# İspanya Veraset Savaşı

| İspanya Veraset Savaşı |
| --- |
|  Saat yönünde, sol üstten: Blenheim Muharebesi (13 Ağustos 1704)•Ramillies Muharebesi (23 Mayıs 1706)•Almansa Muharebesi (25 Nisan 1707)•Denain Muharebesi (24 Temmuz 1712) |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Tarih | Temmuz 1701 – 11 Eylül 1714 |
| Bölge | * Avrupa: Çukureller, İtalya, Macaristan, İspanya ve Portekiz
* Kuzey Amerika: İspanya Floridası, Batı Hint Adaları, On Üç Koloni ve St. John's, Newfoundland
* Asya: Hindistan, Doğu Hint Adaları
* Afrika: Batı Afrika
 |
| Sonuç |
Utrecht, Rastatt ve Baden Antlaşmaları |
| Coğrafi Değişiklikler | * İspanya; İspanya Hollandası, Napoli, Milano ve Sardinya'yı Avusturya'ya, Sicilya'yı Savoy'a, Cebelitarık ve Minorka'yı Britanya'ya devretti
* Orange Prensliği, Ubaye Vadisi ve Landau Fransa'ya devredildi
* Hollanda Cumhuriyeti, antlaşma uyarınca sınır tahkimatlarını (bariyer kaleleri) ve Yukarı Gelder’in bir kısmını topraklarına katmıştır.
* V. Philip, İspanya Kralı olarak tanındı ancak Fransa ile İspanya'nın kalıcı olarak ayrılmasını kabul etti
 |

 |
| Taraflar |
| * Bourbon İspanyası yanlısı olanlar
	+ Fransa
	+ Bavyera
	+ Köln
	+ Liège
	+ Portekiz (1702 yılına kadar)
	+ Savoy (1703 yılına kadar)
	+ Kuruç (1703–1711)
 | * Habsburg İspanyası yanlısı olanlar

 Kutsal Roma  Büyük Britanya  Hollanda Cumhuriyeti (1707'den itibaren)
 Prusya Krallığı (1702'den itibaren)
 Portekiz (1702'den itibaren)
 Savoya (1703'den itibaren)
 Camisardlar

 |
| Komutanlar ve liderler |
|  XIV. Louis
 Claude de Villars
 Vendôme
 Berwick
 Boufflers
 Villeroy
 Tallard
 Bezons
 Vaudreuil
 II. Maximilian
  Joseph Clemens
 II. Ferenc Rákóczi

 |   VI. Charles
 I. Leopold
 I. Joseph
 Eugenio di Savoia
 Louis William
 Guido Starhemberg
 III. William
 Anne
  Robert Harley
  Marlborough
  Ormonde
 Rooke
 Henry de Nassau
 Heinsius
 Athlone
 Ouwerkerk
 Tilly
 Almonde
 I. Friedrich
 Anhalt-Dessau
 II. Pedro #
 V. João
 II. Vittorio Amadeo
 Cavalier

 |
| Güçler |
| * : 255,000–400,000
* : 70,000
* : 20,000
* **Donanmanın azamî harp kudreti : 105 Hat gemisi
* : 26 hat gemisi
 | * : 260,090
* : 119,000
* : 70,000
* : 28,000
* : 26,500
* **Donanmanın azamî harp kudreti : 123 hat gemisi
* : 86 hat gemisi
 |
| Kayıplar |
| * : 400,000–500,000 ölü ve yaralı
* : y. 100,000 ölü ve yaralı

**Toplam: 500,000-600,000 ölü ve yaralı** | * : 250,000 ölü ve yaralı
* : 200,000 ölü ve yaralı
* : 50,000 ölü ve yaralı
* : 50,000 ölü ve yaralı

**Toplam: 550,000 ölü ve yaralı** |
| * **Çatışmalarda toplam ölüm (her iki taraf)**: 400,000
* **Hastalık dahil toplam askerî ölümler**: 700,000–1,251,000
 |

