# Tayvan

| Tayvan* 中華民國 (Çince)
* Zhōnghuá Mínguó (Pinyin)

 Çin Cumhuriyeti |
| --- |
|
Bayrak

Amblem

 |
| **Millî marş** Çince: 中華民國國歌 Zhōnghuá Mínguó Guógē "Çin Cumhuriyeti Ulusal Marşı"Süre: 1 dakika ve 21 saniye.1:21 |
| Çin Cumhuriyeti Özgür Alanı'nın haritasını gösterTayvan haritasını (koyu yeşil) tarihi ÇHC toprak iddialarıyla (açık yeşil) gösterTümünü göster |
| Başkent | Taipei, Çin Cumhuriyeti'nin resmi hükümet merkezi olmasına rağmen Çin Cumhuriyeti Anayasası'nda hukuki başkent belirtilmemektedir.
Taipei ﻿ / ﻿ |
| En büyük şehir | Yeni Taipei |
| Resmî dil(ler) | Standart Çince  |
|

---

 |
| Resmî yazı sistemi | Geleneksel Çince |
| Millî diller | * Mandarin
* Hokkien
* Hakka
* Formosan
* Matsu
* Wuqiu
* Tayvan İşaret Dili
 |
| Etnik gruplar (2016) | * 95–97% Han
* 2.3% aborjinler
* 0.7–2.7% diğerleri
 |
| Resmî din (2020) | * 35.1% Budizm
* 33.0% Taoizm
* 26.7% dinsiz
* 3.9% Hristiyanlık
* 1.3% diğer
 |
| Demonim | Tayvanlı |
| Hükûmet | Üniter Yarı başkanlık sistemi |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • Başkan  | Lai Ching-te |
| • Başkan Vekili  | Hsiao Bi-khim |
| • Başbakan  | Cho Jung-tai |
| • Yasama Yuan Başkanı  | Han Kuo-yu |
| • Adli Yuan Başkanı  | Hsu Tzong-li |

 |
| Yasama organı | Yasama Yuanı |
| Kuruluş |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • Çin Cumhuriyeti kuruldu  | 10 Ekim 1911 |
| • ÇHC yönetimi altında Tayvan  | 25 Ekim 1945 |
| • ÇHC'nin Tayvan'a çekilmesi  | 7 Aralık 1949 |

 |
|  |
| Yüzölçümü |
| • Toplam | 36.197 km2 |
| Nüfus |
| • 2025 Ocak tahminî |  23,396,049 (59th.) |
| • 2020 sayımı | 23,829,897 |
| • Yoğunluk | 646/km2 (17.) |
| GSYİH (SAGP) | 2025 tahminî |
| • Toplam |  $1.966 trilyon (20.) |
| • Kişi başına |  $84,082 (11.) |
| GSYİH (nominal) | 2025 tahminî |
| • Toplam |  $805 milyar (21.) |
| • Kişi başına |  $34,426 (30.) |
| Gini (2022) | ▲ 34.2 orta |
| İGE (2021) |  0.926 çok yüksek · 19. |
| Para birimi | Yeni Tayvan doları (NT$) (TWD) |
| Zaman dilimi | UTC+8 (Ulusal Standart Zaman) |
| İnternet alan adı | .tw |

**Tayvan**, resmî adıyla **Çin Cumhuriyeti** (Çince (basitleştirilmiş): 中华民国; Çince (geleneksel): 中華民國; pinyin: *Zhōnghuá Mínguó*), Doğu Asya'da bir ülkedir. Formosa olarak da bilinen ana ada Tayvan, kuzeybatı Pasifik Okyanusu'nda Doğu ve Güney Çin Denizleri arasında yer alır; kuzeybatısında Çin Halk Cumhuriyeti (ÇHC), kuzeydoğusunda Japonya ve güneyinde Filipinler bulunur. 35.808 kilometrekare (13.826 mil kare) alana sahip olup, doğu üçte ikisinde dağ sıraları, batı üçte birinde ise ovalar hakimdir ve burada oldukça kentleşmiş nüfusu yoğunlaşmıştır. Çin Cumhuriyeti kontrolündeki birleşik topraklar, toplamda 36.193 kilometrekare (13.974 mil kare) alanı kapsayan 168 adadan oluşmaktadır. En büyük metropol alanı Taipei (başkent), Yeni Taipei Şehri ve Keelung'dan oluşmaktadır. Yaklaşık 23,9 milyon nüfusuyla Tayvan, en yoğun nüfuslu ülkeler arasındadır.

Tayvan en az 25.000 yıldır yerleşim yeri olmuştur. Tayvan yerli halklarının ataları yaklaşık 6.000 yıl önce adaya yerleşti. 17. yüzyılda, Hollanda sömürge yönetimi altında büyük ölçekli Han Çinli göçü başladı ve Tayvan tarihindeki ilk ağırlıklı olarak Han Çinli devleti olan Tungning Krallığı altında devam etti. Ada, 1683'te Çing Hanedanı tarafından ilhak edildi ve 1895'te Japon İmparatorluğu'na devredildi. 1912'de Sun Yat-sen liderliğinde Qing'i deviren Çin Cumhuriyeti, II. Dünya Savaşı'nda Japonya'nın teslim olmasının ardından kontrolü ele aldı. Çin İç Savaşı'nda anakara Çin'in Komünistlere kaybedilmesiyle, Çin Cumhuriyeti hükûmeti 1949'da Kuomintang (KMT) önderliğinde Tayvan'a taşındı.

