# Siyasi yelpaze

**Siyasi yelpaze**, **siyasi pozisyon** veya **politik spektrum**, farklı siyasi pozisyonları birbirine göre tanımlamak ve sınıflandırmak amacıyla kullanılan bir sistemdir. Bu pozisyonlar, bağımsız siyasi boyutları temsil eden bir veya daha fazla geometrik eksende yer alır. "**Siyasi pusula**" ve "**siyasi harita**" ifadeleri, özellikle popüler iki boyutlu modellerine atıfta bulunmak üzere, siyasi yelpazeyi ifade etmek için kullanılan terimlerdir.

İlk kullanılan spektrumlar, özellikle Fransız Devrimi (1789–1799) sonrasında Fransız parlamentosundaki oturma düzenlerine atıfta bulunarak, sosyal, siyasi ve ekonomik hiyerarşiyi ölçmek için sol-sağ bir sınıflandırma içerir. Bu düzenlemelerde radikaller solda, aristokratlar ise sağda yer almaktadır. Uluslararası düzeyde genellikle komünizm ve sosyalizm sol olarak kabul edilirken, muhafazakârlık ve gericilik genellikle sağ olarak kabul edilir. Liberalizm, farklı bağlamlarda farklı anlamlar taşıyabilir, bazen sol (sosyal liberalizm) ve sağ (muhafazakâr liberalizm ya da klasik liberalizm) olarak kabul edilebilir. Orta bir görüşe sahip olanlar genellikle merkezciler olarak sınıflandırılır. Geleneksel sol-sağ spektrumu tarafından reddedilen siyaset genellikle senkretik siyaset olarak bilinir. Bu siyasi yaklaşım, iki eksenli bir spektrumda mantıklı bir konuma sahip olan pozisyonları, sanki rastgele birleştirilmiş gibi gösterdiği için eleştirilmiştir. Çünkü bu pozisyonlar, bir eksenli sol-sağ spektrumunda rastgele birleştirilmiş gibi görünmektedir.

Bazı siyaset bilimciler, tek bir sol-sağ ekseninin çok basit ve mevcut siyasi inançlardaki çeşitliliği tanımlamak için yetersiz olduğunu belirtmiş ve bu sorunu telafi etmek için başka eksenleri içermişlerdir. Tanımlayıcı kelimeler kutup noktalarında değişebilirken, yaygın ikieksenli spektrumların eksenleri genellikle ekonomik konular (sol-sağ boyutta) ve sosyo-kültürel konular (otorite-özgürlük boyutlarında) arasında bölünmüştür.

## Terimlerin tarihsel kökeni

5 Mayıs 1789'da Versay'daki 1789 États généraux'su açılışı.
"Sağ" ve "sol" terimleri, kökenleriyle Fransız Devrimi'nin ilk dönemlerine dayanan politik bağlantılara atıfta bulunur ve Fransa'nın çeşitli yasama organlarındaki oturma düzenlerine işaret eder. Meclisin kürsüsünde Başkan'ın koltuğundan görüldüğü gibi, aristokrasi sağda, halk ise solda oturur. Bu nedenle, sağcı siyaset ve solcu siyaset terimleri ortaya çıkmıştır.

İdeolojik spektrumda başlangıçta belirleyici nokta, "Ancien Régime" (eski düzen) olarak bilinen dönemdi. "Sağ", bu nedenle aristokratik veya monarşist çıkarlara ve kiliseye destek olduğunu ima ederken, "Sol", cumhuriyetçilik, laiklik ve sivil özgürlüklerin desteklediği anlamına gelmekteydi. Devrimin başlangıcında siyasi temsil oldukça dar olduğundan, orijinal "Sol" genellikle burjuvazinin, kapitalist sınıfın çıkarlarını temsil ediyordu, ancak François-Noël Babeuf gibi önemli istisnalar da bulunmaktaydı. Laissez-faire ekonomik politikalara ve serbest ticarete destek, sol tarafta oturan politikacılar tarafından ifade ediliyordu çünkü bu politikalar aristokrasinin çıkarlarına tersti, ancak parlamento dışındaki siyasette bu görüşler genellikle "Sağ" olarak nitelendiriliyordu.

Bu görünür çelişkinin nedeni, parlamento koltuklarının solunda yer alanların, parlamento dışındaki (örneğin Fransız Devrimi'nde sans-culottes'lar gibi) genellikle çalışan sınıfı, fakir köylüleri ve işsizleri temsil etmeleridir. Solcuların Fransız Devrimi'ndeki siyasi çıkarları, aristokrasiye karşı muhalefetle bağlantılıydı ve bu nedenle kapitalistlerle ortak hareket etmek durumunda kaldılar; ancak bu durum, solcuları politik olarak temsil edenlerin laissez-faire politikalarıyla ekonomik çıkarlarının örtüştüğü anlamına gelmiyordu.

