# Merkezcilik

**Merkezcilik**, siyasi yelpazede sol ve sağ siyaset arasında yer alan siyasi ideolojiler bütünüdür. Ilımlı siyaset ile ilişkilendirilir, sol ya da sağ politikalarla güçlü şekilde özdeşleşmeyen kişileri kapsar. Merkezcilik çoğunlukla liberalizm, radikal merkezcilik ve tarımcılık gibi akımlarla bağlantılıdır. Kendini merkezci olarak tanımlayanlar, siyasi değişimin kademeli biçimde gerçekleşmesini savunur; bu yaklaşım çoğu zaman ılımlı yeniden dağıtım politikalarına sahip bir refah devleti anlayışını içerir. Siyaset bilimi içinde merkezcilik, genellikle sol ve sağ arasındaki konumuyla kabul görse de, merkezci ideolojilere karşı çıkan radikal gruplar bunları zaman zaman solcu ya da sağcı olarak nitelendirebilir.

Merkezci partiler genellikle büyük sol ve sağ partiler arasında orta konumda yer alır, ancak belirli bir yönde güçlü bir partinin bulunmadığı durumlarda merkez sol ya da merkez sağ seçmeni de temsil edebilirler. Çok partili sistemlerde merkezci partiler, hem sol hem de sağ partilerle uzlaşabilmeleri nedeniyle koalisyon hükûmetlerinin kurulmasında önemli bir rol oynar; buna rağmen çoğu zaman küçük ortak konumunda kalırlar ve kendi politikalarını tam anlamıyla uygulamakta zorlanırlar. Bu tür partiler, nispi temsil sistemine kıyasla dar bölge çoğunluk sistemi kullanılan ülkelerde genellikle daha zayıf performans gösterir. Partiler ve siyasetçiler, oy kazanma stratejilerine bağlı olarak merkeze yaklaşmak ya da merkezden uzaklaşmak için farklı teşviklere sahip olabilir. Bazı popülizm yanlısı partiler ise siyasi konumlarını sol ya da sağ popülizm yerine doğrudan hükûmet karşıtlığı üzerine kurarak merkezci bir çizgi benimseyebilir.

Merkezcilik, Fransız Devrimi sırasında ortaya çıkan sol-sağ siyasi yelpazesiyle birlikte gelişti; ne radikallerle ne de gericilerle özdeşleşen meclis üyeleri iki grubun ortasında oturuyordu. 18. yüzyılda liberalizm, hem muhafazakârlığa hem de sosyalizme meydan okuyarak baskın merkezci ideoloji hâline geldi. Tarımcılık ise 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarında Avrupa'da kısa süreliğine önemli bir merkezci hareket olarak öne çıktı. Holokost ile ilişkilendirilen öjeni anlayışı, merkezci çevrelerin bilimsel ırkçılığı terk ederek ırkçılık karşıtlığına yönelmesine neden oldu. Merkezcilik, Sovyetler Birliği'nin dağılması sonrasında Avrupa ve Amerika'da daha etkili hâle geldi; ancak 2008 küresel finans krizinin ardından yükselen popülizm ve siyasi kutuplaşma nedeniyle etkisini kaybetmeye başladı. Günümüzde wosyal liberalizm, Pancasila ve Hristiyan demokrasi gibi birçok siyasi görüş, merkezci olarak kabul edilir. Aynı şekilde, Üçüncü Yol gibi modern politik hareketler de merkezci olarak kabul edilebilir, çünkü bunlar hem sağ ekonomik platformları hem de sol sosyal politikaları destekleyen bir sentezin savunucularıdır.

## Ülkelere göre kullanımı

### Avustralya

Her iki politika tarafında da, liberal ve işçi partileri içinde çeşitli gruplar tarafından desteklenen merkezciler vardır. Liberal Parti'nin ılımlı üyeleri ve İşçi Partisi'nin sağ kanadı, merkezciliği temsil etmektedir. Avustralya'nın en önemli merkezci partisi Avustralya Demokratları'dır. Parti, 1977'den 2007'ye kadar Senatoda temsil edildi ve sık sık dengeleyici güç olarak hizmet etti. "Orta yol" olarak bilinen parti, 2019'da yeniden kuruldu.