1960'ların başlarından itibaren Tayvan, "Tayvan Mucizesi" olarak bilinen hızlı bir ekonomik büyüme ve sanayileşme yaşadı. 1980'lerin sonlarında ve 1990'ların başlarında, Tayvan Cumhuriyeti (ROC), sıkıyönetim altındaki tek partili bir devletten, 1996'dan itibaren demokratik olarak seçilmiş cumhurbaşkanlarıyla çok partili bir demokrasiye geçiş yaptı. Tayvan'ın ihracata yönelik ekonomisi, nominal GSYİH'ye göre dünyanın 21., satın alma gücü paritesi (PPP) ölçütlerine göre ise 20. en büyük ekonomisidir ve çelik, makine, elektronik ve kimya imalatına odaklanmıştır. Tayvan gelişmiş bir ülkedir. Sivil özgürlükler, sağlık hizmetleri ve insan gelişimi açısından yüksek sıralarda yer almaktadır.

Tayvan'ın siyasi ve uluslararası statüsü tartışmalıdır. Kurucu üye olmasına rağmen, BM üyelerinin 1971'de Çin Halk Cumhuriyeti'ni (ÇHC) tanıma kararı almasının ardından, Tayvan Cumhuriyeti artık Birleşmiş Milletler'de Çin'i temsil etmemektedir. Çin Cumhuriyeti (ROC), 1991 yılına kadar Çin'in ve topraklarının tek meşru temsilcisi olma iddiasını sürdürdü; bu tarihte Çin Komünist Partisi'ni isyankar bir grup olarak görmeyi bıraktı ve anakara Çin üzerindeki kontrolünü kabul etti. Tayvan, Çin Halk Cumhuriyeti (ÇHC) tarafından sahipleniliyor ve ÇHC, ROC'yi tanıyan ülkelerle diplomatik ilişkiler kurmayı reddediyor. Tayvan, 193 BM üye devletinden 11'i ve Vatikan ile resmi diplomatik ilişkiler sürdürüyor. Diğer birçok ülke ise fiili elçilik ve konsolosluk görevi gören temsilcilikler ve kurumlar aracılığıyla gayri resmi diplomatik bağlar sürdürüyor. ÇHC'nin katıldığı uluslararası kuruluşlar ya Tayvan'a üyelik vermeyi reddediyor ya da devlet dışı bir temelde katılmasına izin veriyor. İç politikada, en büyük siyasi çekişme, Çin'in sonunda ROC altında birleşmesini ve pan-Çin kimliğinin teşvik edilmesini savunan Pan-Mavi Koalisyon ile Tayvan'ın sonunda bağımsızlığını ve Tayvan kimliğinin teşvik edilmesini savunan Pan-Yeşil Koalisyon arasında yaşanıyor; 21. yüzyılda her iki taraf da daha geniş bir kitleye hitap etmek için pozisyonlarını yumuşattı.

## Tarihçe

Beinan Kültür Parkı'nda 2.300 yıllık yeşim ortaya çıkarıldı
### Sömürge öncesi dönem

Tayvan, Geç Pleistosen'de, deniz seviyeleri yaklaşık 10.000 yıl önce yükselene kadar Asya anakarasına katıldı. 20.000 ila 30.000 yıl öncesine tarihlenen insan kalıntıları ve Paleolitik eserler bulunmuştur. İnsan kalıntıları üzerinde yapılan inceleme, bunların Filipinler'deki Negrito nüfuslarına benzeyen Avustralya-Papua halkı olduğunu öne sürdü.

Paleolitik Tayvanlılar muhtemelen 30.000 yıl önce Ryukyu Adaları'na yerleştiler. Kes ve yak tarım uygulamaları en az 11.000 yıl önce başladı. Taitung ve Eluanbi'de Changbin kültürüne ait taş aletler bulunmuştur. Arkeolojik kalıntılar onların başlangıçta avcı-toplayıcı olduklarını ve yavaş yavaş yoğun balıkçılığa geçtiklerini gösteriyor. Miaoli İlçesinde bulunan farklı Wangxing kültürü, başlangıçta avcılığa geçiş yapan toplayıcılardı.

Yaklaşık 6.000 yıl önce Tayvan'a Dapenkeng kültürüne mensup çiftçiler yerleşmişti; büyük olasılıkla halen güneydoğu Çin'de bulunan bölgeden geliyorlardı. Bu kültürler, modern Tayvan Yerli halklarının ataları ve Avustronezya dil ailesinin yaratıcılarıdır. Filipinler ile ticaret, Filipin yeşim kültüründe Tayvan yeşiminin kullanımı da dahil olmak üzere, MÖ 2. binyılın başlarından itibaren devam etti.

