# Çay (bitki)

| Çay (bitki) |
| --- |
|  |
| Korunma durumu |
|  Durumu belirsiz (IUCN 3.1) |
| Biyolojik sınıflandırma  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Âlem: | Plantae
 |
| Şube: | Tracheophyta
 |
| Sınıf: | Magnoliopsida
 |
| Takım: | Ericales
 |
| Familya: | Theaceae
 |
| Cins: | *Camellia* |
| Tür:
 | C. sinensis |

 |
| İkili adlandırma |
| Camellia sinensis(L.) Kuntze, Um die Erde: 500 (1881). |
|  |
| Dağılımı |

Çiçek
Toplanmaya hazır hale gelmiş çay filizleri
*Camellia sinensis*
Karadeniz'in doğu kıyısında çay hasadı(Sergey Prokudin-Gorski)
**Çay** (*Camellia sinensis*), çaygiller (Theaceae) familyasından nemli iklimlerde yetişen, yaprak ve tomurcukları içecek maddesi üretmekte kullanılan bir tarım bitkisi. Yeşil çay, siyah çay, fermente çay, beyaz çay, sarı çay, bitki çayı ve oolong farklı oksidasyon seviyelerinden geçirilerek üretilir. Diğer yandan Kukicha çayı (sürgün çayı) yapraklardan ziyade sürgün ve gövdeden elde edilir. Çay bitkisinin bilimsel ismi  *Camellia sinensis*tir.

Anavatanı Güney ve Güneydoğu Asya olmasına karşın dünya üzerinde tropik ve subtropikal bölgelerde de yetiştirilmektedir. Tarım amaçlı yetiştirilenler 2 m'nin altında küçük ağaç görünümünde her dem yeşil bitkilerdir. Serbest bırakıldığında 9 m boyunda bir ağaç formunu kazanır. Kuvvetli ana köke sahiptir.

## Morfolojik özellikleri

### Sürgün

Genç dallar grimsi-sarı tüysüzken ilerleyen dönemde morumsu-kızıl renkte beyaz sık tüylü olur. Uç tomurcukları gümüşi-gri ipek tüylüdür.

### Yaprak

Yaprak sapı 4–7 mm sık tüylü, yaprak ayası eliptik, dikdörtgensi-eliptik ya da yalnızca dikdörtgensi 5-14 × 2-7.5 cm boyutlarında kayışımsıdır. Yaprakların alt yüzü soluk yeşil tüysüz veya tüylü, üst yüzeyi koyu yeşil parlak ve tüysüzdür. Yapraklarda orta damarın her iki yanı kabarık, 7-9 kadar ikincil damarlıdır. Yaprak tabanı geniş kama şeklindedir. Yaprak kenarı testere dişli ya da ince testere dişli; yaprak ucu körelmiş sivri uçlu, inci sivri uçlu ya da küttür.

### Çiçek

2.5-3.5 cm çapındaki çiçekler gövde koltuğunda tekli ya da üçü kümelenmiş halde bulunur. Çiçek sapı 5–10 mm uzunluğunda, geriye doğru eğilmiş, tüylü veya tüysüz, ucu kalınlaşmıştır. 2 brahtecik 2 mm uzunluğunda yumurta biçiminde geçicidir. 5 çanak yapraklar geniş yumurtamsı yarı dairemsi, 3–5 mm uzunluğunda, dış yanı tüysüz veya beyaz tüylü, iç tarafı beyaz ipek tüylü, kenarıda kirpiklidir. Taç yapraklar 6-8 kadar beyaz renklidir. Dışdaki 1-3'ü taç yaprak benzeridir. İçdeki taç yapraklar ters yumurta ile geniş ters yumurta, 1.5-2 × 1.2–2 cm boyutunda, tabanları birleşmiş vaziyette olup ucu yuvarlaktır. Çok sayıdaki erkek organ 0.8-1.3 cm uzunluğunda tüysüzdür. Yumurtalık 3 gözlü, küre biçiminde sık beyaz tüylü, keçemsi veya çok az tüylüdür. Boyuncuk 1 cm tüysüz veya tabanı tüylü, tepe kısmı 3 lopludur.

### Meyve

Kapsül yassı, 2 yuvarlaklı ya da nadiren küremsi, 1-1.5 × 1.5–3 cm boyutlarında, 2 gözlü olup her bir gözde birer tohum yer alır. Meyve 1 mm kalınlığındadır. Kahverengi tohumlar yarı küremsi olup 1-1.4 cm çapındadır.

## Üretim

Geleneksel olarak çayın iki varyasyonu yetiştirilir: *Camellia sinensis* türünün *sinensis* variyasyonu (çalı şeklinde, küçük yapraklı, soğuğa dayanıklı, dağlık bölgelerde büyür) sadece Çin'de ve Hindistanın Darjiling ilinde yetiştirilir. *Camellia sinensis* türünün 1830'da Assam'da bulunan variyasyonu *assamica* (*sinensis*den daha hızlı büyür, daha büyük yapraklı) örneğin Hindistan'ın diğer bölgelerinde ve Sri Lanka'da yetiştirilir. Ancak bu iki variyasyon dünyada gitgide hibritler tarafından ikinci plana itilir.