### Belçika

Halk Birliği, sosyal liberalizmi savunan ve Fransızca konuşan Belçikalılar tarafından kültürel olarak baskı altında hisseden Hollandaca konuşan Belçikalıları temsil etmeyi amaçlayan Flandre'nin geleneksel merkez partisiydi. 2009'dan beri bu partinin en büyük halefi olan Yeni Flaman İttifakı, daha çok Halk Birliği'nin sağ kanadından oluşuyor ve son yıllarda daha liberal muhafazakâr bir görüş benimsiyor.

Liberal Reformist Hareket ve DéFI, politik spektrumun merkezinde yer alan diğer partilerdir.

### Brezilya

Brezilya Demokratik Hareketi (MDB), ülkenin en büyük siyasi partilerinden biridir ve birçok merkez partisinden biridir. Brezilya siyasetindeki başka bir merkez parti, Brezilya Sosyal Demokrasi Partisi (PSDB)'dir. Diğer merkez partiler arasında Sosyal Demokrat Parti (PSD), Yeşil Parti (PV), Vatandaşlık (CID) ve Sosyal Düzen Cumhuriyet Partisi (PROS) yer almaktadır. Brezilya'da çok sayıda merkez parti vardır ve bu partiler yerel politikada önemli bir rol oynar. Bu nedenle, sağ veya sol kanattaki büyük partilerin bir parçası olmayan partilere "Centrão" (büyük çadır) denir.

### Kanada

Kanada'nın modern siyasi tarihi boyunca, federal düzeydeki hükûmetler "aracılık politikası" uygulayarak ılımlı, merkezci bir politika izlemiştir. Kanada Muhafazakar Partisi ve Kanada Liberal Partisi (ve önceki temsilcileri), geniş bir seçmen kitlesinden destek almaktadır. Tarihsel olarak, Kanada'nın siyasi spektrumunda Liberaller, merkez sağ muhafazakarlardan daha ılımlı ve merkezci olarak görülürler. 1970'lerin sonlarında Başbakan Pierre Elliott Trudeau, Kanada Liberal Partisinin "radikal merkeze" bağlı olduğunu söyledi. Kanada toplumunda aşırı sağ ve aşırı sol siyaset hiçbir zaman öne çıkan güçler olmadı.

### Hırvatistan

Hırvat Halk Partisi (Liberal Demokratlar) ve Halk Partisi (Reformistler) merkezci gruplardır. Tarımsal Hırvat Köylü Partisi eskiden merkez sağda yer alıyordu, ancak son zamanlarda daha ılımlı ve merkezci hale geldi.

### Çek Cumhuriyeti

Çek Cumhuriyeti'nde birçok önde gelen merkezci parti vardır. Bunlar arasında senkretik popülist hareket ANO 2011, sivil özgürlükçü Çek Korsan Partisi, uzun süredir var olan Hristiyan ve Demokrat Birlik - Çekoslovak Halk Partisi ve yerelci Belediye Başkanları ve Bağımsızlar partisi yer almaktadır.

### Fransa

Fransa'da geleneksel olarak "centriste" partiler vardı, ancak zaman içinde bu partiler değişti. Genel olarak yeni bir siyasi konu ortaya çıktığında ve yeni bir siyasi parti ana akıma girdiğinde, eski merkez sol partiden gelen siyasi hareket *de facto* olarak sağcı olabilir, ancak kendisini bir sağ parti olarak görmeyeceği için merkezciliği benimseyecektir.

Fransa Cumhurbaşkanı olarak seçilen Emmanuel Macron tarafından kurulan Renaissance (LREM) partisi en önemli merkez partidir. Macron, kendisini tanımlamak için "merkezci" terimini kullanmayı tercih etmemekle birlikte, politikaları genellikle merkezcidir. 2007 yılında kurulan François Bayrou'nun Demokrat Hareketi, Hristiyan Demokrat Demokrasi ve Fransız Birliği'nin halefi olan bir partidir.