Dapenkeng kültürünün yerini, Tahu ve Yingpu da dahil olmak üzere adadaki çeşitli kültürler aldı; Yuanshan'ın özelliği pirinç hasadıydı. Demir, Niaosung kültürü gibi kültürlerde ortaya çıktı ve Çin ile ticaretten ve Güneydoğu Asya Denizcilikten etkilendi. Ovalardaki yerli halklar çoğunlukla tarıma, balıkçılığa ve avcılığa dayalı bir yaşam tarzıyla kalıcı duvarlarla çevrili köylerde yaşıyorlardı. Geleneksel olarak anaerkil toplumları vardı.

### Erken sömürge dönemi (1683'e kadar)

1171 yılına kadar Penghu Adaları'nda Han Çinlisi balıkçılar yaşıyordu ve 1225'te Penghu, Jinjiang'a bağlandı.

Yuan Hanedanı, 1281 yılında Penghu'yu resmi olarak Tong'an İlçesinin yetki alanına dahil etti.

Penghu, 15. yüzyılda Ming Hanedanı tarafından, 16. yüzyılın sonlarına kadar süren deniz yasağının parçası olarak tahliye edildi.

1349'da Wang Dayuan, Tayvan'a yapılan ziyaretin ilk yazılı açıklamasını yaptı.

1590'lara gelindiğinde Fujian'dan az sayıda Çinli güneybatı Tayvan'da toprak işlemeye başlamıştı. 17. yüzyılın başlarında yaklaşık 1.500-2.000 Çinli, çoğunlukla mevsimlik balıkçılık ve aynı zamanda geçimlik tarım ve ticaret için Tayvan'ın güney kıyısında geçici olarak yaşadı veya kaldı.

1591'de Japonya, Tayvan'la haraç ilişkileri talep eden bir mektubu iletmek için elçiler gönderdi. Mektubu ulaştıracak lider bulamadılar ve eve döndüler.

1603'te Chen Di, wokou karşıtı bir keşif gezisinde Tayvan'ı ziyaret etti ve Tayvan Yerli halkına ilişkin bilgileri kaydetti.

1609'da Tayvan'ı araştırmak için bir Japon seferi düzenlendi. Yerli halkın saldırısına uğradıktan sonra bazı esirleri alıp evlerine döndüler. 1616'da 13 gemiden oluşan bir Japon filosu Tayvan'a gönderildi. Fırtına nedeniyle oraya yalnızca bir gemi ulaşabildi ve Japonya'ya döndüğü tahmin edilmektedir.

1634 yılında inşa edilen Zeelandia Kalesi, Hollanda Formosası'nda valinin ikametgahıydı.
1624'te Hollanda Doğu Hindistan Şirketi (VOC), Tayouan kıyı adacığında (modern Tainan'da) Zeelandia Kalesi'ni kurdu. Ova bölgeleri 11 Yerli şefliği tarafından işgal edilmişti ve bunların bir kısmı Middag Krallığı da dahil olmak üzere Hollanda kontrolüne geçmişti. Hollandalılar geldiğinde, Tayvan'ın güneybatısı zaten 1.500'e yakın sayıda geçici Çin nüfusunun uğrak yeriydi. VOC, Çinli çiftçileri göç etmeye ve Hollanda kontrolü altındaki topraklarda çalışmaya teşvik etti ve 1660'lara gelindiğinde adada yaklaşık 30.000 ila 50.000 Çinli yaşıyordu. Çiftçilerin çoğu yerel tüketim için pirinç ve ihracat için şeker yetiştirirken, bazı göçmenler ihracat için geyik avcılığı yapıyordu.

1626'da İspanyol İmparatorluğu, önce Keelung'da olmak üzere kuzey Tayvan'ı bir ticaret üssü olarak işgal etti ve 1628'de Tamsui'de San Domingo Kalesi'ni inşa etti. Bu koloni, son İspanyol kalesinin Hollanda kuvvetlerinin eline geçtiği 1642 yılına kadar varlığını sürdürdü. Hollandalılar daha sonra güneye doğru ilerleyerek batı düzlüklerindeki yüzlerce köyü zapt etti.

Tainan Konfüçyüs Tapınağı, 1665 yılında Tungning Krallığı döneminde inşa edilmiştir.
1644'te Pekin'deki Ming hanedanının yıkılmasının ardından Koxinga (Zheng Chenggong), Yongli İmparatoru'na bağlılık sözü verdi ve Çin'in güneydoğu kıyısı boyunca Çing hanedanına saldırdı.

1661'de, artan Çing baskısı altında, kuvvetlerini Xiamen'deki üssünden Tayvan'a taşıdı ve ertesi yıl Hollandalıları sınır dışı etti. Hollandalılar 1664'te kuzeydeki Keelung kalesini geri aldılar, ancak yerlilerin direnişi karşısında 1668'de adayı terk ettiler.

Tungning Krallığı olarak bilinen Zheng rejimi, devrilen Ming'e bağlılığını ilan etti ancak bağımsız olarak hüküm sürdü. Ancak Zheng Jing'in Üç Derebeylik İsyanı'na katılmak üzere Çin'e dönüşü, 1683'te Çing'in Tayvan'ı işgal etmesine yol açtı.