Kapitalist görüşler yayıldıkça, aristokrasi çökmeye başladı ve kapitalistler tarafından yerleri dolduruldu. Kapitalizmin getirdiği ticari boyutun genişlemesiyle birlikte çalışan sınıfın büyüklüğü arttı ve bu, özellikle sendikacı, sosyalist, anarşist ve komünist politikalar aracılığıyla ifade bulmaya başladı. Bu nedenle, ilk solcuların teksil ettiği kapitalist ekonomik politikalar sağcı siyasete kaydırıldı. Bu evrim, dönemin politikacılarını büyük ölçüde laissez-faire ekonomi politikalarından uzaklaştırmıştır, ancak bu farklı ülkelerde farklı derecelerde gerçekleşmiştir: özellikle daha otoriter, sosyalist ve iç karışıklıklar yaşayan rejimlerde, örneğin Sovyetler Birliği veya Çin Halk Cumhuriyeti rejimleri gibi. Bu nedenle, Amerikan siyasi jargonunda Avrupa terminolojisinden farklı olarak "Sol" kelimesi "liberalizm"i ifade edebilir ve Demokrat Parti ile ilişkilendirilebilirken, Fransa gibi ülkelerde bu pozisyonlar nispeten daha sağcı olarak kabul edilebilir veya genel olarak merkezci olarak değerlendirilebilir ve "sol" terimi genellikle "sosyalist" veya "sosyal demokrat" pozisyonlara daha çok atıfta bulunma eğilimindedir.

## Akademik tartışmalar

Neredeyse bir asır boyunca sosyal bilimciler, siyasi çeşitliliğin en iyi şekilde nasıl tanımlanacağı sorusunun cevabını aradılar.

### Leonard W. Ferguson

1950 yılında Leonard W. Ferguson, politik değerleri on farklı ölçüm kullanarak analiz etti; bu ölçümler doğum kontrolü, ölüm cezası, sansür, komünizm, evrim, hukuk, vatanseverlik, teizm, suçluların muamelesi ve savaşa karşı tutumları ölçüyordu. Elde ettiği sonuçları faktör analizine tabi tutarak üç faktörü tanımlayabildi. Bu faktörleri sırasıyla, "dinseverlik," "insancıl düşünce" ve "milliyetçilik" olarak adlandırdı. Dinseverliği, Tanrı'ya inanç ve evrim ile doğum kontrolüne karşı olumsuz tutumlar olarak tanımladı; insancıl düşünceyi, savaşa, idam cezasına ve suçlulara sert muameleye karşı tutumlarla ilişkilendirdi; ve milliyetçiliği, sansür, hukuk, vatanseverlik ve komünizm konularındaki görüşlerdeki varyasyonu tanımladı.

Bu sistem, tamamen teorik temellere dayalı bir politik model tasarlamak ve test etmek yerine, Ferguson'ın araştırması keşifsel bir yöntemle elde edilmiştir. Bu yöntemin bir sonucu olarak, Ferguson'ın üç faktörünün yorumlanmasında dikkatli olunmalıdır, çünkü faktör analizi, nesnel bir gerçek faktör olup olmadığına bakılmaksızın soyut bir faktör üretecektir. Milliyetçilik faktörünün tekrarı tutarsız olmasına rağmen, dinseverlik ve insancıl düşünce bulguları, Ferguson ve diğerleri tarafından bir dizi tekrarlamaya sahiptir.

### Hans Eysenck

Hans Eysenck'e göre siyasi yelpazenin şeması
Kısa bir süre sonra, Hans Eysenck Birleşik Krallık'ta siyasi tutumları araştırmaya başladı. Eysenck, nasyonal sosyalistler ile komünistler arasında, sol-sağ eksende zıt pozisyonlarına rağmen temelde benzer bir şeyler olduğuna inanıyordu. Hans Eysenck'in 1956 tarihli "Sense and Nonsense in Psychology" kitabında açıkladığı gibi, Eysenck, gazetelerde ve siyasi broşürlerde bulunan siyasi ifadelerin bir listesini derledi ve katılımcılardan her biriyle ilgili ifadelerle anlaşma veya anlaşmama derecelerini değerlendirmelerini istedi. Ferguson tarafından kullanılan faktör analizi sürecine aynı değer anketini sunarak, Eysenck iki faktör çıkardı ve bunları "Radikalizm" (R-faktörü) ve "Duyarlılık" (T-faktörü) olarak adlandırdı.

Bu tür bir analiz, gerçek bir dünya olgusuna karşılık gelsin ya da gelmesin bir faktör üretir ve bu nedenle yorumlamada dikkatli olunmalıdır. Eysenck'in R-faktörü klasik "sol-sağ" boyutu olarak kolayca tanımlanabilirken, T-faktörü (R-faktörüne dik çizilen bir faktörü temsil eden) daha az sezgiseldir. Yüksek puan alanlar, barışçı, ırksal eşitlikçi, dini eğitim müfredatını ve kürtaj kısıtlamalarını desteklerken, düşük puan alanlar, militarizme, sert cezalara, kolay boşanma yasalarına ve duygusal evliliğe daha olumlu tutumlar sergiledi.

Sosyal bilimci Bojan Todosijevic'e göre, radikalizm, evrim teorisine, grevler, refah devleti, karışık evliliklere, öğrenci protestolarına, hukuk reformuna, kadın özgürlüğüne, Birleşmiş Milletler'e, nudist kamplara, pop müziğe, modern sanata, göçe, özel mülkiyetin kaldırılmasına ve vatanseverliğin reddine olumlu bakmayı içeriyordu. Konservatizm, beyaz üstünlüğüne, dayak cezasına, idam cezasına, antisemitizme, mülkiyetin kamulaştırılmasına karşı olumlu bakmayı içeriyordu. Duyarlılık, ahlaki eğitime, doğuştan gelen vicdana, Kutsal Kitap gerçeklerine, iffete, özdenetim, barışçılığa, ayrımcılığa karşı olmaya, idam cezasına karşı olmaya ve suçlulara sert muameleye olumlu bakmayı içeriyordu. Sertlik, zorunlu sterilizasyona, ötanaziye, kolay boşanma yasalarına, ırkçılığa, antisemitizme, zorunlu askeri eğitime, eş değiştirme pratiğine, rahat yaşama tarzına, idam cezasına ve suçlulara sert muameleye olumlu bakmayı içeriyordu.

