# Ağaç

Adi dişbudak (*Fraxinus excelsior*), yaprak döken, geniş yapraklı bir ağaçtır.
Avrupa melezi (*Larix decidua*), bir başka yaprak döken, iğne yapraklı ağaçtır.
**Ağaç**, botanik biliminde çoğu türünde dalları ve yaprakları destekleyen uzun bir sürgüne ya da gövdeye sahip çok yıllık bir bitkidir. Ağaç tanımı, bazı durumlarda sadece ikincil büyüme gösteren odunsu bitkileri, kereste olarak kullanılabilen bitkileri ya da belirli bir yüksekliğin üzerindeki bitkileri kapsayacak şekilde daha dar olabilir. Daha geniş tanımlarda ise uzun palmiyeler, eğrelti ağaçları, muz ağaçları ve bambular da birer ağaç olarak değerlendirilir. Ağaçlar taksonomik bir grup değildir ancak güneş ışığı için rekabet etmek adına diğer bitkilerden daha fazla yükseğe çıkmanın bir yolu olarak birbirinden bağımsız şekilde evrimleşip gövde ve dalları olan çeşitli bitki türlerini içermektedir. Ağaçlar uzun ömürlü olma eğilimindedir ve bazıları birkaç bin yıl yaşar. Ağaçlar 370 milyon yıldır dünya üzerindeki varlığını sürdürmektedir. Dünyada yaklaşık üç trilyon olgunluğa erişmiş ağacın olduğu tahmin edilmektedir.

Aynı zamanda ağaçlar uçurum kenarlarına ve benzeri dikildikleri yerlere göre heyelan, toprak kayması, sel gibi doğal afetleri önleme konusunda önemli rol oynar.

## Tanım

İdealleştirilmiş dikey ve yatay bölümleri gösteren, çift çenekli ya da kozalaklı bir ağacın ikincil büyümesine ait şema. Her büyüme mevsiminde ağaca yeni bir odun katmanı eklenerek gövde, dallar ve kökler kalınlaşır.
"Ağaç" terimi genel bir deyiş olarak kullanılıyor olsa da ağaçla ilgili ne botanik biliminde ne de ortak dilde evrensel olarak kabul görmüş kesin bir tanım yoktur. En geniş anlamıyla ağaç, fotosentetik yapraklarını veya dallarını yerden belirli bir mesafe üzerinde destekleyen, genel olarak uzun bir sürgüne ya da gövdeye sahip bir bitkidir. Genellikle yükseklikleriyle tanımlanır. 0,5 ila 5 m arasındaki bitkiler çalı olarak adlandırıldığından, ağaçların minimum yüksekliği sadece kabaca tanımlanmaktadır. Papaya ve muz ağacı gibi büyük otsu bitkiler bu geniş anlam dahilinde birer ağaç olarak kabul edilirler.

## Fizyoloji

Bir ağacın gövdesinden enine bir kesit alındığında, çeşitli yapısal katmanlar gözlemlenir. En dışta kabuk bulunur. Kabuk, ağacın dış koruyucu tabakasıdır ve ağacı fiziksel zararlar ile hastalıklardan korur. Kabuk tabakasının hemen altında, yıllık halkaları oluşturan hücre tabakaları yer alır. Bu halkalar, ağacın yıllık büyüme süreçlerini yansıtır. En içte ise, ağacın merkezi olan öz kısmı bulunur.

Bir ağacın gerçekten canlı olan biricik kısmı, kabuğun altında odunun yüzeyindeki ince bir hücre tabakasıdır. Buna *katman doku tabakası* (kambiyum, soymuk) denir. Bu tabaka ağacı geliştiren ve büyümesini sağlayan tabakadır. Genç bir ağaca çivi çakıldığında veya ağaç bir dal verdiğinde, çivinin ve dalın yerden yüksekliği hiç değişmez.

Ağaçların boyları ve yükseklikleri değişiklik gösterir. Boyları 3 metreden 140 metreye kadar, yaşları 30-40 yıldan 5000 yıla kadar olan ağaçlara rastlanmaktadır. Dünyanın en yaşlı ve yüksek ağaçlarından olan ve ABD'de Sierra Nevada Dağlarında bulunan sekoyalar (*Sequoia*) 110 m yüksekliğe ve 7 m çapa erişebilir. Bunların yaşları da 4000 yılı bulmaktadır. Avustralya'da yüksek boylu ormanlar meydana getiren okaliptüs ağaçları da 100 metreyi bulmaktadır. Ağaçların yaşı farklılık göstermektedir. Yaşı doğrulanmış ve canlı en yaşlı ağaç 4855 yıllık Metuşelah ağacıdır.