**İspanya Veraset Savaşı** (1701–1714) çocuksuz İspanya Kralı II. Carlos'un Kasım 1700'deki ölümüyle tetiklenmiş, 18. yüzyılın başlarında yaşanmış bir Avrupa savaşıydı. Hanedan haklarının farklı ülkeler arasındaki güç dengesini korumakta ikinci planda olduğu ilkesini oluşturdu. 1700–1721 Büyük Kuzey Savaşı, Macaristan'da Rákóczi Bağımsızlık Savaşı, Fransa'nın güneyindeki Camisard isyanı, Kuzey Amerika'daki Kraliçe Anne Savaşı ve Sömürge Hindistanı'ndaki küçük mücadeleler ilgili çatışmalar arasında yer almaktadır.

Bir yüzyıldan fazla süren çatışmalarla zayıflamış olsa da 1700'de İspanyol İmparatorluğu; İspanya Hollandası, İtalya'nın büyük bir bölümü, Filipinler ve Amerika'nın çoğunu içeren küresel bir konfederasyondu. Charles'ın en yakın varisleri, Avusturya Habsburgları veya Fransa Bourbonlarının üyeleriydi; bölünmemiş İspanyol İmparatorluğu'nu devralma Avrupa güç dengesini tehdit etti.

Fransa Kralı XIV. Louis ve İngiltere Kralı III. William'ın 1698 ve 1700 yıllarında imparatorluğu bölme girişimleri İspanyollar tarafından kabul edilmedi. Bunun yerine Charles, varisi olarak XIV. Louis'in torunu Anjou Dükü Philip'i seçti; reddetmesi durumunda alternatif, Kutsal Roma İmparatoru I. Leopold'un küçük oğlu Charles'tı. Philip varis olmayı kabul etti ve 16 Kasım 1700'de bölünmemiş İspanyol İmparatorluğu'nun kralı ilan edildi, bu durum bir tarafta Fransa ve diğer tarafta Büyük İttifak arasında savaşa yol açtı.

Fransızlar ilk aşamalarda avantajlıydı ancak 1706'dan sonra savunma yapmaya zorlandılar; ancak 1710'da Müttefikler önemli bir ilerleme kaydedememişken İspanya'daki Bourbon zaferleri Philip'in kral olarak konumunu sağlamlaştırmıştı. İmparator I. Joseph, 1711'de öldüğünde Charles imparator olarak ağabeyinin yerini aldı ve yeni İngiliz hükümeti barış görüşmelerini başlattı. Sadece İngiliz yardımlarının müttefiklerini savaşta tutması, 1713'te Utrecht Antlaşması ve ardından 1714'te Rastatt ve Baden Antlaşmaları ile sonuçlandı.

Philip, Fransa'dan kalıcı olarak ayrılmayı kabul etmesi karşılığında İspanya kralı olarak kabul edildi; İspanyol İmparatorluğu büyük ölçüde bozulmadan kaldı ancak İtalya ve Çukureller'deki bölgeleri Avusturya ve Savoy'a devretti. Britanya, savaş sırasında ele geçirdiği Cebelitarık ve Minorka'yı elinde tuttu, İspanya Amerikası'nda önemli ticari tavizler aldı ve Avrupa'nın önde gelen denizcilik ve ticari gücü olarak Hollandalıların yerini aldı. Hollandalılar, artık Avusturya Hollandası olarak adlandırılan bölgede güçlendirilmiş bir savunma hattı kazandı; büyük bir ticari güç olarak kalmalarına rağmen savaşın maliyeti ekonomilerine kalıcı olarak zarar verdi.

Fransa, sürgündeki Jakobitler'e olan desteğini geri çekti ve Hannoverlıları İngiltere tahtının varisleri olarak tanıdı; İspanya'yı dost olarak sağlamak büyük bir başarıydı ancak onları mali olarak tükenmiş bıraktı. Kutsal Roma İmparatorluğu'nun özerkleştirmesi Prusya, Bavyera ve Saksonya'nın giderek bağımsız devletler olarak hareket etmesiyle devam etti. Bu durum, Osmanlılara karşı kazanılan zaferlerle birleştiğinde, Habsburgların odaklarını giderek Güney Avrupa'ya kaydırmaları anlamına geliyordu.

## Savaşın arka planı

1665'te II.Charles İspanya kralı oldu; hayatı boyunca sağlıksız bir insandı, ölümü neredeyse doğumundan beri bekleniyordu ve halefi on yıllardır diplomatik bir tartışma konusuydu. 1670'te İngiltere, XIV. XIV. Louis'in Dover Antlaşması'ndaki İspanyol tahtına haklarını desteklemeyi kabul ederken, 1688'de Büyük İttifak'ın şartları gereği İngiltere ve Hollanda Cumhuriyeti I. Leopold 'u desteklemeye karar verdi.

1700'de İspanyol İmparatorluğu, İtalya, İspanya Hollandası, Filipinler ve Amerika'daki mülkleri içeriyordu ve artık egemen bir güç olmasa da, büyük ölçüde bozulmadan kaldı. Avusturyalı Habsburglar ve Fransız Bourbonlar tarafından devralınması Avrupa'daki güç dengesini değiştirecekti ve bu nedenle mirası, Avrupa güçlerinin çoğunu içeren bir savaşa yol açtı. 1700-1721 Büyük Kuzey Savaşı, İsveç, Saksonya, Danimarka-Norveç ve Rusya gibi devletlerin katılımını etkilediği için bağlantılı bir çatışma olarak kabul edilir.

1688-1697 Dokuz Yıl Savaşları sırasında, ordular 1648'de ortalama 25.000'den 1697'de 100.000'in üzerine çıktı; bu sanayi öncesi ekonomiler için sürdürülemez bir seviyeydi. 1690'lar ayrıca, Avrupa genelinde mahsul verimini önemli ölçüde azaltan daha soğuk ve yağışlı bir hava dönemi olan Küçük Buz Çağı'nın en küçük noktasını işaret ediyordu. 1695-1697 Büyük Kıtlığının günümüz İskoçya, Estonya, Finlandiya, Letonya, Norveç ve İsveç'in nüfusun %15-25'ini ve ayrıca Fransa ve Kuzey İtalya'da iki milyonu daha öldürdüğü tahmin edilmektedir.

1697 Ryswick Antlaşması, Louis tarafından Fransa'nın müttefikler olmadan hedeflerine ulaşamayacağının karşılıklı tükenmesi ve kabulünün sonucuydu. Veraset'i çözümsüz bıraktığı göz önüne alındığında, Leopold Ekim 1697'de aşırı isteksizlikle imzaladı; ve Charles'ın sağlığı şimdi açıkça kötü olduğundan, bu sadece düşmanlıklarda bir duraklama olarak görülüyordu.

## Paylaşım Antlaşmaları

II. Carlos, 1665–1700, İspanyol Habsburg Hanedanı’nın son kralı
Fransa veya Avusturya tahtlarının aksine, İspanya tahtı kadın soyundan da miras alınabilmekteydi. Bu durum, II. Carlos'un kız kardeşleri olan Maria Theresa (1638–1683) ile Margaret Theresa'nın (1651–1673), sırasıyla XIV. Louis ve İmparator I. Leopold ile evliliklerinden doğan çocuklarına miras hakkı devretmesine olanak tanıdı. XIV. Louis, bu meseledeki en büyük rakibi olan İngiltere Kralı III. William ile doğrudan müzakereler yürüterek İspanyolları sürecin dışında bırakmak suretiyle çatışmadan kaçınmayı hedeflemiştir.

Leopold ile Margaret'in kızları Maria Antonia (1669–1692), 1685 yılında Bavyera Elektörü II. Maximilian Emanuel ile evlenmiş, 28 Ekim 1692 tarihinde Joseph Ferdinand adında bir oğulları olmuştur. 1698 Ekim'inde Fransa, Britanya ve Hollanda Cumhuriyeti arasında imzalanan Lahey Antlaşması uyarınca, henüz beş yaşında olan Joseph Ferdinand, II. Carlos'un vârisi olarak ilan edilmiştir. Bu düzenlemeye göre Fransa ve Avusturya, İspanya'nın Avrupa topraklarının bir kısmını alacaktı. Ancak II. Carlos, bu düzenlemeyi reddetmiş; 14 Kasım 1698 tarihli vasiyetiyle, İspanyol monarşisinin bölünmeden Joseph Ferdinand'a bırakılmasını öngörmüştür. Fakat Joseph Ferdinand'ın Şubat 1699'da çiçek hastalığından ölümü, tüm bu planları geçersiz kılmıştır.

Maria Antonia, 1685 yılında İspanya tahtı üzerindeki haklarını, Leopold'un oğulları olan Joseph ve Arşidük Charles'a devretmiştir. Bu hakkın meşruiyeti şüpheli olsa da, XIV. Louis ile III. William, 1700 tarihli Londra Antlaşmasını bu temele dayandırarak hazırlamışlardır. Buna göre, Arşidük Charles yeni vâris olarak belirlenmiş; Fransa, Savoie ve Avusturya'ya ise çeşitli toprak tazminatları verilmesi öngörülmüştür. Ancak ne Leopold ne de Charles bu düzenlemeyi onayladığından, antlaşma büyük ölçüde işlevsiz kalmıştır.
1700 yılı Ekim ayının başlarında, II. Carlos'un durumu ağırlaşmıştır. Son vasiyetinde, İspanya tahtını XIV. Louis'nin torunu Anjou Dükü Felip’ye bırakmıştır. Eğer o bu hakkı reddederse, tahta sırayla küçük kardeşi Berry Dükü Charles, onun da kabul etmemesi hâlinde ise Arşidük Charles geçecekti.

II. Carlos, 1 Kasım 1700 tarihinde hayatını kaybetmiş ve 9 Kasım'da İspanyol elçileri, tahtı resmen Philip'e teklif etmişlerdir. XIV. Louis, kısa süre için bu teklifi reddetmeyi düşünmüş; zira bu durum, Arşidük Charles'ın tahta geçmesine zemin hazırlayacaktı. Ancak Londra Antlaşması'nın III. William tarafından uygulanmasını sağlama koşuluyla, savaşmadan da hedeflerine ulaşabileceğini ummuştur. Ne var ki veliaht oğlu (Grandofin) bu fikri reddetmiş, Fransız diplomatlar da Avusturya'nın savaşmayı göze alacağını, Britanya ile Hollanda'nın ise zaten savaş çıkmasın diye imzalanmış bir antlaşma uğruna savaşa girmeyeceklerini belirtmişlerdir. Bunun üzerine XIV. Louis, torunu adına İspanya tahtını kabul etmiş ve Philip, 16 Kasım 1700'de V. Felipe unvanıyla İspanya Kralı ilan edilmiştir.

## Savaşa Giden Yol

Anjou Dükü Philip’in İspanya Kralı V. Felipe olarak ilanı, Versailles, 16 Kasım 1700
XIV. Louis, hedeflerinin büyük bir kısmını diplomatik yollarla gerçekleştirmiş olmasına rağmen, bundan sonraki adımları savaşı kaçınılmaz kılmıştır. İngiltere Parlamentosu'ndaki Tory çoğunluğu, özellikle Fransa'nın Sicilya üzerindeki kazanımlarına karşı çıkmıştır. Sicilya, Doğu Akdeniz (Levant) ticaretinin önemli bir bağlantı noktasıydı. Ancak dönemin bir yabancı diplomatı, İngilizlerin Avrupa savaşlarına karışmama iradesinin "yalnızca İngiliz ticareti zarar görmediği sürece geçerli olduğunu" gözlemlemiştir. XIV. Louis, bu hassasiyeti ya yeterince önemsememiş ya da bilerek görmezden gelmiş, attığı adımlar da giderek Tory muhalefetini aşındırmıştır.

1701 yılı başlarında, Louis, torunu Philip'in Fransa tahtı üzerindeki varisliğini Paris Parlamentosu'na tescil ettirdi. Bu, İspanya ile Fransa'nın birleşme olasılığını doğuruyordu ki bu durum II. Carlos'un vasiyetine aykırıydı. Philip, Fransa veraset sıralamasında yalnızca üçüncü sıradaydı. Aynı dönemde, Kuzey İtalya'daki İspanyol kontrolündeki Milano Dükalığı ile müttefik Mantova Dükalığı, Philip'i desteklediklerini ilan ederek Fransız askerlerini kabul ettiler. Bu gelişmelere paralel olarak, Fransa'nın Svabya ve Frankonya'daki Alman prenslikleriyle ittifak kurma çabaları, Leopold'un kayıtsız kalamayacağı bir tehdit haline geldi.

Bavyera Elektörü Max Emanuel'in desteğiyle, Fransız kuvvetleri, Ryswick Antlaşması ile Hollanda'ya bırakılan İspanyol Hollandasındaki ‘barrier’ kalelerine yerleşti. Bu hamle, 1648 tarihli Münster Barışı ile Hollanda'ya tanınan Scheldt Nehri üzerindeki tekel hakkını da tehdit etti. Ayrıca Fransızların Antwerp ve Ostend limanlarını kontrol altına alması, İngiliz Kanalı'nı istedikleri zaman ablukaya almalarını mümkün kılıyordu. Bu ve benzeri ticari tehditler, İngiliz kamuoyunda savaş yanlısı bir çoğunluk oluşturdu ve Mayıs 1701'de Parlamento, III. William'a anti-Fransız bir ittifak kurması yönünde çağrıda bulundu.

7 Eylül 1701'de, Kutsal Roma Cermen İmparatoru Leopold, Hollanda Cumhuriyeti ve Britanya () Lahey Antlaşması'nı imzalayarak 1689 Büyük İttifakını yenilediler. Antlaşmanın hükümleri arasında, İspanyol Hollanda'sındaki Hollanda ‘barrier’ hattının güvence altına alınması, İngiltere ve İskoçya'da Protestan veraseti ile bağımsız bir İspanya'nın varlığı yer almakla birlikte, Arşidük Charles'ın İspanya tahtına geçirilmesi açıkça belirtilmemiştir. 16 Eylül 1701'de, sürgündeki İngiltere Kralı II. James'in ölümü üzerine, XIV. Louis, daha önce tanımış olduğu Protestan hükümdar III. William'ın İngiltere ve İskoçya tahtındaki meşruiyetini geri çekti ve II. James'in oğlu James Francis Edward Stuart'ı kral olarak tanıdı. Bu gelişme savaşı kaçınılmaz hâle getirdi. Mart 1702'de III. William'ın ölümüyle tahta çıkan Kraliçe Anne, Lahey Antlaşması'na desteğini sürdürdü. Aynı şekilde, Anthonie Heinsius liderliğindeki Hollanda Cumhuriyeti, Stathoudersüz yönetim nedeniyle iç çatışmalar yaşanacağına dair Fransız beklentilerine rağmen, antlaşmaya bağlılığını ilan etti. 8 Mayıs 1702'de Hollanda Cumhuriyeti, 15 Mayıs'ta Britanya ve İmparatorluk, 30 Eylül 1702'de ise Kutsal Roma Cermen Meclisi (Reichstag) Fransa'ya savaş ilan etti.

## Genel Stratejik Etkenler

Fransa’nın merkezi konumu, Büyük İttifak’ı dış hatlardan taarruza zorladı
Ticaretin ve ekonomik çıkarların savaşın tarafları üzerindeki etkisi genellikle hafife alınır. Ancak dönem kaynakları, Hollanda ve İngiltere'nin Habsburg yanlısı tutumunun, esasen İspanyol Amerika'sındaki pazarlara erişim arzusundan kaynaklandığını göstermektedir. Modern iktisatçılar pazarların sürekli büyüdüğünü varsayarken, 17. yüzyılda hâkim olan merkantilist görüş, pazarı sabit ve sınırlı bir kaynak olarak kabul etmekteydi. Bu yaklaşıma göre bir devletin pazardaki payını artırması, bir başka devletin payını elinden almasıyla mümkündü. Devletler bu amaçla rakip ülkelerin ticaret gemilerine ve sömürgelerine saldırarak sürece müdahil oluyorlardı.

