür seri tarihleme)
* Tefrokronoloji
* Tipoloji (arkeoloji)
* Uranyum-kurşun tarihleme Kurşun korozyon tarihlemesi (sadece arkeolojide kullanılır)
* Vernik mikrolaminasyon
* Tarla faresi saati

### Mutlak tarihleme

Toruń Aziz James Kilisesi'ndeki tuğla süslemeler, Termolüminisans yapımına kesin bir tarih sağlamak için kullanılmıştır.
Mutlak tarihleme yöntemleri, bir nesnenin ortaya çıktığı veya bir olayın gerçekleştiği belirli bir zamanı belirlemeye çalışır. Bu tekniklerin sonuçları bilim camiasında büyük ölçüde kabul görse de, örnekleme hataları ve jeolojik bozulmalar da dahil olmak üzere doğru mutlak tarihlemenin keşfini engelleyebilecek çeşitli faktörler vardır. Bu tür kronolojik tarihlendirme, başta Radyometrik tarihleme yöntemleri olmak üzere mutlak referans kriterlerini kullanır. Maddi kalıntılar, kalıntıları oluşturan organik malzemeler incelenerek kesin olarak tarihlendirilebilir. Örneğin, tuğla parçaları içeren kalıntılar, malzemenin yaklaşık olarak kaç yıl önce pişirildiğini belirlemek için termolüminesans (TL) tarihleme sürecinden geçebilir. Bu teknik, sökülen tuğlaların termolüminesansını test ederek Toruń'daki Aziz James Kilisesi'nin tarihini keşfetmek için kullanıldı. Bu örnekte, kilisenin tarihsel bilgisindeki bir boşluğu dolduran kesin bir tarih belirlenmiştir.

Bu teknikler başka birçok alanda da kullanılmaktadır. Örneğin jeologlar, köken dönemlerini keşfetmek için kaya tortularına mutlak tarihleme yöntemleri uygularlar.

Hem radyometrik hem de radyometrik olmayan mutlak tarihleme yöntemlerine bazı örnekler aşağıda verilmiştir:

* Amino asit tarihleme
* Arkeomanyetik tarihleme
* Argon-argon tarihleme
* Astronomik kronoloji
* Karbon tarihleme: Radyokarbon tarihleme olarak da bilinen bu yöntem, insan ve hayvan kalıntılarının yanı sıra eserlerdeki organik malzemenin yaşını da ortaya çıkarabilir. Bu süreç yaklaşık 50.000 yıl öncesine kadar olan tarihleri güvenilir bir şekilde ölçebilir.
* Sementokronoloji, bu yöntem zaman ölçeğinde kesin bir anı değil, ölü bir bireyin ölüm yaşını belirler.
* Datestone (sadece arkeolojide kullanılır)
* Dendrokronoloji
* Elektron spin rezonans tarihlemesi
* Fizyon iz tarihlendirmesi
* Jeokronoloji
* Herbkronoloji
* İyot-ksenon tarihleme
* Potasyum-argon tarihleme
* Kurşun-kurşun tarihleme
* Lüminesans tarihleme
	+ Termolüminesans tarihleme
	+ Optik olarak uyarılmış lüminesans
	+ Optik olarak uyarılmış lüminesans termokronometrisi
* Moleküler saat (çoğunlukla filogenetik ve evrimsel biyoloji alanlarında kullanılır)
* Obsidyen hidrasyon tarihlemesi (yalnızca arkeolojide kullanılır)
* Oksitlenebilir karbon oranı tarihlemesi
* Rehidroksilasyon tarihlemesi
* Rubidyum-stronsiyum tarihlemesi
* Samaryum-neodimyum tarihleme
* Tefrokronoloji
* Uranyum-kurşun tarihleme
* Uranyum-toryum tarihlemesi
* Uranyum-uranyum tarihlendirme, günümüzden yaklaşık 10.000 ila 2 milyon yıl önce (BP - Before Present) veya 234U'nun yarı ömrünün yaklaşık sekiz katına kadar olan örneklerin tarihlendirilmesinde yararlıdır.
* Kıpırdanma eşleştirme

## Arkeolojide tarihlendirme yöntemleri

Tıpkı jeologlar veya paleontologlar gibi, arkeologlar da hem eski hem de yeni insanların yaşını belirlemek için getirilirler. Dolayısıyla, arkeolojik olarak değerlendirilebilmesi için, tarihlendirilecek kalıntıların, nesnelerin veya eserlerin insan faaliyetleriyle ilgili olması gerekir. Tarihlendirilecek kalıntılar veya unsurlar insan türünden daha eskiyse, bunları inceleyen disiplinlerin jeoloji veya paleontoloji gibi bilimler olduğu varsayılır.