### Almanya

Joachim Gauck, 1990 yılında partisinin Yeşiller ile birleşmesinden önce Birlik 90'da yer aldı. Joachim Gauck eski Almanya Cumhurbaşkanıydı ve merkezci bir politikacıydı.
Politische Mitte, siyasi merkez ve merkezcilik anlamına gelir. Sosyal-liberal Weimar Cumhuriyeti (1918–1933) dönemindeki Alman Demokrat Partisi, Almanya tarihindeki tüm Alman partileri arasında en açıkça merkezci olanıdır.

1870 yılında Weimar Cumhuriyeti'nde Alman Katoliklerin bir partisi olan Zentrum bulunmaktaydı. Bu parti, doğrudan bir merkezci bir parti olmamasına rağmen, hem sağ hem de sol taraftaki Katolikleri birleştirdiği için "Merkez Partisi" olarak adlandırıldı. İlk olarak "Volkspartei" olarak bilinen bu parti içerisinde, liberaller ve muhafazakârlar yer alıyordu. Bununla birlikte, dini konularda tarafsız olmayan ve daha liberal ve modernist görüşlere karşı çıkan açık bir sağ muhafazakâr politika izlemekteydi.

Batı Almanya'ya demokrasinin dönüşünden sonra Zentrum'un önemli halefi olan Hristiyan Demokrat Birlik, tarih boyunca kendisini sağcı veya merkezci olarak tanımladı ve genel olarak sağ kanatta yer aldı. 1990'ların başında etkisi altında kaldıkları dönemin bir sonucu olarak, Almanya Sosyal Demokrat Partisi üyeleri kendilerini "yeni merkez" olarak tanımlamış olsalar da, partilerinin geçmişi ve sosyalist kimlikleri nedeniyle günümüzde partilerini merkezci olarak tanımlamamaktadırlar.

Diğer partiler, özellikle bölgesel partiler, Almanya'daki bazı eyalet parlamentolarında merkezci olabilir. Schleswig-Holstein eyaletindeki Danimarkalı ve Friz azınlıkların oluşturduğu Güney Schleswig Seçmen Federasyonu, şu anda merkezci bir siyasi pozisyona sahiptir, ancak eski bir sol görüşlü bir parti olarak tarihte yerini almaktadır. Parti, 2009, 2010 ve 2012 yıllarında Almanya cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Sosyal Demokratlar ve Yeşiller partilerinin adaylarını destekledi.

Eyalet parlamentosundaki Özgür Seçmenler partisi, Bavyera'da da merkezci bir partidir.

### Yunanistan

Merkezci politikacı ve Tarım ve İşçi Partisi'nin kurucusu Alexandros Papanastasiou, modern Yunanistan siyasetinde merkezciliğin temelini atmıştır. 1961'de Georgios Papandreou ve diğer siyasi liderler, Merkez Birliği olarak bilinen bir koalisyon partisini kurdu. Beş parti birleşti: Sosyal Halk Partisi, Liberal Parti, İlerici Tarımsal Demokrat Birlik ve Ulusal İlerici Merkez Birliği.

Yunanistan'da iktidarda olan son Venizelist parti Merkez Birliği Partisi oldu. 1977'ye kadar parti resmen varlığını sürdürdü (darbe sonrası Merkez Birliği - Yeni Güçler olarak adlandırıldı), ardından halefi Demokrat Merkez Birliği (EDIK) partisi kuruldu.

Vassilis Leventis, 1992'de Merkezci Birlik'i "Merkezci ve Ekologlar Birliği" olarak kurdu, ancak kısa bir süre sonra bu adı değiştirdi. Merkez Birliği'nin ideolojik devamı olarak nitelendirilen parti, Yunanistan'daki merkezci ifadenin politik bir devamı olmayı amaçlıyor. Leventis, Eleftherios Venizelos, George Papandreou Sr. ve diğer önemli politikacılar gibi Venizelist mirasının bir parçası olmak istedi. Ancak 2015'e kadar partinin toplam etkisi sınırlı olmuştur; Ocak 2015 Yunanistan yasama seçimlerinde %1,8 oy oranı, Eylül 2015 Yunan Parlamentosu seçimlerinde 3,4% oy oranı ve dokuz seçilen üye ile en yüksek başarısı olmuştur.

Stavros Theodorakis, kısa ömürlü bir sosyal liberal parti olan The River'ı kurdu ve 2015 yılında hem Yunan hem de Avrupa Parlamentolarında sandalye kazandı. 2019 yılında dağıldı.

### Japonya

İkinci Dünya Savaşı'nın ardından 1955 yılında Japonya hükûmeti Liberal Demokrat Parti (LDP) tarafından devralındı ve Japonya Sosyalist Partisi'ne (JSP) karşı bir siyaset yürüterek seçimleri kazandı. Ancak 1960'lardan itibaren Komeito, Demokrat Sosyalist Parti ve Sosyalist Demokrat Federasyonu gibi merkezci partiler ortaya çıktı. Yeni Japonya Partisi, 1992'de reformcuların LDP'den ayrılmasıyla merkezci ve liberal bir partiydi. Ancak iki yıl sonra dağıldı.

### Polonya

Medeni Platform (PO), 2001'de liberal muhafazakâr bir parti olarak kuruldu ve 2007-2015 yılları arasında iktidarda kaldı. Daha sonra Donald Tusk liderliğinde merkez bir siyasete geçti ve sol eğilimli liberal seçmenleri çekmeye çalıştı. Hristiyan demokratlar, sosyal liberal veya muhafazakâr olabilir. Bununla birlikte, teknokratik kimliğiyle parti, ideoloji eksikliği gibi eleştirilerle karşılamıştır. Daha sonradan, Grzegorz Schetyna başkanlığında sağa kaydğığ görülmüştür. Medeni Koalisyon, mevcut lideri Borys Budka'nın liderliğinde, 2020 cumhurbaşkanlığı seçiminde adayları Rafał Trzaskowski'nin önerdiği politikalara uygun olarak yeniden ilerlemeci bir yaklaşım benimsemiştir. Polonya Halk Partisi (PSL) gibi siyasi partiler de merkezci olarak nitelendirilebilir. Bununla birlikte, Hukuk ve Adalet Partisi, genel olarak sosyal muhafazakâr ve aynı zamanda ekonomik olarak sağcı ve korumacı politikalara destek verir.

### Birleşik Krallık

1981 yılında Roy Jenkins, David Owen, Shirley Williams ve Bill Rodgers, "Dörtlüler Çetesi" olarak bilinen politikalarını ortaya koyarak Sosyal Demokrat Parti'yi (SDP) kurdu. "Dörtlüler Çetesi" olarak bilinen merkezciler, İşçi Partisi'ni militan sol veya "sert sol" olarak etiketledikledikten sonra ayrıldılar. 1988'de SDP, Liberal Parti ile birleşerek merkezci Liberal Demokratları oluşturdu.

Tony Blair'in liderliğindeki İşçi Partisi, 1990'ların ortalarından sonlarına kadar merkezci bir Üçüncü Yol politika platformuna doğru ilerlemeye başladı ve siyasi kampanya "Y-İşçi Partisi" (Yeni İşçi Partisi) olarak değiştirdi. Blair'in halefi Gordon Brown, 2010 genel seçimlerinde Muhafazakârlara yenilerek yeni İşçi Partisi iktidarının sonunu getirdi. Brown'ın liderliğini üstlenen Ed Miliband, Yeni İşçi Partisi'ni sol politikalara yönlendirdi. 2009'da kurulan Mavi İşçi hareketi, sosyal olarak muhafazakâr işçi sınıfı seçmenleri için yeni bir merkezci siyaset sunmaya çalıştı. Miliband döneminden sonra, 2015'te sosyalist Jeremy Corbyn partinin lideri olduktan sonra sonra partiyi tekrar sol siyasete kaydırdı.

2011 yılında Birleşik Krallık'ın Başbakan Yardımcısı ve Liberal Demokratlar'ın lideri olan Nick Clegg, partisinin radikal merkezde yer aldığına inandığını belirtti. John Maynard Keynes, William Beveridge, Jo Grimond, David Lloyd George ve John Stuart Mill'i, Liberal Demokratlar'ın 1988'de kurulmasından önce gelen merkezci örnekler olarak gösterdi. Liberalizmi bir halk ideolojisi olarak tanımlayarak siyasi yelpazeyi benimsedi. Partisinin pozisyonunu şu şekilde açıkladı: "Sol için devletle takıntı. Sağ için piyasa ile ibadet. Ama biz liberal olarak, inancımızı insanlara koyuyoruz. İnsanlara güç ve fırsat verilen bir düzen istiyoruz. Rakiplerimiz bizi eski moda sol ve sağ etiketleriyle ayırmaya çalışıyor. Ancak biz sol tarafta değiliz, sağ tarafta da değiliz. Kendi etiketimiz var: Liberal. Biz liberaliz ve İngiliz siyasetinin merkezi siyasetinin mülk sahipleriyiz. Politikamız, radikal merkezin politikasıdır."

David Cameron, 2000'li yılların ortalarından sonlarına doğru Muhafazakâr Partiyi merkeze doğru çekti ve 2010 genel seçimleri sonrasında Liberal Demokratlarla bir koalisyon kurdu. Muhafazakâr Parti 2015 genel seçimlerinde çoğunluğu kazandı ve Liberal Demokratlar ile olan koalisyon sona erdi. 2017 genel seçimlerinde ise sandalye sayısı azaldı. Theresa May, Cameron'ın yerine Başbakan olarak atandıktan sonra sosyal eşitsizlikle mücadele etmeye kararlı olduğunu söyledi ve Ed Miliband'ın "enerji şirketlerini regüle etme" gibi bazı politikalarını benimsedi. Bununla birlikte, partinin 2017 manifestosu, Brexit referandumunun ardından partinin geleneksel ana konularına hitap ederek merkezden önemli ölçüde ayrıldı.

Brexit referandumunun ardından, Birleşik Krallık'ta siyasetin geleneksel "sol ve sağ" ayrımına geri döndüğü görülüyordu. 2017 seçimleri için More United bloğu, ilkelerine uyan çeşitli partilerden adayları desteklemek için kuruldu; bu grup, başta İşçi Partisi ve Liberal Demokratlar olmak üzere çeşitli partilerden milletvekillerini ve bir Muhafazakâr milletvekilini destekledi. 2018'de Simon Franks tarafından kurulan bir grup, Birleşik Krallık'ta yeni bir merkezci siyasi parti kurmak için 50 milyon sterlin topladı ve iddiaya göre *United for Change* adını aldı.

2019'un başlarında, Brexit sorunları ve parti içi çatışmalar nedeniyle birçok İşçi Partisi ve Muhafazakâr Parti milletvekili partilerinden ayrıldı ve pro-Avrupacı bir grup olan *The Independent Group for Change'ı* kurdu. Daha sonra *Change UK* olarak resmi bir parti olarak kayıt olma niyetlerini açıkladılar. Change UK milletvekili Chris Leslie, partiyi "merkez-sol'un ev sahibi" olarak tanımlarken, çoğu kaynak partiyi merkezci olarak tanımladı. 2019 Avrupa Parlamentosu seçimlerinde partililer adına hayal kırıklığı yaratan sonuçların ardından, Change UK milletvekili Chuka Umunna Liberal Demokratlara katıldı. 2019 genel seçimlerinde tüm milletvekillerini kaybeden parti dağıldı.

## Ayrıca bakınız

* Hristiyan demokrasi
* Liberalizm
* Merkez sağ
* Merkez sol
* Reformizm
* Sosyalizm
* Liberal sosyalizm

## Kaynakça

## Daha fazlası için

* Ali, Tariq (2015). *Aşırı Merkez: Bir Uyarı*. Verso Kitapları.
* Brown, David S. (2016). *Moderates: Kuruluşundan Günümüze Amerikan Siyasetinin Hayati Merkezi*. Chapel Hill: Kuzey Carolina Üniversitesi Yayınları.

## Dış bağlantılar

* Wikimedia Commons'ta Merkezcilik ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur
* Vikisöz'de **Merkezcilik** ile ilgili sözler mevcuttur.