### Yapraklar

Her yaprak, kendini dışarıya karşı koruyacak çok etkili bir tabaka ile sıkı sıkıya örtülüdür. Hava, yaprakların altındaki çok küçük deliklerden stomaya girebilir. Suyun buharlaşması da, yine bu deliklerden (por) sağlanır. Yaprak ihtiyaca göre bu delikleri açar veya kapatır. Ağaç kabuğu çok etkili bir su geçirmez zırhtır. Bir ağaç, su buharının dışarı sızmasına karşı baştan aşağı bu tabaka ile örtülüdür.

Bütün canlı varlıklar gibi ağacın da dokularının arasında devamlı bir su dolaşımı olur. Bu su dolaşımının sağlanabilmesi için ağacın devamlı ve yeterli miktarda suya ihtiyacı vardır.

### Suyun yükselimi ve terleme

Bazı büyük ağaç türleri, ihtiyacı olan suyu 50 metrenin üzerinde bir yüksekliğe çıkarmak mecburiyetindedir. Bu olayda önemli olan birinci kuvvet kılcallık olayıdır. Odun boruları demetlerinde 20 metreye kadar etkilidir. İkinci kuvvet ise, kök basıncıdır. Bu basınç ile ağaçta su 30 metreye kadar yüksekliğe çıkarılabilmektedir. Bir diğer önemli kuvvet de yapraklardan suyun buharlaşması (terleme) ile meydana gelen emme kuvvetidir. Buna kohezyon gerilimi de denir. Terlemenin (transpirasyon) büyük kısmı gözeneklerle, az bir kısmı da diğer yüzeylerle sağlanır. Kohezyon kuvveti su moleküllerini birbirine bağlar. Bu gerilim, suyun kopmayan bir sütun hâlinde yükselmesini sağlar. Sekoya gibi yüksekliği 100 metreyi bulan dev ağaçlarda su, tepelere kadar kohezyon kuvvetiyle yükselir.

## Yaşam döngüsü

Toprağa düşen tohumdan en önce fide meydana gelir. Fide bir yıl sonra fidan hâlini alır. Hücrelerinin çoğalmasıyla dal ve yapraklar, gövde ve kök olarak üç parçadan ibaret bir ağacın küçük bir modeli olur. Her yıl ağacın dallarında ve köklerinde yeni sürgünler çıkarken, gövdede de bir tane yıllık halka meydana gelir. Bu halkalar, ağacın enine büyüyerek yaptığı odun tabakasıdır. Yağışı bol yıllarda, geniş bir halka; kurak geçen yıllarda ise, ince ve küçük bir halka meydana gelir. Bu sayede ağaç türlerinin yaşı, halka sayısı sayılarak hesaplanabilmektedir.

## Kullanım alanları

Ağaçlar günlük hayatta çeşitli alanlarda yaygın olarak kullanılırlar. Kâğıt yapımından mobilya yapımına, meyvelerinin besin olarak kullanımından süs ağaçlarına ve keresteye kadar, sayısız kullanım alanı vardır. Ormanlar ise, bir memleketin iklimini ve ekonomisini etkileyecek kadar önemlidir.