Bununla birlikte, arkeolojik tarihlendirmedeki zaman aralığı, tek bir insanın ortalama ömrüne kıyasla çok büyük olabilir. Örnek olarak Güney Afrika'nın güney kıyısındaki Pinnacle Point mağaraları, 170.000 yıl öncesinden itibaren deniz kaynaklarının (kabuklu deniz ürünleri) insanlar tarafından düzenli olarak kullanıldığına dair kanıtlar sağlamıştır. Öte yandan, yüz yıl kadar yeni kalıntılar da arkeolojik tarihleme yöntemlerinin hedefi olabilmektedir. Bu, 1992 yılında Güney Carolina'da (Amerika Birleşik Devletleri) kazı yapılan 18. yüzyıldan kalma bir yelkenli örneğidir. Dolayısıyla, en eskisinden en gencine kadar, tüm arkeolojik sitlerin uygun bir yöntemle tarihlendirilmesi muhtemeldir.

Arkeolojik kayıtlardan çıkarılan malzemenin tarihlendirilmesi, bir eser üzerinde doğrudan çalışılarak yapılabilir veya ilişkilendirme ile bağlam içinde bulunan malzemelerle çıkarılabilir veya sekans içinde tarihlendirilebilir bağlamlara göre keşfedildiği noktadan çıkarılabilir. Tarihleme esas olarak kazı sonrası gerçekleştirilir, ancak iyi uygulamayı desteklemek için “nokta tarihleme” adı verilen bazı ön tarihleme çalışmaları genellikle kazı ile birlikte yürütülür. Tarihlendirme, arkeolojide geçmişin modellerini oluşturmak için çok önemlidir, çünkü tarihlendirilebilir nesnelerin ve örneklerin bütünlüğüne dayanır. Birçok arkeoloji bilimi disiplini, tarihleme kanıtlarıyla ilgilenir, ancak pratikte bazı durumlarda birkaç farklı tarihleme tekniği uygulanmalıdır, bu nedenle kazı sırasında kaydedilen bir arkeolojik dizinin çoğu için tarihleme kanıtı, stratigrafik ilişkiler üzerine dikkatli bir çalışma ile bilinen mutlak veya bazı ilişkili adımlardan gelen bilgilerin eşleştirilmesini gerektirir.

Buna ek olarak, geçmişteki insan varlığı veya geçmişteki insan faaliyetleriyle olan özel ilişkisi nedeniyle arkeoloji, diğer bilimlerle paylaştığı neredeyse tüm tarihleme yöntemlerini kullanır, ancak aşağıdakiler gibi bazı özel varyasyonlar da vardır:

### Yazılı işaretler

* Epigrafi - yazıtların analizi, harflerin tanımlanması, anlamlarının açıklığa kavuşturulması, kullanımlarının tarihlere ve kültürel bağlamlara göre sınıflandırılması ve yazı ve yazarlar hakkında sonuçlar çıkarılması yoluyla.
* Nümismatik - birçok sikkenin üzerinde üretim tarihi yazılıdır veya kullanımları tarihsel kayıtlarda belirtilmiştir.
* Paleografi - tarihi el yazmalarının deşifre edilmesi, okunması ve tarihlendirilmesi de dahil olmak üzere eski yazıların incelenmesi.

### Serileştirme

Serileme göreceli bir tarihleme yöntemidir (bkz. yukarıda göreceli tarihleme yöntemleri listesi). Sıralamanın pratik bir uygulamasına örnek olarak, taş alet veya çanak çömlek gibi eserlerin bilinen stil karşılaştırması verilebilir.

### Yaşa eşdeğer stratigrafik belirteçler

* Paleomanyetizma (göreceli bir tarihleme yöntemi, bkz. yukarıdaki ilgili liste)
* Oksijen izotop oranı döngüsüne dayalı deniz izotop aşaması (göreceli bir tarihleme yöntemi, yukarıdaki ilgili listeye bakınız)
* Tefrokronoloji (mutlak bir tarihleme yöntemi, bkz. yukarıdaki ilgili liste)

### Stratigrafik ilişkiler

Bir arkeolojik alanın stratigrafi, o alandaki belirli faaliyetleri (“bağlamlar”) tarihlendirmek veya tarihini kesinleştirmek için kullanılabilir. Örneğin, bir kontekst tarihi bilinen diğer iki kontekst arasında mühürlenmişse, ortadaki kontekstin bu tarihler arasına tarihlenmesi gerektiği sonucuna varılabilir.

## Notlar

## Ayrıca bakınız

* Astronomik kronoloji
	+ Dünya'nın yaşı
	+ Evrenin yaşı
* Jeokronoloji
	+ Jeolojik zaman ölçeği
	+ Dünya'nın jeolojik tarihi
* Arkeoloji bilimi

## Kaynakça