### Çin Cumhuriyeti (1945-günümüz)

Boxer Ayaklanması'nı takiben 1911'de Çing Hanedanlığı'nın devrilmesiyle Milliyetçi Parti lideri Sun Yat-sen'in çalışmalarıyla kurulmuş ve Çin'in 2000 yıllık imparatorluk yönetimini sona erdirmiştir. İlk başkanı Sun Yat-sen kısa süre sonra görevden çekilince yerine General Yuan Shikai geçmiş ve bir süre sonra diktatörlük eğilimleriyle ülkeyi yeniden zor bir sürece sokmuştur. 1916'da Yuan'ın ölmesiyle iyice gerilen atmosferde yabancı karşıtlığı artmış ve 4 Mayıs 1919'da öğrencilerin yabancı malları boykot ettiği bir ayaklanma patlak vermiştir.

### Çin Komünist Partisi'nin kurulması

Rusya'daki Bolşevik devrimin başarısından cesaret alan bir grup aydın 1921'de Çin Komünist Partisi'ni kurmuştur. Üyeleri arasında Zhou En Lai ve Mao Zedong gibi daha sonradan büyük önem kazanacak olan isimler bulunmaktadır. Çin Komünist Partisi ile Sun Yat-sen'in kurduğu Çin Milliyetçi Parti arasında ilişkiler başlarda iyi olsa da 1925'te Yat-sen'in ölmesiyle bu ilişkiler bozulmuştur. Sun Yat-sen'in yerine geçen Çan Kay Şek, Çin Komünist Partisi'nin aksine Batı'ya yaklaşmaktan yana olduğu için iki parti karşı karşıya gelmiştir. Bir komünist ihtilâlinden korkan Çan Kay Şek önce davranmış olmak için 1927'de birçok komünisti öldürtmüştür. Bu gerilim, ülkeyi milliyetçiler ve komünistler arasında uzun süren Çin İç Savaşı'na sürüklemiştir.

1931 yılında komünistler, Jiangxi eyaletinin Ruijin kentinde bir Çin-Sovyet hükûmeti kurdu. Çan Kay Şek'in sürekli saldırılarına hedef olan eyalette eşit olmayan şartlarda gerçekleşen çatışmalarda 1934'te komünistler iyice zor duruma düştüler. Bu yenilgi durumu Mao'nun Çin'e uygun olmayan Sovyet yöntemleri bırakıp kendilerine özgü yöntemler meydana getirmesi gerektiği fikriyle ön plâna çıkmasını sağlamıştır. Mao, çoğunluğun köylü olduğu Çin'de kentlerden vazgeçip hareketi kırsal kesime taşımıştır. Kırsal gerilla taktikleri uygulamaya başlayan Mao 1934'te, 90.000-100.000 askerle uzun sürecek bir harekât başlatmış, bir yandan milliyetçilerle, bir yandan da yerel beylerle savaşarak 1936'da sadece birkaç bin askerle Yenan'a ulaşmıştır.

### Japon İşgali

Bu arada İmparator Hirohito yönetiminde gittikçe güçlenen ve emperyalist hedefleri doğrultusunda Çin'in kuzey bölgesi Mançurya'yı ele geçirmek isteyen Japonya, 1931 yılında Çin'i işgale başlar. Kısa sürede Mançurya'yı ele geçiren ve Mançukuo adıyla kendisine bağlı uydu bir devletçik kuran Japonlara karşı bir halk direnişi başlar. Bu bağımsızlık savaşını örgütleyen Mao Zedong önderliğindeki Çin Komünist Partisi, halk içerisinde taraftar toplar. 1941 yılında İngiltere ve Amerika savaşa Çin'in yanında girer. 1945 yılında Sovyetler Birliği'nin müdahalesi ve Hiroşima ve Nagasaki'ye atom bombası atılması sonucunda Japonlar geri çekilir. Japonların çekilmesiyle komünistler ve milliyetçiler arasındaki gerilim yeniden ortaya çıkar.

Çin-Japon Savaşı özellikle Çin Komünist Partisi'nin işine yaramıştır. Savaş boyunca günden güne halkın desteğini kazanan Çin Halk Cumhuriyeti, Japon askerlerinden kalan silahlar sayesinde düzenli bir ordu hâline gelen komünist kuvvetler, Sovyetler Birliği'in de Mançurya'ya yardıma gelmesiyle daha zengin eyaletlerde de etkilerini arttırmaya başlamışlardır. 1948'den itibaren Mao taktik değiştirir ve hem askerî gücüyle, hem de halkçı politikalarla kısa sürede ülkede kontrolü eline alır. 1949'da önce Pekin'i, daha sonra diğer birçok önemli şehri eline geçiren Mao, 1 Ekim 1949'da Çin Halk Cumhuriyeti'ni kurar.

Bağımsızlık savaşında komünistleri cephe gerisinden vurarak ülke savunmasında zayıflığa sebep olan milliyetçi yönetim, daha sonra arkasına ABD'yi alarak halkın tepkisini çekmeye devam eder. Halk desteğinin ÇHC'ya kaymasından dolayı otoritesini korumak için girişimlere yönelen Çan Kay Şek önderliğindeki parti yönetimi, 1949 yılında kesin yenilgiye uğrar. Formoza adasına (Tayvan) kaçan Çan Kay Şek ise burada 1928 Çin Cumhuriyeti'nin devamı olduğu iddiasıyla bir hükûmet kurar.