Yöntem, konum ve teori farklılıklarına rağmen, Eysenck ve Ferguson tarafından elde edilen sonuçlar örtüşüyordu. Eysenck'in iki faktörünü basitçe 45 derece döndürmek, Amerika'da Ferguson tarafından tanımlanan dinseleme ve humanizm faktörlerini ortaya çıkarır.

Eysenck'ın R ve T boyutları, Almanya ve İsveç, Fransa ve Japonya'daki değerlerin faktör analizleri aracılığıyla belirlenmiştir.

Eysenck'ın 1956'daki çalışmasında belirttiği ilginç bir sonuç, Amerika Birleşik Devletleri ve Birleşik Krallık'ta bulunan politik çeşitliliğin çoğunun sol-sağ ekseni tarafından kapsandığı, Fransa'da T-eksinin daha büyük olduğu ve Orta Doğu'da bulunan tek boyutun T-eksi olduğuydu: "Orta Doğu Arapları arasında, sert/düşünceli boyutun farklı tutumlar arasındaki gözlemlenen ilişkilerde hâlâ net bir şekilde ifade edildiği bulunmuş olmasına rağmen, radikal-muhafazakar sürekliğe karşılık gelen hiçbir şey bulunmamaktadır."

#### Eysenck'in siyasi görüşleri ile siyasi araştırmaları arasındaki ilişki

Eysenck'ın siyasi görüşleri, araştırmasıyla ilişkilidir: Eysenck, sol ve sağın otoriter istismarları olarak algıladığı şeylere karşı açıkça bir karşıt olarak tanımlanmış ve bu nedenle T ekseninin, Nazizm ile komünizm arasındaki ortak otoriter zihniyeti bulduğuna inanmıştır. Eysenck'e göre, her iki ideolojinin üyeleri de sert düşünceliydi. Eysenck'ın tezi için merkezi bir iddia, düşünceli ideolojilerin demokratik ve insan özgürlüklerine dost olduğu, sert düşünceli ideolojilerin ise saldırgan ve otoriter olduğu yönündeydi; bu iddia politik eleştirilere açık bir iddiadır. Bu bağlamda, Eysenck Nazizm ve komünist gruplar üzerine çalışmalar yapmış ve her iki gruptaki üyelerin kontrol gruplarından daha "baskın" ve daha "saldırgan" olduğunu iddia etmiştir.

Eysenck, Nazi Almanyası'ndan ayrılarak Britanya'ya yerleşti ve Stalinizmi eleştirmekte çekingen davranmadı. Rus hükûmetinin antisemitik önyargılarını, Sovyet Birliği liderlerinin lüks yaşam tarzını ve Doğu Almanya'nın kendini "Alman Demokratik Cumhuriyeti" olarak adlandırmasına rağmen "dünyanın en demokratik rejimlerinden biri" olmaktan uzak olduğundaki Orwell'in "doublethink"ini dile getirdi. Eysenck, teorik destek sağladığı İngiliz Ulusal Partisi'ne ve "Hitlerizm'e" karşı çıkan bir partiye, destek verdi ve farklı ırklar arasındaki zeka konusundaki tartışmalı görüşleriyle ilgili olarak onların dergisi The Beacon'ın ilk sayısında röportaj verdi. Röportaj sırasında bir noktada, Eysenck'e röportajın devam etmeden önce Yahudi kökenli olup olmadığı soruldu. Diğer araştırmacılar, özellikle Steven Rose tarafından, bilimsel araştırmalarını siyasi amaçlar için kullandığını iddia ederek, Eysenck'in siyasi bağlılıklarını sorgulamıştır.

#### Eysenck'in araştırmasına yönelik eleştiriler

Eysenck'in katı görüşlülük anlayışı birçok nedenden dolayı eleştirilmiştir:

* Pratik olarak hiçbir değerin sadece zorlu/duygusal ekseninde yüklenmediği bulundu.
* "Tough-mindedness"ın "otoriter" karşısında "duygusal" değerlerin bir tezahürü olarak yorumlanması, Frankfurt Okulu'nun tek eksenli modeli ile uyuşmamaktaydı; çünkü otoriterliği temelde muhafazakarlığın bir belirtisi olarak kavramsallaştırıyordu ve birçok araştırmacı "sol otoriterlik" fikrine karşı çıkıyordu.
* Eysenck'ın gözlemlenen boyutlardaki bireysel varyasyonu açıklamak için geliştirdiği teori, zorlu/duygusal eğilimleri dışa dönüklük ve psikotisizmle ilişkilendirmeye yönelikti ve bu, belirsiz araştırma sonuçları ortaya çıkardı.
* Eysenck'in Nazilerin ve komünistlerin, ana akım siyasi hareket üyelerinden daha zorlu düşündüğü bulgusu, Milton Rokeach tarafından teknik gerekçelerle eleştirildi.
* Eysenck'in analiz yöntemi, belirli bir veri setinin yayılmasını açıklayan soyut bir boyutun (bir faktör) bulunmasını içerir (bu durumda, bir siyasi anket üzerindeki puanlar). Bu soyut boyut, gerçek bir materyal olguya karşılık gelip gelmediği belirsiz olabilir ve insan psikolojisine uygulandığında açık sorunlar ortaya çıkar. Bu tür bir analizdeki ikinci faktör (örneğin, Eysenck'in T-faktörü), veri setinin yayılmasının ikinci en iyi açıklamasıdır ve tanım gereği ilk faktöre dik çizilmiştir. Bir veri setinin varyasyonunun büyük bir kısmını açıklayan ilk faktörün, objektif olarak gerçek bir şeyi temsil etme olasılığı daha yüksektir, ancak sonraki faktörler giderek daha soyut hale gelir. Bu nedenle, toplumumuzda politikanın baskın çerçevesi olduğu için "sol" ve "sağ" ile kaba bir şekilde uyan bir faktör bulmayı bekleriz, ancak Eysenck'in "zorlu/hassas düşünen" tezinin temeli olan ikinci faktör (T-faktörü), soyut bir matematiksel yapıdan başka bir şeyi temsil etmeyebilir. Bu tür bir yapı, gerçekte bir şeye karşılık gelsin veya gelmesin, faktör analizi aracılığıyla Eysenck'in tezini yanıltıcı kılabilir, bu nedenle Eysenck'in tezi, faktör analizi aracılığıyla yanıtlanamaz hale gelir.

