Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bağırsak

Mide, bağırsaklar ve anüsün insan vücudundaki konumu.
**Bağırsak**, gastrointestinal kanalın mide ile anüs arasındaki kısım. Bağırsaklar, insanlarda ve diğer memelilerde ince bağırsak ve kalın bağırsak olacak şekilde iki ana kısımdan oluşur. Vücudun gıdadan besinlerin çıkarımı ve emiliminden sorumlu kısmı bağırsaktır. Midenin görevi büyük oranda gıda moleküllerinin besinlere parçalamak iken, bağırsak bu besinlerin kana girmesini sağlar.

## Etimoloji

*Bağırsak* kelimesi Eski Türkçe iç organlar anlamına gelmiş *baġırsuk* sözcüğünden evrilmiştir. Bu sözcük Eski Türkçe karın veya gövdenin iç boşluğu manasındaki *baġır* sözcüğünden Eski Türkçe +sUk ekiyle türetilmiştir. Bir Türk dilinde kaydedilmiş ilk kullanımı Kaşgarî'nin 1073'e tarihlenen Dîvânu Lugâti't-Türk eserindedir.

Tıp dilinde sıklıkla *barsak* olarak kısaltılmış hâliyle de kullanılır.

## Yapı

### İnce bağırsak

İnce bağırsak kıvrımlı bir yüzey yapısına sahiptir ki bu besinlerin bağırsak duvarından difüzyonu ve böylece de emilimi için uygun olan yüzey alanını arttırır. Bu mikroskobik kıvrımlara *mikrovilli* denir. Yetişkin bir insanın ince bağırsağı, ortalama olarak yedi metre uzunluğundadır. İnsanlarda ince bağırsak duodenum, jejunum ve ileum olmak üzere üç kısma ayrılır.

### Kalın bağırsak

Kalın bağırsak veya kolon birkaç çeşit bakteriye ev sahipliği yapmaktadır; bunlar insan vücudunun kendi kendine yok edemeyeceği moleküllerle ilgilenirler. Bu bir simbiyoz örneğidir. Bu bakteriler aynı zamanda bağırsaktaki gaz üretiminin de nedenidirler. Kalın bağırsak ince bağırsağa oranla daha kısadır ve su reabsorpsiyonu ile kuru dışkıyı üretir. İnsanlarda kalın bağırsak çekum, kolon ve rektum olmak üzere üç kısma ayrılır. İnsanlarda çekuma bağlı ucu kapalı bir tüp olan apandis yer alır. Kolon ise kendi içinde çıkan kolon, transvers kolon, inen kolon ve sigmoid kolon olarak bölünmüştür.

## Bağırsak hastalıkları

*Bu konuda daha fazla bilgi için gastroenteroloji maddesine bakabilirsiniz.*
Diğer sindirim sistemi hastalıklarıyla birlikte bağırsak hastalıklarına da bakan tıp dalı gastroenterolojidir.

Gastroenterit, bağırsakların enflamasyonudur ve en yaygın bağırsak hastalığıdır.

İleus, bağırsak tıkanıklığıdır.

Apandisit, apandis enflamasyonu. Bu tedavi edilmediği zaman potansiyel olarak ölümcül bir hastalıktır; çoğu durumda apandisit cerrahi müdahaleye gerek duyar.

Çölyak hastalığı kötü emilimin yaygın bir şeklidir. Crohn hastalığı ve ülseratif kolit bağırsakları etkileyen otoimmün hastalıklardandır. Crohn hastalığı tüm gastrointestinal kanalı etkileyebileceği gibi, kolit sadece kalın bağırsağı etkiler

## Kaynakça
# Baculum

Bir köpek penisi baculumu; ok üretral sulcusu göstermektedir.
Fossil *baculum* of a bear from the Miocene.
Baculum (aynı zamanda **penis kemiği**, **penil kemik** veya os penis), çoğu plasentalı memelinin penisinde bulunan bir kemik. İnsan penisinde yoktur, ancak goril ve şempanze gibi diğer primatların penislerinde bulunur. Kemik, erkek üretrasının üzerinde yer alır ve cinsel penetrasyon sırasında gereken sertliği koruyarak cinsel birleşmeye yardımcı olur. Dişideki karşılığı os klitoridistir – klitoristeki bir kemik.