Bu nedenle savaş kısa sürede Kuzey Amerika, Hindistan ve Asya'nın çeşitli bölgelerine sıçradı. Gümrük tarifeleri, devletler arası mücadelede bir politika aracı olarak kullanıldı. Örneğin, 1651–1663 tarihli Navigation Acts (Denizcilik Yasaları), İngiliz-Hollanda Savaşları'nın önemli sebeplerinden biri oldu. 1690 ile 1704 yılları arasında, İngiltere'nin yabancı mallar üzerindeki ithalat vergileri %400 oranında artırıldı. Buna karşılık, 6 Eylül 1700'de Fransa, İngiliz mamul mallarının ithalatını yasakladı ve geniş bir ürün grubuna yönelik yasaklayıcı gümrük vergileri getirdi.

Dokuz Yıl Savaşı sırasında Güney Hollanda'da görev yapan saha ordularının mevcudu zaman zaman 100.000 askere ulaşmıştı. İspanya Veraset Savaşı sırasında ordu mevcudu artmaya devam etti. 1702–1707 yılları arasında, Güney Hollanda'daki saha orduları 60.000 ila 80.000 kişilik bir güce sahipti; 1708 sonrası bu sayı 120.000'in üzerine çıktı. Bu kitlesel ordu yapıları, sanayi öncesi ekonomiler üzerinde büyük bir yük oluşturuyordu. Ordular, ikmal açısından su yollarına bağımlıydı. Bu nedenle askerî harekâtlar genellikle Ren Nehri, Scheldt ve Adda Nehri gibi nehir hatları boyunca yoğunlaşmıştı. Bu tür su yollarının bulunmadığı bölgelerde –örneğin Kuzey İspanya'da– harekâtlar sınırlı kalmıştır. Ancak daha iyi lojistik, birleşik komuta yapısı ve iç hatlar üzerinden daha kolay iletişim, Bourbon ordularına rakiplerine karşı önemli avantajlar sağlamıştır.

## İspanya Tahtı Üzerinde Hak İddia Edenler

| Charles'ın ölümünün ardından İspanya tahtında hak iddia edenlerin soy ağacı
 |
| --- |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |  | III. Felipe **İspanya Kralı** 1578–1621 |  | Avusturyalı Margaret 1584–1611 |
|  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | III. Ferdinand **Kutsal Roma İmparatoru** 1608–1657 |  | İspanyol Maria Anna 1606–1646 |
|  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
| Avusturyalı Anne 1601–1666 |  | Fransız Elisabeth 1602–1644 |  | IV. Felipe **İspanya Kralı** 1605–1665 |  | Avusturyalı Mariana 1635–1696 |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| XIV. Louis **Fransa Kralı** 1638–1715 |  | İspanyol Maria Theresa 1638–1683 |  | II. Carlos **İspanya Kralı** 1661–1700 |  | İspanyol Margaret Theresa 1651–1673 |  | I. Leopold **Kutsal Roma İmparatoru** 1640–1705 |  | Neuburglu Eleonore Magdalene 1655–1720 |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Louis Büyük Fransa Dofeni 1661–1711 |  |  |  |  |  |  |  |  |  | Avusturyalı Maria Antonia 1669–1692 |  | VI. Karl **Kutsal Roma İmparatoru** 1685–1740 |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Louis Fransa’nın Genç Veliahtı (Petit Dauphin) 1682–1712 |  | V. Felipe **İspanya Kralı** 1683–1746 |  | Charles Berry dükü 1686–1714 |  | Bavyeralı Joseph Ferdinand 1692–1699 |
|

Notes Muhtemel varisler altın çerçeve ile gösterilmiştir. İkinci evliliklerin yer aldığı durumlarda, önceki eş solda, sonraki eş sağda yer almaktadır.
References
* Durant, W.; Durant, A. (2011). *The Age of Louis XIV: The Story of Civilization*. New York: Simon & Schuster. ISBN 9781451647655.
* Kamen, H. (2001). *Philip V of Spain: The King Who Reigned Twice*. New Haven: Yale University Press. ISBN 9780300180541.

 |

## Not listesi

## Kaynakça