### Milton Rokeach

Hans J. Eysenck'ın çalışmasından memnun olmayan Milton Rokeach, 1973'te kendi politik değerler iki-eksenli modelini geliştirdi. Bu modeli özgürlük ve eşitlik kavramlarına dayandıran Rokeach, bu fikirlerini "İnsan Değerlerinin Doğası" adlı kitabında açıkladı.

Rokeach, sol ve sağ arasındaki belirleyici farkın, solun eşitliğin önemini sağdan daha fazla vurgulaması olduğunu iddia etti. Eysenck'ın sert–nazik ekseni eleştirmesine rağmen, Rokeach aynı zamanda komünizm ve Nazizm arasında temel bir benzerlik olduğunu ileri sürdü. Bu grupların, geleneksel sosyal demokratlar, demokratik sosyalistler ve kapitalistler kadar özgürlüğü değerli bulmayacaklarını iddia etti ve "burada sunulan iki değer modeli, en çok Eysenck'ın hipotezine benzemektedir" şeklinde yazdı.

Bu modeli test etmek için Rokeach ve meslektaşları, Nazizmi (Adolf Hitler tarafından yazılanlar), komünizmi (Vladimir Lenin tarafından yazılanlar), kapitalizmi (Barry Goldwater tarafından yazılanlar) ve sosyalizmi (çeşitli yazarlar tarafından yazılanlar) temsil eden eserler üzerinde içerik analizi kullandı. Bu yöntem, deneycinin analiz edilen içerikle ilgili bilgisine ve araştırmacının belirli politik görüşlerine bağımlılığı nedeniyle eleştirilmiştir.

Birden fazla değer içeren cümlelerin sıklığını içeren frekans sayımlarını yapan birden fazla değerlendirici bulunmaktaydı. Bu değerler, Rokeach tarafından belirlenen özgürlük ve eşitlik de dahil olmak üzere, her bir dört metnin tüm değerlerin göreceli sıklık sıralamalarını karşılaştırarak analiz edildi:

* Sosyalistler (sosyalizm) — özgürlük 1. sırada, eşitlik 2. sırada
* Hitler (Nazizm) – özgürlük 16. sırada, eşitlik 17. sırada
* Goldwater (kapitalizm) — özgürlük 1. sırada, eşitlik 16. sırada
* Lenin (komünizm) — özgürlük 17. sırada, eşitlik 1. sırada

Daha sonra, Amerikalı ideologlar ve Amerikan başkanlık yemin töreni konuşmaları örnekleri kullanılarak bu modelin uygulanmaya çalışıldığı çalışmalar gerçekleştirildi.

### Sonraki araştırmalar

Sonraki araştırmalarında, Eysenck metodolojisini ekonomik konularda daha fazla soruyu içerecek şekilde geliştirdi. Bunu yaparak, sol-sağ ekseni arasında sosyal politika ve ekonomi politikası arasında bir bölünme ortaya koydu ve daha önce keşfedilmemiş bir sosyalizm-kapitalizm boyutunu (S-faktörü) ortaya çıkardı.

Eysenck'ın R faktöründen faktöriyel olarak farklı olsa da, S-faktörü R-faktörü ile pozitif bir ilişkiye sahipti, bu da temelde hem sosyal değerlerin hem de ekonomik değerlerin sol-sağ veya sağ-sol eğilimi bulunduğunu göstermektedir. Ancak, S, daha çok ekonomik eşitsizlik ve büyük işletmeleri ele alan maddelere odaklanırken, R daha çok suçluların muamelesi ile cinsellik ve askeri konulara daha çok ilişkilidir. Bu zamandan beri yapılan çoğu araştırma ve siyasi teori yukarıda gösterilen faktörleri tekrarlamıştır.

Ronald Inglehart'ın Dünya Değerler Araştırması'na dayalı olarak gerçekleştirdiği ulusal görüşlere dair araştırması, başka bir replikasyonu oluşturdu. Ancak Inglehart'ın araştırması, bireyleri veya uluslar içindeki birey gruplarını değil, ülkelerin değerlerini açıklamaktadır. Inglehart'ın iki faktörlü çözümü, Ferguson'ın orijinal dindarlık ve insancıllık boyutlarını içeriyordu; Inglehart bunları "sekülerizm-gelenekçilik" olarak adlandırdı. Bu, gelenek ve dinle ilgili konuları kapsar, patriotism, kürtaj, ötanazi ve yasa ile otorite figürlerine itaat etmenin önemi gibi. Diğer faktör ise "yaşam savaşı - öz ifade" olarak adlandırıldı ve günlük davranış ve giyim, çeşitliliği kabul etme (yabancıları da içerir), yenilik ve özel kontroversiyel yaşam tarzına sahip insanlara yönelik tutumları ölçer, bunlar arasında homoseksüellik ve vejetaryenlik gibi, aynı zamanda politik aktivizme katılıma olan istekliliği içerir. Inglehart'ın ulusal tablosu için bkz.