2007'de ülkelere göre çay üretimi
Çin'den bir çay bahçesi
Rize, Türkiye
Çay plantasyonunda çalışan bir kadın, Tanzanya
Farklı tip çaylar
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) Ocak 2010 verilerine göre dünya çay üretimi:

| Ülke | 2006 | 2007 | 2008 | 2009
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Çin | 1.047.345 | 1.183.002 | 1.257.384
 |
|  Hindistan | 928.000 | 949.220 | 805.180 | 979.000 |  |
|  Kenya | 310.580 | 369.600 | 345.800
 |
|  Sri Lanka | 310.800 | 305.220 | 318.470
 |
|  Türkiye | 201.866 | 206.160 | 198.046
 |
|  Vietnam | 151.000 | 164.000 | 174.900
 |
|  Endonezya | 146.858 | 150.224 | 150.851
 |
|  Japonya | 91.800 | 94.100 | 94.100
 |
|  Arjantin | 72.129 | 76.000 | 76.000
 |
|  İran | 59.180 | 60.000 | 60.000
 |
| Bangladeş | 58.000 | 58.500 | 59.000
 |
| Malavi | 45.009 | 46.000 | 46.000
 |
| Uganda | 34.334 | 44.923 | 42.808
 |
| Diğer Ülkeler | 189.551 | 193.782 | 205.211
 |
| Toplam | 3.646.452 | 3.887.308 | -
 |

2005 yılında dünyanın en büyük 10 çay üreticisi
(veriler ton ile)
| Ülke
 | Üretim
 | İhracat
 | Üretimin ihracat payı
 |
| --- | --- | --- | --- |
|  Çin | 953.803
 | 291.210
 | 30,53 %
 |
|  Hindistan | 830.750
 | 159.150
 | 19,16 %
 |
|  Kenya | 328.500
 | 313.200
 | 95,34 %
 |
|  Sri Lanka | 317.200
 | 177.320
 | 55,90 %
 |
|  Türkiye | 217.520
 | 5.860
 | 2,69 %
 |
|  Endonezya | 171.410
 | 102.300
 | 59,68 %
 |
|  Vietnam | 132.525
 | 51.100
 | 38,56 %
 |
|  Japonya | 100.000
 | 1.150
 | 1,15 %
 |
|  Arjantin | 67.871
 | 67.700
 | 99,75 %
 |
|  İran | 59.180
 | 12.760
 | 21,56 %
 |
| Dünya toplamı
 | 3.541.547
 |  |  |
| *Kaynak: Gıda ve Tarım Örgütü (FAO)* |

Çay subtropik ve tropik iklimde, özellikle dağlık bölgelerde yetiştirilir. Büyük bir farkla en fazla çay Asya'da, daha düşük oranda Afrika, Amerika, Avustralya ve hatta Avrupa'da (Türkiye'de, Güney Batı Rusya ve Azorlar'da) yetiştirilir. En önemli çay üreten ülkeler Çin, Hindistan, Kenya, Sri Lanka ve Türkiye'dir ve bu ülkeler toplam dünya çay üretiminin dörtte üçünü karşılar. Japonya'da sadece yeşil çay üretilir. Japonya'da çay sırf makine ile toplanıyor olsa da en yüksek kaliteye sahiptir.

En çok çay tüketen (ithal eden) ülkeler ise Büyük Britanya, Rusya, Pakistan, ABD ve Arap ülkeleridir.

Çay çeşidine adını vermiş, tanınmış çay üretim yöreleri:

* Darjiling – çayların kraliçesi olduğu söylenir; Hindistanın kuzeydoğusunda Himalaya'nın güney eteklerinde, 2000 m yükseklikte yetişir - çayı açık renk, güzel kokulu olur ve nazik bir lezzeti vardır.
* Ceylon – Sri Lanka – Çoğu çay karışımlarına ilave edilen standart bir çay - bakır kırmızısı renkli
* Assam – Kuzey Hindistan, Brahmaputra dağları – koyu renk, sert bir lezzeti olur
* Japonya – en kaliteli yeşil çay Sencha buradan gelir. Serin bir iklimde yetişmesiyle ayrı bir lezzete sahiptir. Koyu yeşil renk olan Gyokuro çayıda Japonyadan gelir; bu çay birkaç hafta gölgede veya yarıgölgede yetiştirilir. Bu çay dünyanın en pahalı çaylarındandır. Daha da pahalı olan bir Japon çayı *Maça*dır. Bu toz olarak satılan çayı Japonlar geleneksel çay rituelinde kullanırlar.
* Tayvan – Yüksek kaliteli Oolong çayı, hafif oksidasyonlaştırılmış Pouchong çayı ve *Kaplan çayı* ve *Crocodile Lapsang Souchong* gibi çok tüssülenmiş çay türleri buradan gelir.
* Yunnan – Çin – çiçek kokulu, doğal. Yarı oksidasyonlu, yeşil veya siyah çay olarak satılır. Yunnan'ın diğer meşhur bir çayı ise Pu Erh Çayı'dır, bu çay sonradan oksidasyonlanır ve Pide veya kuş yuvası şeklinde satılır. Bu çay yıllandıkça kıymetlenir. 80 yaşında olanı elde etmek mümkündür.
* Bengal – Bangladeş – lezzetli, büyük yapraklı, kahvaltılık çay
* Rize – Türkiye - siyah çay, rahatlatıcı, hafif, çok kaliteli, günlük ve sık içime uygun