## Coğrafya

Taipei
Yeni Taipei
Keelung
Taoyuan
Hsinchu (ilçe)
Hsinchu
Miaoli
Taichung
Changhua
Penghu
Nantou
Yunlin
Chiayi (ilçe)
Chiayi
Tainan
Kaohsiung
Pingtung
Yilan
Hualien
Taitung
*Tayvan*
Kinmen
Matsu
*Fujian Eyaleti (Çin)*
*Tayvan Boğazı*
*Güney Çin Denizi*
*Doğu Çin Denizi*
*Pescadores
Boğazı*
*Bashi Boğazı*
*Filipin Denizi*
(*Büyük Okyanus*)
Tayvan'ın idarî birimlerini gösteren tıklanabilir harita
Tayvan'ın doğuda çoğunlukla dağlık olduğunu ve batıda hafif eğimli ovalar olduğunu gösteren bir uydu görüntüsü. Penghu Adaları ana adanın batısındadır.
Çin Halk Cumhuriyeti tarafından yönetilen ülke, 36.193 kilometrekarelik birleşik alana sahip 168 adadan oluşur.

Tarihsel olarak *Formosa* denilen ana ada, 35.808 kilometrekare büyüklüğünde ve Çin anakarası'nın güneydoğu kıyısından Tayvan Boğazı boyunca yaklaşık 180 kilometre (112 mi) uzanan bu alanın yüzde 99'unu oluşturur. Kuzeyinde Doğu Çin Denizi, doğusunda Filipin Denizi, güneyinde Luzon boğazı ve güneybatısında Güney Çin Denizi yer alır. Tayvan Boğazı'ndaki Penghu Adaları, Çin kıyılarına yakın Kinmen, Matsu ve Wuqiu adaları ve bazı Güney Çin Denizi adaları dahil olmak üzere daha küçük adaları da vardır.

Ana ada, eğimli bir fay bloğu olup çoğunlukla doğu kıyısına paralel beş engebeli sıradağdan oluşan doğudaki üçte ikisi arasındaki zıtlıkla ve Tayvan nüfusunun çoğunluğunun ikamet ettiği batıdaki üçüncü bölgenin düz ila hafif inişli çıkışlı ovaları ile tanımlanır. En yükseği 3.952 m (12.966 ft)‘lik Yushan olan ve Tayvan'ı dünyanın dördüncü en yüksek adası yapan 3.500 metrenin üzerinde birkaç zirvesi vardır. Bu sıraları oluşturan tektonik sınır hala aktiftir ve ada, birkaçı oldukça yıkıcı birçok depremi yaşamaktadır. Ayrıca Tayvan Boğazı'nda birçok aktif denizaltı yanardağı vardır.

Jian Nan subtropikal yaprak dökmeyen ormanları, Güney Çin Denizi Adaları, Güney Tayvan muson yağmur ormanları ve Tayvan subtropikal yaprak dökmeyen ormanları olmak üzere Tayvan'ın dört karasal ekolojik bölgesi vardır. Doğudaki dağlar yoğun şekilde ormanlıktır ve çok çeşitli yaban hayatına ev sahipliği yaparken batı ve kuzey ovalarında ise arazi kullanımı yoğundur. Ülkenin, 2019 Orman Peyzaj Bütünlük Endeksi ortalama puanı 6,38/10 idi ve 172 ülke arasında dünyada 76. sıradaydı.

### İklim

Tayvan'ın Köppen iklim sınıflandırması
Tayvan, Yengeç Dönencesi'ndedir ve genel iklimi deniz tropikaldir. Kuzey ve orta bölgeler subtropikal, güneyi tropikal, dağlık bölgeler ise ılımandır. Adanın ortalama yağış miktarı yılda 2.600 milimetre (100 inç)’dir.

Yağmur mevsimi, Mayıs ve Haziran aylarında Doğu Asya musonunun başlangıcıyla aynı zamana denk gelir. Adanın tamamı haziran ayından eylül ayına kadar sıcak ve nemli havaya maruz kalır. Tayfunlar en çok temmuz, ağustos ve eylül aylarında görülür.

Kış aylarında (Kasım'dan Mart'a kadar), kuzeydoğuda sürekli yağmur yağarken, adanın orta ve güney kısımları çoğunlukla güneşlidir.

İklim değişikliği nedeniyle Tayvan'daki ortalama sıcaklık son 100 yılda 1,4 °C (2,5 °F) arttı. Bu, dünya çapındaki sıcaklık artışının iki katıdır.

Tayvan hükûmetinin hedefi, karbon emisyonlarını 2005 seviyelerine kıyasla 2030'da yüzde 20, 2050'de ise yüzde 50 azaltmaktır. Karbon emisyonları 2005 ile 2016 arasında yüzde 0,92 arttı.