Eysenck'in araştırmasıyla doğrudan ilgili olmasa da, kanıtlar ABD'de politik görüşlerin 6 boyutta, Birleşik Krallık'ta ise 10 boyutta olabileceğini göstermektedir. Bu sonuç, iki büyük veri setine dayanmaktadır ve geleneksel faktör analizi yöntemi yerine Bayesci bir yaklaşım kullanmaktadır.

## Diğer çift eksenli modeller

### Greenberg ve Jonas: sol-sağ, ideolojik katılık

2003 tarihli bir *Psychological Bulletin* makalesinde, Jeff Greenberg ve Eva Jonas, standart sol-sağ eksenini ve ideolojik katılığın temsil ettiği bir eksen içeren bir model önermektedir. Greenberg ve Jonas'a göre, ideolojik katılık, "dogmatizm ve otoriterlikle ilgili kavramlarla çok ortak özelliklere sahiptir" ve "güçlü liderlere inanmak ve teslim olmak, kendi iç grubunu tercih etmek, etnosentrizm ve milliyetçilik, muhaliflere karşı saldırganlık ve polis ve asker yardımıyla kontrol" ile karakterizedir. Greenberg ve Jonas, yüksek ideolojik katılığın "korku ve belirsizliği azaltma ihtiyacından kaynaklanabileceğini" ve bu özelliğin, "sağcı veya solcu olması fark etmeksizin herhangi bir aşırı hükümete veya ideolojiye inanan insanların temel ortak özelliği olduğunu" öne sürmektedir.

### Inglehart: gelenekçi-seküler ve kendini dışavurumcu-hayatta kalmacı

Dünya Değerler Araştırması'na dayanan Inglehart-Welzel kültürel dünya haritasının yeniden canlandırılması
4 Ocak 2003 tarihli sayısında The Economist, Ronald Inglehart tarafından önerilen ve Michigan Üniversitesi ile ilişkilendirilen Dünya Değerler Araştırması tarafından desteklenen bir çizelgeyi tartıştı. Bu çizelge, kültürel ideolojiyi iki boyuta yerleştirmektedir. Y ekseni, gelenek ve dinle ilgili konuları, vatanseverlik, kürtaj, ötanazi ve yasalara ve otorite figürlerine itaat etme önemini kapsar. Çizelgenin alt kısmında, bu tür konularda geleneksel konum bulunmaktadır (ülke ve aileye bağlılık ile yaşama saygı önemli kabul edilir), üst kısımda ise seküler konum yer almaktadır. X ekseni, günlük davranış ve giyim gibi konuları, çeşitliliği (yabancıları içeren) ve yeniliği kabul etme ve vejetaryanlık gibi belirli kontroversiyel yaşam tarzlarına karşı tutumu, politik aktivizme katılıma istek gibi konuları ele alır. Çizelgenin sağ tarafında, açık bir öz ifadeci pozisyon bulunurken, sol tarafında bu pozisyonun zıttı olan, Inglehart'ın "sürvivalist" olarak adlandırdığı pozisyon yer almaktadır. Bu çizelge, sadece bireylerin değerlerini haritalamakla kalmaz, aynı zamanda farklı ülkelerdeki insanların değerlerini karşılaştırmak için de güçlü bir araca sahiptir. Bu çizelgeye yerleştirildiğinde, Avrupa Birliği ülkeleri kıtasal Avrupa'da sağ üstte, Anglofon ülkeler orta sağda, Latin Amerika ülkeleri alt sağda, Afrika, Orta Doğu ve Güney Asya ülkeleri alt solda ve eski Komünist ülkeler üst solda yer almaktadır.

### Pournelle: özgürlük-kontrol, irrasyonalizm-rasyonalizm

Bu oldukça belirgin iki eksenli model, Jerry Pournelle tarafından 1963 yılında siyaset bilimi doktora tezi için oluşturuldu. Pournelle çizelgesinde özgürlük bir eksende yer alır; solda olanlar kontrolsüzlükten veya toplumsal sapkınlıklara karşı korumalardan özgürlük ararken, sağda olanlar devlet otoritesini vurgular veya normların uygulanması için korumalar arar (en sağda devleti tapınma, en solda devletin "son derece kötü" olduğu fikri). Diğer eksen ise rasyonalizm olup, burada planlanmış toplumsal ilerleme inancını temsil eder. Yukarıda olanlar, toplumda rasyonel olarak çözülebilecek sorunların olduğuna inanırken, aşağıda olanlar böyle yaklaşımlara şüpheci bakar.