## Etimoloji

Terimin penisle ilgili olan anlamı İngilizceye özgüdür; ancak benzer sözcükler diğer dillerde de aynı anlamda mevcuttur, Slovencedeki *bakulum* gibi. Çomak, asa, değnek veya sopa anlamına gelen Latince bir terimden türemiştir.

## Amaç

Baculum çiftleşmek için kullanılır ve türlere göre farklı boyut ve şekillerde çeşitlenir. Özellikleri, benzer türler arasındaki ayrımı yapmak için kullanılır.

### Ayrıca bakınız

* Memeli penisi
* Hirsuties coronae glandis, also known as pearly penile papules, another anatomical feature of the penis common in chimps but present in only 25% of human males.

## Kaynakça

### Notlar

### Kaynakça

* Gilbert SF, Zevit Z (Temmuz 2001). "Congenital human baculum deficiency: the generative bone of Genesis 2:21–23". *Am. J. Med. Genet*. **101** (3). ss. 284-5. doi:10.1002/ajmg.1387. PMID 11424148.
* Clellan S., Frank A. Beach (1951). *Patterns of Sexual Behavior*. New York: Harper, and Paul B. Hoeber, Inc. Medical Books. ISBN 0-313-22355-6.

## Diğer bağlantılar

Vikisözlük'te baculum ile ilgili tanım bulabilirsiniz.

Wikimedia Commons'ta Baculum ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

* Beresford WA, Burkart S (Aralık 1977). "The penile bone and anterior process of the rat in scanning electron microscopy". *Journal of Anatomy*. **124** (3). ss. 589-97. PMC 1234656 . PMID 604330.
* The San Diego Zoo's Conservation and research for endangered species projects. 'What is the significance of the *baculum* in animals?'26 Ekim 2004 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* University of Utah Biology 3315 – Comparative Vertebrate Morphology § 16
# Brezilya fındığı

**Brezilya fındığı** veya **Brezilya cevizi** (*Bertholletia excelsa*), Lecythidaceae familyasından bir Güney Amerika ağacına ve ağacın ticari olarak hasat edilen yenilebilir tohumlarına verilen addır.

## Brezilya fındığı ağacı

Brezilya fındığı ağacının dalı
Brezilya fındığı boyu 50 metre (160 ft)'ye ulaşan büyük bir ağaçtır. Gövdesi 1 ila 2 metre (3,3 ila 6,6 ft) çapındadır. Çapı 30 metreye yayılan taç kısmı ve 49 metreyi bulan boyu ile Amazon yağmur ormanlarındaki ağaçların en büyükleri arasındadır. Ağacın kalın dallarının uçlarında ise Hindistan cevizine benzeyen 8-18 santimetre çapında kümeler yer alır. Her bir kümede ise 12-24 arasında Brezilya cevizleri vardır. 500 yıl veya daha uzun süre yaşayabilir ve bazı makamlara göre sıklıkla 1000 yaşına ulaşır. Kökü, ağacın yüksekliğinin yarısından fazla, düz ve yaygın dalsızdır.

Yetişkin bir Brezilya cevizi ağacı Ocak ayından Haziran ayına kadar neredeyse 300'ün üzerinde brezilya cevizi kümelerinden üretir. Olgunlaşan kümeler ağacın dalından düşer ve orman tabanından hasat edilerek güneşte kurutulur. Cevizin kahverengi renkli kabuğu oldukça sert ve üç taraflı bir yapıya sahiptir.

### Tehlikeler

Brezilya'da Brezilya fındığı ağacını kesmek yasaktır. Bunun sonucu olarak, üretim alanlarının dışında, evlerin arka bahçelerinde, yolların ve caddelerin yakınında bulunabilirler. Ağacın meyveleri oldukça ağır ve katıdır. Meyveler düşmeye başladığında, ağacın altından geçen insanlar ve araçlar için ciddi tehdit oluştururlar. Brezilya fındığı meyveleri ağır olduğundan tatlı suda batar, bu da nehir kenarındaki bölgelerde su yollarının tıkanmasına neden olabilir.

## Üretim

 Taze kesilmiş Brezilya fındığı meyvesi
 Brezilya fındığı tohumları
Adının Brezilya fındığı olmasına rağmen, Brezilya fındığının en önemli ihracatçısı Bolivya'dır. Brezilya'da bu kuruyemişlere Portekizce: castanhas-do-pará (kelimenin tam anlamıyla "Pará kestanesi") adı verilir.

## Fındık üretimi

2014 yılında, toplam küresel Brezilya fındığı üretimi (kabuklu) 95.000 ton olup, 2009'dan beri bu miktar sabittir. En büyük üreticiler Bolivya (dünya toplamının % 47'si) ve Brezilya (% 40)'dır. ABD ise Brezilya fındığının % 9'unu üretmesine rağmen dünyadaki en büyük Brezilya fındığı ithalatçısıdır.

### Besin değeri

 Brezilya fındığı kabuğu çıkardıktan sonra

|  |
| --- |
| **Besin değeri** |
| Enerji 2740 kJ (660 kcal) |
| Protein | 14.32 g |
| Riboflavin (Vit. B2) | 0.035 mg (%2) |
| B6 vitamini | 0.101 mg (%8) |
| C vitamini | 0.7 mg (%1) |
| E vitamini | 5.73 mg (%38) |
| Oranlar yetişkinler için alınması önerilen oranlardır. |

```
Brezilya fındığı ağırlıkça % 14 protein,% 12 karbonhidrat ve % 66 yağdan oluşmaktadır. Kalorilerinin % 85'i yağdan gelir ve 100 gramlık bir miktarda toplam 656 kalori bulunur.  Yağ bileşenleri% 23 doymuş,% 38 tekli doymamış ve% 32 çoklu doymamış.  Çoklu doymamış yağ içeriği, özellikle de omega-6 yağ asitleri nedeniyle, kabuklu Brezilya fındığı hızlıca sertleşebilir.

```

## Kaynakça
# Marmot

| **Marmot** |
| --- |
| Yosemite Milli Parkında dinlenen bir sarı karınlı marmot |
| **Biyolojik sınıflandırma** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Âlem:
 | Animalia  |
| Şube:
 | Chordata  |
| Alt şube:
 | Vertebrata  |
| İnfa şube:
 | Gnathostomata  |
| Sınıf:
 | Mammalia  |
| Takım:
 | Rodentia (Kemiriciler)  |
| Familya:
 | Sciuridae (Sincapgiller)  |
| Alt familya:
 | Xerinae  |
| Oymak:
 | Marmotini(Yer sincabıgiller)  |
| Cins:
 | Marmota Blumenbach, 1779 |

 |
| Türler
 |
|
Metne bakınız.

 |

Marmota
**Marmot** (*Marmota*), sincapgiller (Sciuridae) familyasının yer sincapları oymağından kemirgen memeli cinsi.

Yakın akrabaları olan gelengilerden (*Spermophilus*) çok daha tombul olan marmotlar, en büyük yer sincaplarıdır. Kuzey Amerika'daki çayır köpeği marmotlara benzer.

## Biyolojisi

Sosyaldirler. Çok kalabalık koloniler oluşturular. Alarm olarak yüksek sesle ıslıksı ses çıkarırlar. Kış uykusuna yatarlar.

## Beslenme

Ana besin maddesi çayır otları, böğürtlensi meyveler, liken, yosun, kök ve çiçeklerdir.

## İnsanlarca kullanımı

Kürkü için avlanırlar. Ayrıca etleri Moğol ve Sibirya Türklerince yenilmektedir.

## Yayılımı

Avrasya ve Amerika'da yayılım gösterirler.

## Türleri

* Alt cins: Marmota
	+ *Marmota marmota* (Alp marmotu) : Avrupa (Alpler, Apeninler, Karpatlar, Pireneler)
	+ *Marmota baibacina* (Altay marmotu) : Sibirya
	+ *Marmota bobak* (Baybak) : Orta Avrupa, Orta Asya
	+ *Marmota broweri* (Alaska marmotu) : Alaska
	+ *Marmota camtschatica* (Kamçatka marmotu) : Doğu Sibirya
	+ *Marmota caudata* (Uzun kuyruklu marmot) : Orta Asya
	+ *Marmota himalayana* (Himalaya marmotu) : Himalayalar
	+ *Marmota menzbieri* (Türkistan marmotu): Orta Asya
	+ *Marmota monax* (Dağ sıçanı) : Kuzey Amerika
	+ *Marmota sibirica* (Sibirya marmotu) : Sibirya
* Alt cins. Petromarmota
	+ *Marmota caligata* (Kırçıl marmot) : Kuzey Amerika
	+ *Marmota flaviventris* (Sarı karınlı marmot) : Kuzey Amerika
	+ *Marmota olympus* (Vaşington marmotu) : ABD (Vaşington, Olympic yarımadası)
	+ *Marmota vancouverensis* (Vancouver marmotu) : Kanada (Vancouver adası)

## Resim galerisi

* *Marmota flaviventris*
* *Marmota monax*
* *Marmota caligata*
* *Marmota marmota*
* Marmota in Austria
* *Marmota bobak*
* *Marmota olympus*
* *Marmota camtschatica*
* *Marmota caudata*
* *Marmota himalayana*

## Kaynakça

* Tree of Life web project (Marmota) 23 Temmuz 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
# Beyaz ayaklı fare

| Beyaz ayaklı fare |
| --- |
|  |
| Korunma durumu |
|  Asgari endişe altında (IUCN 3.1) |
| Biyolojik sınıflandırma  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Âlem: | Animalia
 |
| Şube: | Chordata
 |
| Sınıf: | Mammalia
 |
| Takım: | Rodentia
 |
| Familya: | Cricetidae
 |
| Alt familya: | Neotominae
 |
| Cins: | *Peromyscus* |
| Tür:
 | P. leucopus |

 |
| İkili adlandırma |
| Peromyscus leucopus(Rafinesque, 1818) |
|  |
| Dağılımı |

**Beyaz ayaklı fare** (*Peromyscus leucopus*) Ontario, Quebec, Labrador ve Maritime illerinden Newfoundland adası hariç) güneybatı Amerika Birleşik Devletleri ve Meksika'ya kadar Kuzey Amerika'ya özgü bir kemirgendir. Özellikle Teksas'ta **woodmouse** olarak da bilinir.

## Kaynakça
# Rhynchomys

| *Rhynchomys* |
| --- |
|  |
| Korunma durumu |
| *Değerlendirilmedi* (IUCN 3.1) |
| Biyolojik sınıflandırma  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Âlem: | Animalia
 |
| Şube: | Chordata
 |
| Sınıf: | Mammalia
 |
| Takım: | Rodentia
 |
| Familya: | Muridae
 |
| Alt familya: | Murinae
 |
| Cins: | Rhynchomys Thomas, 1895 |

 |

Rhynchomys, Murinae altfamilyasına bağlı bir hayvan cinsidir.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Wikimedia Commons'ta **Rhynchomys** ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur.
* Vikitür'de Rhynchomys ile ilgili ayrıntılı taksonomik bilgiler bulunur.
# Bayağı yediuyur

| **Yediuyur** |
| --- |
|  |
| **Korunma durumu** |
|  Asgari endişe altında (IUCN 2.3) |
| **Biyolojik sınıflandırma** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Âlem:
 | Animalia  |
| Şube:
 | Chordata  |
| Alt şube:
 | Vertebrata  |
| İnfa şube:
 | Gnathostomata  |
| Sınıf:
 | Mammalia  |
| Takım:
 | Rodentia  |
| Familya:
 | Gliridae  |
| Cins:
 | Glis  |
| Tür:
 | G. glis  |

 |
| İkili adlandırma
 |
| Glis glis Linnaeus, 1766 |

Sürmeli yediuyur
Ağaçtaki bir yediuyur
**Bayağı yediuyur** (Latince: Glis glis) Gliridae familyasının Türkiye'deki en büyük üyesidir. Yediuyur sincaba benzer ancak gri rengi, iri gözleri ve yerde sürdüğü kuyruğuyla sincaptan hemen ayırt edilir. Neredeyse bir parmak büyüklüğündedirler. Terk edilmiş ağaçkakan yuvalarında yaşarlar. Geçtikleri yuvaları daha da büyütebilirler. Gebelik süreleri 25 gündür ve doğumdan sonra gözlerinin açılması 28 gün sürer. Ortalama 1 yıl içerisinde olgunluğa ulaşırlar. Yediuyurlar son derece sosyal hayvanlardır. Bir yuvada en az 7-8 yediuyur olmak zorundadır. Yılın yedi ayını uykuda geçirebilirler. Tohum, meyve, yumurta, kuş yavrusu ve diğer kemirgenlerle beslenirler. Çok büyük gruplar halinde yaşamalarına rağmen gece faal olduklarından nadir görülürler. Kürk için avlanmadan ve ormanların tahribatından nesilleri tehlikededir.
# Gerçek sosyal yaşam

Bir karınca kolonisi
Çıplak köstebek faresi
**Gerçek sosyal yaşam** veya **eusociality** (Yunanca eu: "gerçek / iyi" + "sosyal"), hiyerarşik sınıflandırmada toplumsal örgütlenmenin en üst düzeyini tanımlamak için kullanılan bir terim.

Toplumsal örgütlenmenin bir alt seviyesi olan ön- veya presosyal yaşam, altsosyal, yarısosyal, yansosyal ve sözdesosyal gibi terimler kullanılarak da sınıflandırılmışlardır. Bazı insan toplumlarıyla karşılaştırmalı olarak, belli statüdeki bireylerden oluşan bir gruba veya özel bir sınıfa kast dendiği de olur.

## Örnekler

Gerçek sosyal yaşama dair bilinen en iyi örnekler, karıncalar, arılar, yaban arılarının (Hymenoptera takımı) yanı sıra, termitler (takım Isoptera) ile bu kolonilerde yaşayan üreyebilen kraliçeler, az veya çok kısır işçiler veya bu koloniyi saldırıya karşı düşmanlardan koruyan askerlerdir. Avustralya'ya özgü bir buğday biti türü olan Austroplatypus incompertus, böcekler arasında gerçek sosyal yaşamın ilk olarak fark edildiği böcek (takım Coleoptera) olarak bilinir.

Gerçek sosyal yaşamın memelilerde görülen tek örneği, çıplak köstebek faresi (*Heterocephalus glaber*) ile damarensis köstebek faresidir (*Fukomys damarensis*). Doğa bilimcilerinin ilgisini çeken çıplak, pembemsi ve keskin dişleri olan bu kemirgenlerin hayat şekli memelilerden ziyade sosyal böceklere benzemektedir.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Sosyal Böcek Araştırmalarına dair Uluslararası Birlik26 Kasım 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
* Çıplak Köstebek Farelerinde Gerçek Sosyal Yaşam3 Aralık 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
# Majör histokompatibilite kompleksi

**Majör histokompatibilite kompleksi** (kısaca **MHC**, kısaltmanın kökeni İngilizce "major histocompatibility complex") veya **büyük doku uygunluk kompleksi**, bütün omurgalılarda geniş bir gen ailesi tarafından kodlanan bir hücre yüzey molekülüdür. MHC molekülleri, bağışıklık hücreleri lökositler ile diğer lökositler veya vücut hücreleri arasındaki etkileşimlere arabuluculuk ederler. MHC, organ nakli için donörlerin uyumluluğunu belirlemenin yanı sıra, kişinin otoimmün hastalıklar için duyarlılığı hakkında da bilgi vermektedir. İnsanlarda MHC moleküllerine ilk kez lökositlerde rastlandığı için insan lökosit antijeni (human leukocyte antigen)(HLA) ismi de verilir.

MHC genleri 6. kromozomun kısa kolu üzerinde sentromere yakın bir bölgede yer alan ardışık bir DNA dizisi üzerinde bulunurlar. Bu bölge yaklaşık 3600 kilobaz uzunluğundadır. Günümüzde insan MHC bölgesi tamamen dizilenmiştir.

HLA moleküllerinin temel görevi peptid bağlanması ve bunların T lenfositlerine sunulmasıdır. Bağışıklıkla ilgisi olmayan diğer fonksiyonları da bazı diğer hücre yüzey reseptörleriyle ve çeşitli hormon reseptörleri ile etkileşimi ve sinyal iletimidir.

Major histocompatibility complex, üzerlerinde bulunduğu hücre tipleri ve bağışıklık görevleri açısından Sınıf I, II, III ve IV olmak üzere dört farklı gruba ayrılır. Sınıf I'de bulunan HLA A, B, C tüm çekirdekli somatik hücrelerde bulunurlar.

Sınıf II MHC molekülleri daha az sayıda hücrede bulunurlar. Sınıf III ve IV MHC molekülleri doku uyumu ile doğrudan ilişkili değildir. Ancak HLA gen bölgesinde ifade edilen antijenlerdir ve bazı kompleman bileşenlerini ve inflamasyon moleküllerini (C4A, C4B, TNF vb.) içerirler.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Medical Subject Headings *Major+Histocompatibility+Complex*
* Molecular individuality (German online-book 2012)29 Ocak 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Sexual attraction is linked to MHC compatibility
* NetMHC 3.0 server8 Mayıs 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. — predicts binding of peptides to a number of different MHC (HLA) alleles
* T-cell Group - Cardiff University
* The story of 2YF6: A Chicken MHC
* RCSB Protein Data Bank: Molecule of the Month - Major Histocompatibility Complex28 Mayıs 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* dbMHC Home, NCBI's database of the Major Histocompatibility Complex12 Ocak 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
# Feromon

Kanatlarını çırpan balarısı, oğlu boş kovana yönlendirmek için Nasonov bezinden (karnındaki beyaz uç) feromon salarken
**Feromon**, aynı türün üyeleri arasındaki sosyal ilişkileri düzenleyen kimyasal maddedir. Yunanca kökenli olan sözcük "hormon taşıyan" anlamına gelmektedir.

Feromon ilk olarak 1956 yılında ipek böceklerinde bulundu. Günümüze kadar yapılan çalışmalar sonucunda pek çok feromon türü belirlendi. Böceklerin yanı sıra örümcekler, kurbağalar, sürüngenler ve memelilerin de feromon salgıladıkları bulundu. Kuşlarda ise feromon bulunamadı. En çok bilinen feromonlar uyarı feromonları, eşeysel feromonlar ve iz feromonlarıdır.

## İnsan feromonları

İnsan feromonları daha çok eşeysel davranışları kontrol eder. Burnun iç kısmında bulunan ve "vomeronazal organ" olarak bilinen bir almaç sayesinde algılanabilir. Bu organ, feromonları beyne iletir.

## Ayrıca bakınız

* Hormon
* Ten uyumu
* Kedi feromonu

## Kaynakça

* Bilim ve Teknik Dergisi, Nisan 2008
* Cnn, Eylül 2009