### Jeoloji

Dabajian Dağı, Tayvan'ın 100 Zirvesinden biri olarak seçildi.
Tayvan adası, batıda ve kuzeyde Yangtze Plakası, kuzeydoğuda Okinawa Plakası ve doğu ve güneyde Filipin Hareketli Kuşağı arasında karmaşık bir tektonik bölgededir. Adadaki kabuğun üst kısmı, çoğunlukla Avrasya Levhası ile Filipin Deniz Levhası'nın öncüllerinin çarpışmasıyla birbirine zorlanan eski ada yaylarından oluşan bir dizi mikrolevhadan oluşur. Bunlar, Avrasya levhası'nın bir kısmının Filipin Deniz Levhası'nın kalıntılarının altına dalmasıyla ayrılmasının bir sonucu olarak daha da yükseldi. Bu, Tayvan'ın altındaki kabuğu daha canlı bırakan bir süreçti.

Tayvan'ın doğusu ve güneyi, Luzon Volkanik Yayı'nın Kuzey Luzon Çukuru bölümü ile sırasıyla doğu Kıyı Sıradağları ve paralel olarak Tayvan'ın iç kesimlerindeki Boyuna Vadisi Luzon Yayı'nın ve Luzon ön yayının biriken bölümlerinin oluştuğu Güney Çin arasındaki aktif çarpışma bölgesinin bir parçası olarak oluşan karmaşık bir kuşak sistemidir.

Tayvan'daki başlıca sismik faylar, çeşitli kuşaklar arasındaki çeşitli kenet bölgelerine karşılık gelir. Bunlar büyük depremlere neden oldu. 21 Eylül 1999'da "921 depremi" olarak bilinen 7,3 büyüklüğündeki depremde 2.400'den fazla kişi hayatını kaybetmişti. USGS'nin Tayvan için hazırladığı sismik tehlike haritası, adanın 9/10'unun en tehlikeli seviyede olduğunu göstermektedir.

### İdari bölümler

|  |  |
| --- | --- |
| Çin Cumhuriyeti'nin tarihsel olarak hak iddia ettiği resmi bölümleri ve bölgeleri, bunların 2005 yılı itibarıyla durumlarıyla birlikte gösteren bir harita | Çin Cumhuriyeti ve Çin Halk Cumhuriyeti tarafından çizilen siyasi bölünmeler |

1947 anayasasına göre ÇHC'nin toprakları "mevcut ulusal sınırlara" göredir. ÇC, hukuki olarak anayasal olarak eyaletlere (Çince: 省 (中華民國), özel belediyelere (bunlar ayrıca yerel yönetim bölgelerine bölünmüştür) ve eyalet düzeyindeki Tibet Bölgesi'ne bölünmüştür. Her il, şehirlere ve ilçelere bölünmüştür; bunlar ayrıca ilçelere ve ilçe tarafından yönetilen şehirlere bölünmüştür; her biri ilçeyle görevleri paylaşan seçilmiş belediye başkanları ve belediye meclis üyelerine sahiptir. Bazı bölümler, standart bölümlere göre farklı derecelerde özerkliğe sahip olan yerel bölümlerdir. Ayrıca ilçeler, şehirler ve kasabalar da köy ve mahallelere bölünmüştür.

Eyaletler "düzenlendi" ve artık işlevsel değillerdir. Benzer şekilde, Çin'in İç Moğolistan'ı için Moğol bayrakları da vardı ancak bunlar 2006'da kaldırıldı ve ÇHC, 1946 anayasasında belirtildiği gibi 2002'de Moğolistan'ı (eski adıyla Tayvan'da Dış Moğolistan olarak biliniyordu) tanıdığını yeniden teyit etti.

İşlevsel olmayan eyaletlerle Tayvan, pratikte her biri seçilmiş bir lider tarafından yönetilen kendi kendini yöneten bir organa ve seçilmiş üyelerden oluşan bir yasama organına sahip 22 alt ulusal bölüme ayrılmıştır. Yerel yönetimlerin görevleri arasında sosyal hizmetler, eğitim, şehir planlaması, kamu inşaatı, su yönetimi, çevre koruma, ulaşım, kamu güvenliği ve daha fazlası yer alır.

ÇHC 1949'da Tayvan'a çekildiğinde, hak iddia ettiği bölge 35 il, 12 özel belediye, 1 özel idari bölge ve 2 özerk bölgeden oluşuyordu. Ancak, geri çekilmesinden bu yana, ÇHC yalnızca Tayvan ili ve Fujian ili'nin bazı adalarına hükmetti. ÇHC aynı zamanda tartışmalı Güney Çin Denizi Adaları'nın bir parçası olan Spratly Adaları'ndaki Pratas Adaları ve Taiping Adası'nı da yönetmektedir. Tayvan'a çekildikten sonra Kaohsiung yönetimine girdiler.

## Demografi

Tayvan’ın nüfus yoğunluk haritası (kilometre kare başına kişi sayısı)
Tayvan'ın çoğu Tayvan adasında yaklaşık 23,4 milyon nüfusu vardır. Geri kalanlar uzaktaki Penghu (101.758), Kinmen (127.723) ve Matsu (12.506) adalarında yaşamaktadır.

### En büyük şehirler ve ilçeler

Aşağıdaki rakamlar en kalabalık yirmi idari bölüme ilişkin Mart 2019 tahminleridir; Toplam metropol alanı nüfusu dikkate alındığında farklı bir sıralama mevcuttur (bu tür sıralamalarda Taipei-Keelung metropol alanı açık ara en büyük yığılmadır). Rakamlar, her şehirdeki gerçek sakinlerin sayısından farklı olabilecek hane kayıt sayısını yansıtmaktadır.