### Mitchell: *Ülkeyi Yönetmenin Sekiz Yolu*

Mitchell'in Sekiz Siyasi Yolu (Amerika Birleşik Devletleri)
Mitchell'in Sekiz Siyasi Yolu
2006'da Brian Patrick Mitchell, Anglo-Amerikan tarihinde dört ana siyasi geleneği, kratos'a (gücün kullanımı olarak tanımlanan) ve archē veya "archy"e (rütbenin tanınması olarak tanımlanan) duydukları saygıya dayalı olarak tanımladı. Mitchell, archy ve kratos ayrımını Batı'nın kilise ve devlet üzerindeki tarihsel deneyimine dayandırdı ve kilise ve devlet üzerindeki Hristiyan uzlaşısının çöküşünü, Batı siyasi düşüncesinde dört ana ayrı geleneğin ortaya çıkmasıyla ilişkilendirdi:

* Cumhuriyetçi anayasacılık = archy yanlısı, kratos karşıtı
* Libertaryan bireycilik = archy karşıtı, kratos karşıtı
* Demokratik ilerlemeci = archy karşıtı, kratos yanlısı
* Plütokratik milliyetçilik = archy yanlısı, kratos yanlısı

Mitchell, bu gelenekleri grafiksel olarak kratos/akrateia ölçeği olarak kullanarak dikey bir eksende ve archy/anarchy ölçeği olarak kullanarak yatay bir eksende çizer. Demokratik ilerlemeyi alt sol köşeye, plütokratik milliyetçiliği alt sağ köşeye, cumhuriyetçi anayasacılığı üst sağ köşeye ve liberteryen bireyciliği üst sol köşeye yerleştirir. Siyasi sol, bu nedenle archy'yi reddetmesiyle ayırt edilirken, politik sağ, archy'yi kabul etmesiyle ayırt edilir. Mitchell için anarşi, hükümetin yokluğu değil, sıralamayı reddetmektir. Bu nedenle, hem anti-hükümet anarşistleri (Mitchell'ın "liberteryen bireycileri") hem de hükûmet yanlısı anarşistler (Mitchell'ın "demokratik ilerlemeciler", hükûmetin patriyark gibi toplumsal hiyerarşilere karşı kullanımını destekleyenler) olabilir. Mitchell ayrıca sol kanat anarşistler ile sağ kanat anarşistleri arasında ayrım yapar ve Mitchell, hükûmetin şiddet kullanımına karşı oldukları için onları "akratistler" olarak adlandırır.

Mitchell, dört ana siyasi geleneğin yanı sıra, popülist merkezden ayrılan sekiz farklı siyasi perspektifi tanımlar. Bunlardan dördü (İlerlemeci, Bireyci, Paleo muhafazakâr ve Neokonsevatif), dört geleneğin içinde net bir şekilde yer alır; diğer dört tanesi (Paleolibertaryan, Teomuhafazakâr, Toplulukçu ve Radikal), gelenekler arasına yerleşir ve sıralama veya güce odaklanmaları nedeniyle tanımlanır.

### Nolan: ekonomik özgürlük, kişisel özgürlük

Nolan'ın tablosu
Nolan Şeması, liberteryen David Nolan tarafından oluşturulmuştur. Bu şema, "ekonomik özgürlük" olarak kabul ettiği konuları (vergileme, serbest ticaret ve hür teşebbüs gibi) yatay eksende ve "kişisel özgürlük" olarak kabul ettiği konuları (kürtaj ve askerlik gibi) dikey eksende gösterir. Bu, solcuları sol çeyrekte, liberteryenleri en üstte, merkezcileri ortada, sağcıları sağda ve popülist olarak adlandırılanları altta yerleştirir. Birkaç popüler çevrimiçi test, bireylerin siyasi değerlerini kendilerinin belirleyebildiği yerlerde, Nolan Şeması'nda kullanılan aynı iki eksiği içerir; bunlar arasında The Political Compass ve iSideWith.com bulunmaktadır.

## Uzamsal model

Seçmenleri ve adayları çok boyutlu bir uzayda gösteren oy verme mekansal modeli, her bir boyutun bir politika konusu alt bileşeni veya aday özelliğini temsil ettiği bir uzayda yer alır. Seçmenler, bu uzayda bir "ideal nokta"ya sahip olarak modellenir ve o noktaya en yakın adaylara oy verirler. Bu modelin boyutları, adayların algılanan yolsuzluk, sağlık vb. gibi politik olmayan özelliklerine de atanabilir.

Seçmenler, bu uzayda bir "ideal nokta"ya sahip olarak modellenir ve o noktaya en yakın adaylara oy verirler. Bu modelin boyutları, adayların algılanan yolsuzluk, sağlık vb. gibi politik olmayan özelliklerine de atanabilir.

## Önerilen diğer boyutlar

Yatay bir sosyo-ekonomik eksen ve dikey bir sosyo-kültürel eksene ve ideolojik olarak temsili siyasi renklere sahip iki eksenli siyasi pusula grafiği, sıklıkla kullanılan bir siyasi yelpaze modeli örneği
Ilımlı ve radikal versiyonları ile siyasal ideolojilerin üç eksenli modeli ve politikalarının hedefleri
Siyasi ideolojilerin üç ana eksenini içeren bir başka üç boyutlu model: Kolektivizm ⬌ Bireycilik; İlerlemecilik ⬌ Muhafazakârlık;  Liberteryenizm ⬌ Totaliterlik
Siyasi Pusulayı temel alan bir ekonomik grup diyagramı
1998 yılında siyasi yazar Virginia Postrel, The Future and Its Enemies adlı kitabında, geleceğe yönelik görüşleri ölçen tek bir eksen spektrumu sunmuştur. Bu spektrum, iddia edildiğine göre geleceği korkan ve kontrol etmek isteyen "statistler" ile geleceğin doğal bir şekilde açılmasını ve plan yapma çabalarından kaçınılmasını isteyen "dinamistler" arasındaki farkı ölçer. Bu ayrım, liberalizmin bazı teorik değerlendirmelerinde kullanılan ütopya karşıtı spektrumuyla uyumludur ve kitabın adı, anti-ütopya klasik liberal teorisyeni Karl Popper'ın çalışmalarından ödünç alınmıştır.