## Cinsler

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * *Abies*, Göknar
* *Acacia*, Akasya
* *Acer*, Akçaağaç
* *Actinostrobus*, Servi çamı
* *Athrotaxis*, Tasmanya sediri
* *Aesculus*, At kestanesi
* *Agathis*
* *Ailanthus*, Kokarağaç
* *Albizia*, Gülibrişim
* *Alnus*, Kızılağaç
* *Amentotaxus*
* *Araucaria*, Arokarya
* *Arbutus*, Koca yemiş
* *Aucuba*, Akuba
* *Austrocedrus*, Şili sediri
* *Berberis*, Kadıntuzluğu
* *Betula*, Huş
* *Biota* Doğu mazısı
* *Broussonetia*, Kağıt dutu
* *Buxus*, Şimşir
* *Calocedrus*, Su sediri
* *Camellia*
* *Carpinus*, Gürgen
* *Carya*
* *Castanopsis*
* *Catalpa*, Katalpa
* *Cathaya*
* *Cephalotaxus*
* *Celtis*, Çitlenbik
* *Ceratonia*, Keçiboynuzu
* *Cercidiphyllum*, Katsura ağacı
* *Cercis*, Erguvan
* *Chamaecyparis*, Yalancı servi
* *Citrus*, Limon,Portakal,Greyfurt,Mandalina
* *Clematis*, Akasma
* *Cornus*, Kızılcık
* *Corylus*, Fındık
* *Cotinus*, Sumak
* *Cotoneaster*, Dağ muşmulası
* *Crataegus*, Alıç
* *Cryptomeria*, Japon çamı
* *Cunninghamia*, Tırpan ağacı
* *Cupressocyparis*, Melez servi
* *Cupressus*, Servi
* *Cydonia*, Ayva
* *Daphne*
* *Dalbergia*, Pelesenk ağaçları
* *Diospyros*, Trabzon hurması, Abanoz
* *Dipteronia*
 | * *Elaeagnus*, İğde
* *Eriobotrya*, Malta eriği
* *Eucalyptus*, Okaliptüs
* *Euonymus*, Papazkülahı
* *Fagus*, Kayın
* *Ficus*, İncir
* *Fitzroya* Patagonya servisi
* *Forsythia*, Altınçanak
* *Fraxinus*, Dişbudak
* *Fuchsia*, Küpe çiçeği
* *Ginkgo*, Mabet ağacı
* *Gleditsia*, Yabani keçiboynuzu
* *Hedera*, Sarmaşık
* *Hibiscus*, Ağaçhatmi
* *Hippophae*, Yalancı iğde
* *Hydrangea*, Ortanca
* *İlex*, Çobanpüskülü
* *Jacaranda*
* *Jasminum*, Yasemin
* *Juglans*, Ceviz
* *Kalmia*
* *Keteeleria*, Yalancı göknar
* *Koelreuteria*, Fener ağacı
* *Laburnum*, Sarısalkım
* *Lagerstromeia*, Oya ağacı
* *Larix*, Melez
* *Laurus*, Defne
* *Ligustrum*, Kurtbağrı
* *Liquidambar*, Sığla ağacı
* *Liriodendron*, Lale ağacı
* *Lithocarpus*
* *Lonicera*, Hanımeli
* *Maclura*, Yalancı portakal ağacı
* *Magnolia*, Manolya
* *Mahonia*, Sarıboya ağacı
* *Malus*, Çiçek elması
* *Melia*, Tespih ağacı
* *Mespilus*, Muşmula
* *Metasequoia*, Su ladini
* *Microbiota*
* *Morus*, Dut
* *Myrtus*, Mersin
* *Nerium*, Zakkum
* *Nothofagus*, Yalancı kayın
* *Olea*, Zeytin
* *Osmanthus*
* *Ostrya*, Kayacık
* *Paulownia* Pavlonya, İmparator pavlonyası
* *Phellodendron*, Mantar ağacı
 | * *Phillyrea*, Akçakesme
* *Phoenix*, Hurma
* *Picea*, Ladin
* *Pinus*, Çam
* *Pistacia*, Sakız ağacı, Menengiç
* *Pittosporum*
* *Platanus*, Çınar
* *Podocarpus* Taşporsuğu
* *Populus*, Kavak
* *Prunus*, Kiraz,Erik,Şeftali,Kayısı
* *Pseudolarix*, Yalancı melez
* *Pseudotaxus* Çin yalancıporsuğu
* *Pseudotsuga*, Duglas göknarı
* *Pterocarya*, Kanatlı ceviz
* *Punica*, Nar
* *Pyracantha*, Ateşdikeni
* *Pyrus*, Armut
* *Quercus*, Meşe
* *Reklam*, Reklam Ağacı
* *Rhamnus*, Cehri
* *Rhododendron*, Ormangülü
* *Robinia*, Yalancı akasya
* *Salix*, Söğüt
* *Sambucus*, Mürver
* *Sassafras*
* *Sciadopitys*, Japon şemsiye çamı
* *Sequoia*, Sekoya
* *Sequoiadendron*, Mamut ağacı
* *Sophora*, Sofora
* *Sorbus*, Üvez
* *Syringa*, Leylak
* *Taiwania*
* *Tamarix*, Ilgın
* *Taxodium*, Bataklık servisi
* *Taxus*, Porsuk
* *Tetraclinis* Berberistan mazısı
* *Thuja*, Mazı
* *Thujopsis*, Yalancı mazı
* *Tilia*, Ihlamur
* *Torreya*
* *Tsuga*, Suga
* *Ulmus*, Karaağaç
* *Vaccinum*, Yaban mersini
* *Viburnum*, Kartopu
* *Washingtonia*, Kanarya palmiyesi
* *Wisteria*, Morsalkım
* *Yucca*, Avize ağacı
* *Zelkova*, Zelkova
* *Ziziphus*, Hünnap
 |

## Ayrıca bakınız

* Orman Genel Müdürlüğü
* TEMA

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı- Ağaçlandırma ve Erozyon kontrolü Seferberliği

Vikisözlük'te Kategori:Ağaç ile ilgili tanım bulabilirsiniz.