### Etnik gruplar

ÇHC hükûmeti nüfusun yüzde 95'inin etnik Han Çinlisi olduğunu bildirmektedir. Ayrıca yüzde 2,4'ü yerli Avustronezya halkları ve yüzde 2,6'sı başta Çin ve Güneydoğu Asya'dan gelen yeni göçmenler vardır.

Han Tayvanlılarının çoğu, güney Fujian'ın kıyı bölgelerine özgü Hoklo halkının ve doğu Guangdong'un yerlisi olan Hakka halkının soyundan gelmektedir. Hoklo ve Hakka göçmenleri 17. ve 18. yüzyılda çok sayıda geldi. Hoklo'nun torunları artık Tayvan nüfusunun yaklaşık yüzde 70'ini oluşturmaktadır. Hakka'nın torunları nüfusun yaklaşık yüzde 15'ini oluşturmaktadır. *Waishengren* adı verilen bir diğer azınlık grubu ise 1940'larda Çin'den gelen veya onların soyundan gelenlerden oluşuyor. Genetik araştırmalar Hoklo ve Hakka halkının Avustronezyalılar ile Han halkının bir karışımı olduğunu göstermektedir.

Tayvan Yerli halklarının sayısı yaklaşık 584.000'dir ve hükûmet 16 grubu tanımaktadır. Ami, Atayal, Bunun, Kanakanavu, Kavalan, Paiwan, Puyuma, Rukai, Saisiyat, Saaroa, Sakizaya, Sediq, Thao, Truku ve Tsou çoğunlukla adanın doğu yarısında yaşarken, Yami Orkide Adası'nda yaşar.

## Uluslararası ilişkiler

Günümüz itibarıyla aşağıdaki 12 ülke Çin Cumhuriyeti'ni tanımakta ve resmî diplomatik ilişkilerde bulunmaktadır. Tarihler, ilişkilerin başladığı veya sürekli olduğu dönemleri yıldız işaretiyle (\*) Taipei'de büyükelçiliği olan ülkeleri belirtir:

|  |  |
| --- | --- |
| **Afrika (1 devlet) Esvatini\* (1968)

**Avrupa (1 devlet) Vatikan\* (Kutsal Makam, 1942)

**Okyanusya (3 devlet) Marshall Adaları\* (1998)
* Palau\* (1999)
* Tuvalu (1979)
 | **Orta, Güney Amerika ve Karayipler (7 devlet) Belize\* (1989)
* Guatemala\* (1960)
* Haiti\* (1956)
* Paraguay\* (1957)
* Saint Kitts ve Nevis\* (1983)
* Saint Lucia (1984-1997, 2007)
* Saint Vincent ve Grenadinler (1981)
 |

Bunların hâricinde aralarında Birleşik Devletler, Avrupa Birliği üyesi ülkelerin çoğu ve 47 devlet Tayvan ile ekonomik ve kültürel ilişkiler kurmaya devam ederler. Bu ülkelerin pek çoğu Tayvan'da büyükelçilik benzeri, ekonomik ve kültürel ilişkilerin gerçekleştirildiği ofisler bulundururlar.

## Ekonomi

Taipei 101, 2004'ten 2010'a kadar dünya‘nın en yüksek gökdeleni rekorunu elinde tuttu.
Tayvan'ın 20. yüzyılın ikinci yarısındaki hızlı sanayileşmesi ve hızlı büyümesi "Tayvan Mucizesi" olarak adlandırıldı. Tayvan, Hong Kong, Güney Kore ve Singapur ile birlikte "Dört Asya Kaplanı"ndan biridir. Ekim 2022 itibarıyla Tayvan, nominal GSYİH açısından dünyanın 21. büyük ekonomisidir.

Tarım, 1951'de yüzde 32 iken, 2001'den bu yana GSYİH'nın yüzde 2'sinden azını oluşturdu. Komşuları Güney Kore ve Japonya'nın aksine Tayvan ekonomisi, büyük iş gruplarından ziyade küçük ve orta ölçekli işletmelerin hakimiyetindedir. Geleneksel emek yoğun endüstriler düzenli şekilde kıyı dışına taşınmakta ve onların yerini daha fazla sermaye ve teknoloji yoğun endüstriler almaktadır. Tayvan'da yüksek teknolojili bilim parkları ortaya çıktı.

Bugün Tayvan, yatırım ve dış ticarette devletin giderek azalan katılımıyla dinamik, kapitalist, ihracata dayalı bir ekonomiye sahiptir. Bu eğilime uygun olarak, devlete ait bazı büyük bankalar ve sanayi firmaları özelleştirilmektedir.

İhracat sanayileşmenin temel itici gücü olmuştur. Ticaret fazlası oldukça büyüktür ve Tayvan dünyanın en büyük döviz rezervi sahiplerinden biri olmaya devam etmektedir.