Önerilen diğer eksen modelleri şunları içerir:

* **Siyaset endişenin odak noktası**: toplulukçuluk vs. bireycilik. Bu etiketler, "totaliterlik" (anti-özgürlük) ve "liberteryenizm" (özgürlük) gibi yüklü kelimelerin yerine tercih edilir, çünkü birisi topluluğa odaklanabilir ve totaliter veya demokratik olmaksızın topluluk odaklı olabilir. Konsey komünizmi, bu eksende toplulukçu olarak sayılabilecek bir politik felsefe olsa da totaliter veya demokratik değildir.
* **Anlaşmazlık yanıtları**: Siyasi filozof Charles Blattberg'e göre, anlaşmazlıklara sadece konuşma ile yanıt verenler sol olarak kabul edilmelidir, müzakere ortada, kuvvet ise sağda bulunmalıdır.
* **Kilisenin rolü**: klerykalizm vs. anti-klerykalizm. Bu eksen, Amerika Birleşik Devletleri'nde (dinin rolü görüşleri genellikle genel sol-sağ eksenine dahil edildiği için) Avrupa'ya kıyasla daha az önemli olabilir. Avrupa'da ise klerykalizm ve anti-klerykalizm sol-sağ spektrumu ile çok daha az korelasyona sahiptir.
* **Kentsel vs. kırsal**: Bu eksen, günümüzde Avrupa, Avustralya ve Kanada'nın siyasetinde önemli bir rol oynar. Kentsel ve kırsal eksen ABD'nin siyasi geçmişinde de belirgin bir şekilde yer almıştır, ancak günümüzdeki önemi tartışmalıdır.
* **Dış politika**: müdahalecilik (ülke politikasını uygulamak için güç kullanmalı) vs. müdahalesizlik (ülke kendi işlerine odaklanmalı). Benzer şekilde, çok taraflılık (politikaların diğer ülkelerle koordinasyonu) vs. izolasyonculuk ve tek taraflılık.
* **Jeopolitik**: bireysel devletler veya devlet grupları ile ilişkiler, parti politikası için önemli olabilir. Soğuk Savaş döneminde, partiler genellikle pro-Amerikan ve pro-Sovyet bir ölçekte bir pozisyon seçmek zorunda kaldı, ancak bu bazen sol-sağ spektrumu ile yakından eşleşebilirdi. Tarih boyunca diğer güçlü devletlerle ilişkiler de önemli olmuştur. Kanada'nın tarihinde, ilişkilerin merkezi bir tema olmuştur, ancak bu "dış politika" değil, Kanada'nın Britanya İmparatorluğu içindeki durumuna yönelik bir tartışma olmuştur.
* **Uluslararası eylem**: çok taraflılık (ülkelerin işbirliği yapması ve uzlaşması gerekmektedir) vs. tek taraflılık (ülkelerin kendi kararlarını vermeye güçlü, hatta koşulsuz, bir hakkı vardır).
* **Siyasi şiddet**: pasifizm (politik görüşlerin şiddet kullanılarak dayatılmaması gerektiği) vs. militanlık (şiddet, politik ifadenin meşru veya gerekli bir aracıdır). Kuzey Amerika'da, özellikle ABD'de, bu görüş sahiplerine genellikle "barış yanlıları" ve "şahinler" denir.
* **Dış ticaret**: küreselleşme (dünya ekonomik piyasalarının entegre ve birbirine bağımlı hale gelmesi gerekmektedir) vs. otoarki (ülkenin veya yönetimin ekonomik bağımsızlığı için çaba göstermelidir).
* **Ticaret özgürlüğü vs. ticaret adaleti**: serbest ticaret (işletmelerin sınırları aşarak ticaret yapabilmeleri gerekmelidir) vs. adil ticaret (uluslararası ticaretin sosyal adalet adına düzenlenmesi gerekmektedir).
* **Çeşitlilik**: çokkültürlülük (ülke çeşitli kültürel fikirleri temsil etmelidir) vs. asimilasyonizm veya milliyetçilik (ülke çoğunluk kültürünü temsil etmeli veya oluşturmalıdır).
* **Katılım**: demokrasi (çoğunluk veya uzlaşma kuralları) vs. aristokrasi (aydınların yönetimi, elitizm) vs. tiranlık. Antik Yunan filozofları, Platon ve Aristoteles, tiranlığı filozofun aklın aksine tamamen tutkularla yönetilen bir durum olarak tanımladılar ve bu da tiranın kendi arzularını ortak iyilik yerine getirmesi sonucunu doğururdu.
* **Özgürlük**: pozitif özgürlük (başkalarına bir yükümlülük getiren haklara sahip olmak) vs. negatif özgürlük (başkalarının müdahalesini yasaklayan haklara sahip olmak).
* **Sosyal güç**: totaliterizm vs. anarşizm (kontrol vs. kontrolsüzlük). İnsanlar arasındaki temel siyasi etkileşimi ve bireylerle çevreleri arasındaki etkileşimi analiz eder. Sıklıkla iki uç arasında orta bir sistemin varlığını varsayar.
* **Değişim**: radikal devrimciler (hızlı bir değişim savunanlar) vs. ilerlemeciler (statükoyu (müesses nizamı) değiştirme yanlıları) vs. liberaller (değişimi pasif olarak kabul edenler) vs. muhafazakârlar (statükoyu koruma amaçlı değişimi ılımlı savunanlar) vs. radikal gericiler (önceki bir duruma, yani statükoyu ante'ye geri döndürmeyi savunanlar).
	+ Siyasi ılımlılar, radikal (devrimci veya gerici) politikalara karşı çıkarlar, ancak ilerlemeci, muhafazakâr veya liberal eğilimlere sahip olabilirler.
* **Devlet otoritesinin kökeni**: popüler egemenlik (devletin halkın bir yaratımı olarak, belirli, devredilmiş yetkilere sahip) vs. çeşitli despotizm ve organik devlet felsefesi biçimleri (devletin orijinal ve esaslı bir otorite olarak görülmesi) vs. anarko-primitivizmde "medeniyetin dışarıda fethedilip içeride baskıyla başladığı" görüşü.
* **Egemenlik seviyeleri**: üniter devlet vs. federalizm vs. ayrılıkçılık; veya merkeziyetçilik vs. bölgesellik. Özellikle güçlü bölgesel veya etnik kimliklerin politik konular olduğu toplumlarda önemlidir.
	+ Avrupa entegrasyonu: Avrupa karşıtlığı vs. Avrupa federalizmi; ulus devlet vs. çokuluslu devlet.
	+ Küreselleşme: Milliyetçilik veya Vatanseverlik vs. Kozmopolitizm veya Uluslararasıcılık; egemenlik vs. küresel yönetişim.
* **Açıklık**: Kapalı (kültürel olarak muhafazakâr ve korumacı) vs. açık (sosyal olarak liberal ve küreselci). Bu kavram, Tony Blair tarafından 2007'de popülerleştirildi ve 21. yüzyıl Avrupa ve Kuzey Amerika siyasetinde giderek daha baskın hale geldi.
* **Propertaryanizm**: özel mülkiyeti destekleme veya karşı çıkma.

## Siyasi spektruma dayalı tahminler

Rus siyaset bilimci Stepan S. Sulakshin'in gösterdiği gibi, siyasi spektrumlar bir tahmin aracı olarak kullanılabilir. Sulakshin, istikrarlı kalkınmanın (sayısız istatistik göstergenin pozitif dinamiği) siyasi spektrumun genişliğine bağlı olduğunu matematiksel olarak kanıtlamıştır: eğer çok dar veya çok genişse, durgunluk veya siyasi felaketler ortaya çıkacaktır. Sulakshin ayrıca kısa vadeli olarak siyasi spektrumun istatistik göstergelerin dinamiklerini belirlediğini ve tam tersinin geçerli olmadığını gösterdi.

## Biyolojik değişkenler

Birçok araştırma, biyolojinin siyasi yönelimle bağlantılı olabileceğini bulmuştur. Biyolojiyi siyasetle ilişkilendiren birçok çalışma tartışmalı ve tekrarlanmamış durumda olsa da, genel kanıtların bütünü artmaktadır.

Çalışmalar, muhafazakâr siyasi görüşlere sahip kişilerin daha büyük amigdalalara sahip olduğunu ve daha fazla iğrenme eğiliminde olduklarını bulmuştur. Liberallerin ise anterior singulat korteks (ön singulat korteks) bölgesinde daha fazla gri madde hacmi bulunmakta ve tekrarlanan desenlerdeki hataları daha iyi algılayabilmektedirler. Anterior singulat korteks, çelişkili bilgilerle başa çıkmak için kullanılır. Kaliforniya Üniversitesi, Los Angeles (UCLA) ve New York Üniversitesi (NYU) araştırmacıları tarafından yürütülen bir çalışmada katılımcılara bir desteden kart sıralama görevi verildi. M harfi, W harfinden destede dört kat daha fazla bulunuyordu. Katılımcılar, destede M harfi çıktığında her seferinde bir düğmeye basmak zorundaydı. Liberal kişilerin, W harfini M harfi olarak yanlış anlama konusunda daha az hata yaptığı gösterildi. Bu davranışsal çalışma, liberal kişilerin çelişkili bilgilerle başa çıkma konusunda daha başarılı oldukları fikrini destekledi. Muhafazakârlar, tehdit edici görüntülere daha güçlü bir sempatik sinir sistemi tepkisi göstermekte ve belirsiz yüz ifadelerini daha tehditkar olarak yorumlama eğilimindedirler. Genel olarak muhafazakârlar, daha büyük sosyal ağlara, daha fazla mutluluk ve daha iyi özsaygıya sahip olma eğilimindedirler. Liberaller ise daha büyük duygusal sıkıntı, ilişki memnuniyetsizliği ve deneyimsel zorlukları rapor etme eğilimindedirler ve deneyime daha açık olup belirsizlikle ve düzensizlikle daha iyi başa çıkma yeteneğine sahiptirler.

Genetik faktörler, politik görüşlerin çeşitliliğinin en azından bir kısmını açıklamaktadır. Evrimsel psikoloji perspektifinden bakıldığında, zenginlik yeniden dağıtımıyla ilgili çatışmalar, ataların yaşadığı çevrede yaygın olabilir ve insanlar bu tür çatışmalarda başarı şanslarını değerlendirmek için psikolojik mekanizmalar geliştirmiş olabilirler. Bu mekanizmalar, politik görüşleri etkilemektedir.

## Ayrıca bakınız

|  |  |
| --- | --- |
| * Anti otoriteryanizm
* Bireycilik
* Devrimcilik
* Gericilik
* İlerlemecilik
* Kimlik siyaseti
 | * Müesses nizam
* Otoriteryanizm
* Popülizm
* Sendikacılık
* Totalitarizm
* Yeşil siyaset
* Kolektivizm
 |

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Idealog (Education+Quiz)
* Politopia (Quiz)
* The Political Compass 25 Şubat 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Redefining the Political Spectrum — The Rational Spectrum
* World Values Survey, The WVS Cultural Map of the World (archived page)