Yeşil Çay, Üretimi zor ve pahalı çok sayıda tıbbi faydası olduğu söylenen Beyaz Çay üretimi de vardır. İçimlik ve Tıbbi maksatlı Çay çiçeği ve çay tomurcuğu üretimi de yapılmaktadır.

* Trabzon - Türkiye - hafif içimli, rahatlatıcı, kaliteli, yarı oksidasyonu siyah çay. Ayrıca son yıllarda az miktarda Yeşil ve Beyaz Çay ürettimi de başlamıştır.
* Hangzhou – Çin – sadece yeşil olarak, çiçek kokulu, doğal
* Afrika – Mozambik, Kenya, Zimbabve, Kamerun, basit kaliteli, genelde diğer çay türleri ile, karışımların içinde kaybolup giderler. Sadece Kenya'dan elle toplanan kaliteli bir çay üretilir ki bunun hafif limonlu gibi tadı Ceylon çayına benzer.
* Cava – Endonezya – açık renk, meyve tadı
* Sumatra – Endonezya – Bütün yıl üretilir. İyi bir günlük çaydır.
* Gürcistan – iyi bir günlük çay
* Brezilya – Japon yönetimi altında çay üretimi

## Ekilmesi

Çay bitkisi tohum ve çelikle üretilir. Tohumla üretimde tohumlar ılık suda 24 saat bekletilip hemen ekilir. Köklenme oranı düşük olmasına karşın kış döneminde alınan odunsu çeliklerle bitkisel hormon kullanarak yeni bitkiler üretmek mümkündür.

### Hasat

Malezya'da bir çay bahçesi
Çay tüm büyüme esnasında her 6 ila 14 günde bir toplanır:

* *first flush* ilkbahar'da Martdan Nisana kadar toplanan genç filizli çayın ferah bir tadı olur.
* *in between* Nısan'dan Mayısın ortasına kadar toplanan çay'da daha az taze filiz bulunur. Tadı *Second Flush* çayına benzer;
* *second flush* Yaz'da Mayısdan Hazirana kadar toplanan çay daha koyu demli olur. Bundan sonra *yağmur çayları* toplanır. Bu düşük kaliteli çay, sırf çay karışımlarını fazlalaştırmak ve dengede tutmak için kullanılır.
* *autumnal* Sonbahar'da Ekim ve Kasım aylarında toplanan çay. Düşük kaliteli bir çay olsa da, daha az güneş görmesinden dolayı o kadar koyu demli değildir.

Bu gösterilen sınıflandırma sadece Hindistan'ın Darjiling yöresi için geçerlidir. "first flush" gibi adlandırmalar da sırf Kuzey Hindistan'da kullanılır. Başka yörelerde farklı iklimler gerekçesiyle bazen daha uzun veya daha kısa bir hasat dönemi olur.

Genel olarak çayın hasat zamanı tadını etkilemektedir. Bundan dolayı çay üretimi büyük tecrübe gerektirmektedir. En kaliteli çaylarda sadece iki yapraktan oluşan filizler toplanır.

## Ekolojik özellikleri

Organik maddece zengin, drenajı iyi, asidik ve yağışın bol olduğu ortamlarda iyi gelişme gösterir. Kök tüyleri çok incedir bu yüzden kuraklığa hoş görülü değildir. Çay yetişmesine etki yapan en önemli etken iklim ve topraktır. Yıllık sıcaklık ortalamasının 14 santigrat derecenin altına düşmemesi, toplam yıllık yağışın, 2000 mm'den az olmaması ve aylara göre dağılımının düzenli olması, bağıl nem oranının ise en az %70 olması, çay bitkisinin normal gelişimi için gerekli olan koşullardır. Çay bitkisi kumdan kile değin değişen yapı­daki asit tepkimeli topraklarda yetişebilmektedir.

## Tıbbi kullanımı

Yaprakları geleneksel Çin tıpı ve diğer sağlık sistemlerinde astım tedavisi, göğüs anjini, periferik damar hastalığı ve koroner arter hastalığında kullanılır. Yeşil çay yapraklarının ve özünün bakterilerin neden olduğu kötü nefes kokularına etkili olduğunu göstermiştir.
Çay antioksidan etki gösterir.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

*
*  Eylül 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.