Tayvan'ın 2022'deki toplam ticareti 907 milyar ABD dolarına ulaştı. Yıl içinde hem ihracat hem de ithalat, sırasıyla 479,52 milyar ABD Doları ve 427,60 milyar ABD Doları ile rekor seviyelere ulaştı.

Çin, Amerika Birleşik Devletleri ve Japonya, Tayvan'ın en büyük üç ticaret ortağıdır ve toplam ticaretin yüzde 40'ından fazlasını gerçekleştirmektedir.

1990'lı yılların başından bu yana Tayvan ile Çin arasındaki ekonomik bağlar oldukça gelişmiştir. 2002 yılında Çin, ilk kez ABD'yi geçerek Tayvan'ın en büyük ihracat pazarı haline geldi.

Çin aynı zamanda dışarıya yönelik doğrudan yabancı yatırımların da en önemli hedefidir. 1991'den 2022'ye kadar Tayvanlı şirketler Çin'e 200 milyar ABD dolarından fazla yatırım yaptı.

Çin'de, yaklaşık 4.200 Tayvanlı işletme ve 240.000'den fazla Tayvanlı çalışan bulunmaktadır. Her ne kadar Tayvan ekonomisi bu durumdan yararlansa da bazıları adanın giderek anakara Çin ekonomisine bağımlı hale geldiği görüşünü dile getirmektedir. Diğerleri, Tayvan ile Çin ana karası arasındaki yakın ekonomik bağların, PLA'nun Tayvan'a karşı herhangi bir askeri müdahalesini çok maliyetli ve dolayısıyla daha az olası hale getireceğini savunmaktadır.

Hsinchu Bilim Parkı'nda TSMC fab 5 bulunmaktadır
1980'lerden bu yana, Tayvan merkezli bir dizi teknoloji firması dünya çapındaki erişim alanlarını genişletti. Tayvan, gelişmiş çiplerin tedarik zincirinde önemli bir oyuncudur. Tayvan'ın kilit yarı iletken endüstrisindeki yükselişi büyük ölçüde Taiwan Semiconductor Manufacturing Co. (TSMC) ve United Microelectronic Corporation'a (UMC) bağlanır. TSMC 21 Şubat 1987'de kuruldu ve Aralık 2021 itibarıyla piyasa değeri Tayvan'ın GSYİH'sının yaklaşık %90'ına eşitti. Şirket, piyasa değeri bakımından dünyanın en büyük 9. şirketi olmasının yanı sıra, Intel ve Samsung'u geride bırakan dünyanın en büyük yarı iletken üretim şirketidir. Tayvan'ın yüksek teknoloji ihracatında ve küresel yarı iletkenlerde bir diğer büyük şirket olan UMC, daha az gelişmiş yarı iletken işlemler ve silikon levhalarda Amerikan GlobalFoundries ve diğerleriyle rekabet etmektedir. Merkezi Tayvan'da bulunan diğer tanınmış uluslararası teknoloji şirketleri arasında kişisel bilgisayar üreticileri Acer Inc. ve Asus ile elektronik üretim devi Foxconn bulunmaktadır.

### Ulaşım

Tayvan Taoyuan Uluslararası Havalimanı'nda China Airlines uçak sırası
Çin Cumhuriyeti Ulaştırma ve Haberleşme Bakanlığı, Tayvan'daki ulaştırma ağının kabine düzeyindeki yönetim organıdır.

Tayvan'da sivil ulaşım, scooterların yoğun kullanımıyla nitelenir. Mart 2019'da 13,86 milyon araç tescil edildi; bu, araba sayısının iki katıdır.

Hem karayolları hem de demiryolları, 1.619 km (1.006 mi) otoyol ile nüfusun çoğunluğunun ikamet ettiği kıyıların yakınında yoğunlaşmıştır.

Tayvan'daki demiryolları öncelikle yolcu hizmetleri için kullanılır. Tayvan Demiryolları İdaresi (TRA) ada çevresinde dairesel bir rota işletmektedir ve Tayvan yüksek hızlı demiryolu (THSR) batı kıyısında yüksek hızlı hizmetler yürütür. Kentsel toplu taşıma sistemleri arasında Taipei Metrosu, Kaohsiung Metrosu, Taoyuan Metrosu, Yeni Taipei Metrosu ve Taichung Metrosu bulunmaktadır.

Başlıca havaalanları Taiwan Taoyuan, Kaohsiung, Taipei Songshan ve Taichung'dur. Şu anda Tayvan'da yedi yolcu havayolu bulunmaktadır; en büyükleri China Airlines ve EVA Air'dir. Yedi uluslararası liman bulunmaktadır: Keelung, Taipei, Suao, Taichung, Kaohsiung, Anping ve Hualien. Kaohsiung Limanı, yaklaşık 440 milyon nakliye tonuyla Tayvan'daki en büyük kargo hacmini elleçledi ve bu, Tayvan'ın 2021'deki toplam üretiminin %58,6'sını oluşturdu. Nakliye tonajını Taichung (%18,6), Taipei (%12) ve Keelung (%8,7) takip etmektedir.

## Ayrıca bakınız

* Çin Taipeisi
* Tayvan Adası
* Tayvan'da LGBT hakları

## Notlar

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Wikimedia Commons'ta Tayvan ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur