Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Oklu kirpi

Oklu kirpi
**Oklu kirpi**, Hystricidae ve Erethizontidae familyalarını oluşturan kemiricilerin ortak adı. Yaklaşık 60–90 cm boyunda, 5–16 kg ağırlığındadırlar. Kuyrukları yaklaşık 20–25 cm'dir. Kahverengi, gri veya nadiren de beyaz renktedirler.

Oklu kirpiler, isim benzerliğine rağmen kirpi değildirler. Kirpiler erinaceomorphs ailesine mensupturlar.

Oklu kirpi sözcüğünün batılı dillerdeki karşılıkları, Orta Fransızca "porc d'épine" (dikenli domuz) sözcüğünden gelir.

## Türleri

* Eski Dünya oklu kirpileri
* Yeni Dünya oklu kirpileri

## Sanat

Kuzey Amerika'da Amerika Yerlilerince oklu kirpinin ok adı verilen teleksi dikenleri takı ve giyim kuşam süslemesinde kullanılır ve bu sanata kirpi işi (*quillwork*) adı verilir.
# Hamster

| **Hamster** |
| --- |
| Altın hamster |
| **Korunma durumu** |
| Evcilleştirebilir
 |
| **Biyolojik sınıflandırma** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Âlem:
 | Animalia  |
| Şube:
 | Chordata  |
| Alt şube:
 | Vertebrata  |
| İnfa şube:
 | Gnathostomata  |
| Sınıf:
 | Mammalia  |
| Takım:
 | Rodentia  |
| Alt takım:
 | Myomorpha  |
| Üst familya:
 | Muroidea  |
| Familya:
 | Cricetidae  |
| Alt familya:
 | Cricetinae  |
| Cins:
 | Mesocricetus  |
| Tür:
 | M. auratus  |

 |
| İkili adlandırma
 |
| Mesocricetus auratus (Waterhouse, 1839) |

**Hamsterler**, yedi cinste sınıflandırılmış 19 tür içeren Cricetidae alt familyasına ait kemirgenlerdir.

Hamster'ın hikâyesi, 1930 yılında Suriye Yahudi Üniversitesi Zooloji Dalı öğretim üyelerinden Prof. İsrâ'el Aharûnî'nin bir dişi hamster'la 12 yavrusunu Suriye yakınlarında bir kasabada bulup almasıyla başlamıştır. Aynı üniversitede görevli Dr. Ben Menahem, bu yavrulardan iki dişi ve bir erkeği alarak çifleştirmiştir. Böylece insan eli altında yapılan ilk hamster yavruları elde edilmiş oldu. Dr. Menahem'in sahip olduğu bu hamster ailesi, bugün tüm dünyadaki evcil hamster'ların atası olarak kabul edilir.

## Yaşam alanı

Hamsterler, Avrupa'da ve Asya'nın batısındaki tarım alanlarında ya da bozkırlarda toprağın altında kazdıkları karmaşık yuvalarda yaşarlar. Yuvada tabanı otlarla kaplı odalar ve kışlık yiyeceklerin saklandığı depolar vardır. Genellikle meyve, sebze ve tahılla beslendikleri için bazen tarım alanlarına zarar verebilirler. Öte yandan baykuş, atmaca, kakım ve gelincik gibi hayvanlara yem oldukları gibi insanlar tarafından da avlanırlar.

## Özellikleri

Hamsterin derisi vücuduna tam yapışmamış olup esnek ve gevşek bir yapısı vardır. Âdetâ derisi, vücuduna bol gelen bir elbise gibidir. Gözleri parlak ve tam yuvarlak, ayakları tutmaya ve kavramaya uygundur. Bu yüzden iyi birer tırmanıcıdırlar. Ön ayaklarında dört, arka ayaklarında beş parmakları vardır. Kuyruk 1 cm den kısa ve küttür. Uzun tüylü varyetelerde kuyruk tamamen tüylerin altında gizlenmiştir. Boyları 15–20 cm, ağırlıkları 200 g civarındadır. Hamsterlar omnivor canlılardır. Fakat evcil türleri genellikla arpa, yulaf, buğday gibi kuru gıdalar ile beslenirler. Altın hamsterlar için günlük 15 gram civarında besin yeterli olurken, cüce hamsterlar için günlük 8 gram civarında besin yeterli olacaktır. Hamster, her zaman verilen besini yemek yerine, kimi durumda bir miktar saklayabilir.

## Yaşam şekli

Hamsterler yaklaşık iki yıl yaşarlar. Renk göremedikleri gibi, uzağı görme yetenekleri de fazla gelişmemiştir; buna karşılık koku alma ve özellikle işitme duyuları çok iyidir. Hamsterleri diğer kemirgenlerden ayıran en ilginç özellikleri yanaklarındaki keseleridir. Hamsterler, yiyeceklerini bu keselerde toplar ve yuvalarına taşıyarak depolarlar. Bu keseler yanaktan başlar ve omuz üstünde biter. Bir hamster, kesesinde kendi vücut hacminin yarısı kadar yiyeceği taşıyabilir.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

Hamster Türleri
Hamsterlar Hakkında Bilgiler
# Ada tavşanı

| **Ada tavşanı** |
| --- |
|  |
| **Biyolojik sınıflandırma** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Âlem:
 | Animalia  |
| Şube:
 | Chordata  |
| Alt şube:
 | Vertebrata  |
| İnfa şube:
 | Gnathostomata  |
| Sınıf:
 | Mammalia  |
| Takım:
 | Lagomorpha  |

 |

**Ada tavşanları** ailesi yaklaşık elli türden oluşan tavşanlar ve yaban tavşanlarından oluşur. Ada tavşanları ıslıklı tavşanlarla beraber Tavşanımsılar takımının üyeleri olarak oluşturmaktadır. Ada tavşanları ıslıklı tavşanlardan küçük tüylü kuyrukları, uzun kulakları ve arka ayakları ile ayrılır. **Leporid**ler adını Latin **leporis**lerinden almıştır ve *lepus*un tamlayanı *yabani tavşan*dır.

Lepus hariç cinslerin tüm üyeleri genel olarak tavşan olarak adlandırılır. Lepus cinsleri ise genelde yaban tavşanı olarak adlandırılır. Buna rağmen iki tane farkı olsa da günümüzdeki taxonomy'in doğuşu jacrabbitslerin doğuşuyla Lebus'ta olduğu bilinmektedir ve genel olarak Pronolagus and Caprolagus yabani tavşan olduğu var sayılmaktadır.

Leporidler Okyanusya hariç tüm dünyada yerlidir. Okyanusya'ya gelişleri yerli memeliler için büyük bir tehdittir.

Ada tavşanlarının 18 kadar türü vardır; bunlardan bir bölümünün anayurdu Yenidünya(Amerika), bir bölümününki Eskidünya'dır (Avrupa, Asya ve Afrika).

Yenidünya'nın *Sylvilagus* cinsinden pamukkuyruk ada tavşanları, yer altındaki oyuk tünellerde yaşama alışkanlığında değildir. Ama dişi tavşan, yavrulayacağı zaman pek derin olmayan bir çukur kazar; bu çukurun içini de göğsünden ve karnından dökülen yumuşak tüylerle döşer. ABD'nin güney bölgelerinde yaşayan pamukkuyruklardan bataklık adatavşanını (*Sylvilagus aquaticus*) öbür ada tavşanlarından ayıran en büyük özellik, iyi yüzmesi ve su bitkileriyle de beslenebilmesidir.
# Ochotonidae

| Ochotonidae |
| --- |
| *Ochotona princeps* |
| Korunma durumu |
| *Değerlendirilmedi* (IUCN 3.1) |
| Biyolojik sınıflandırma  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Âlem: | Animalia
 |
| Şube: | Chordata
 |
| Sınıf: | Mammalia
 |
| Takım: | Lagomorpha
 |
| Familya: | **Ochotonidae** Thomas, 1897 |

 |

**Ochotonidae**, Lagomorpha takımına bağlı bir hayvan familyasıdır.

## Taksonomi

**Ochotonidae** familyasına bağlı cinsler (2022):

1. *Ochotona* - Link, 1795

## Konuyla ilgili yayınlar

* Orr, Robert Thomas (1977). *The Little-known Pika* (illustrated bas.). New York: Macmillan. ISBN 9780025939608.

## Dış bağlantılar

* The trek of the pika 16 Mart 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., by Michael Morris, Parks Canada, Mount Revelstoke and Glacier National Parks. (includes sound file)
* Wikimedia Commons'ta **Ochotonidae** ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur.
* Vikitür'de Ochotonidae ile ilgili ayrıntılı taksonomik bilgiler bulunur.

## Kaynakça
# Rattus rattus

| *Rattus rattus* |
| --- |
|  |
| Biyolojik sınıflandırma  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Âlem: | Animalia
 |
| Şube: | Chordata
 |
| Sınıf: | Mammalia
 |
| Takım: | Rodentia
 |
| Familya: | Muridae
 |
| Alt familya: | Murinae
 |
| Cins: | *Rattus* Fischer, 1803 |
| Tür:
 | R. rattus |

 |
| İkili adlandırma |
| Rattus rattus |

Rattus rattus, Rattus cinsine bağlı bir türdür.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Wikimedia Commons'ta **Rattus rattus** ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur.
* Vikitür'de Rattus rattus ile ilgili ayrıntılı taksonomik bilgiler bulunur.
# Rattus norvegicus

| *Rattus norvegicus* |
| --- |
|  |
| Biyolojik sınıflandırma  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Âlem: | Animalia
 |
| Şube: | Chordata
 |
| Sınıf: | Mammalia
 |
| Takım: | Rodentia
 |
| Familya: | Muridae
 |
| Alt familya: | Murinae
 |
| Cins: | *Rattus* Fischer, 1803 |
| Tür:
 | R. norvegicus |

 |
| İkili adlandırma |
| Rattus norvegicus |

Rattus norvegicus, Lağım faresi Rattus cinsine bağlı bir türdür.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Wikimedia Commons'ta **Rattus norvegicus** ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur.
* Vikitür'de Rattus norvegicus ile ilgili ayrıntılı taksonomik bilgiler bulunur.
# Zoonoz

**Zoonoz** omurgalı hayvanlardan insanlara geçen (zooantroponoz) ve insanlardan omurgalı hayvanlara geçen (antropozoonoz) herhangi bir enfeksiyon hastalığını tanımlayan terimdir. Birçok ağır ve önemli hastalık bu kategoridedir.

Örneğin;

* Kuduz
* Kuş gribi
* Domuz gribi
* Deli dana hastalığı vb.

Terimin kökeni Yunanca *zoon* yani "hayvan" ve *nosos* yani "hastalık" sözcükleridir.

## Sınıflandırma

* Bulaşma yollarına göre
* Yaşam döngülerine göre
* Rezervuar konakçılarına göre
* Etiyolojilerine göre

## Zoonoz hastalık bulaş yolları

* Temas yoluyla:
	+ Tularemi, şarbon
* Hayvan ısırığı yoluyla:
	+ Kuduz
* Sindirim yoluyla:
	+ Bruselloz, salmonelloz
* Solunum yoluyla:
	+ Tularemi, şarbon

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

*
*  28 Şubat 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
# İstilacı türler

Kuzey Amerika'dan gelen kunduzlar Güney Amerika'nın Tierra del Fuego bölgesinde istilacı türlerden sayılmaktadır. Burada kurdukları barajlarla yerel çevre üzerinde oldukça önemli etkileri olmuştur.
Japonya'ya özgü sarmaşık türü Kudzu ABD'de istilacı bir türdür.
**İstilacı türler**, **istilacı yabancı türler**, **yayılmacı türler** ya da **egzotik istilacı türler** doğal habitatlarda flora ve fauna kategorizasyonunda kullanılan bir terimdir. İstilacı türler, doğal olarak yaşadıkları ekosistemden başka bir ekosisteme giren, çeşitli etkenlerle aşırı çoğalarak tüm ekosistemi etkileyen türler için kullanılan bir terimdir. Bazen dengesi bozulan bir ekosistemde baskın hale gelen yerli türler için de yerli istilacı tür terimi kullanılır.

Farklı tanımları aşağıda verilmiştir:

* Bu terim en çok sokuldukları biyobölgeyi ve habitatı ekonomik, çevresel ve ekolojik yönden kötü etkileyen egzotik türler için kullanılır. Bu çeşit istilacı türler bitki ya da hayvan olabilir ve sokuldukları bölgeleri, doğal yaşam alanlarını, özel habitatları doğal avcılar ve otoburlar gibi düzenleyicilerin eksikliği nedeniyle baskın çıkarak doğal dengeyi bozarlar. Bunların arasında yerel bitki toplulukları arasında yetişen ve **egzotik zararlı bitkiler** ve **istilacı egzotikler** olarak adlandırılan yerel olmayan, yabancı bitki türleri de bulunur. Resmî hükûmet kurumları, Dünya Doğa ve Doğal Kaynakları Koruma Birliği (IUCN) gibi doğal hayatı koruma birlikleri terimi bu anlamıyla kullanmaktadırlar. Avrupa Birliği, "İstilacı Yabancı Türler" tanımını öncelikle kendi doğal yaşam alanlarının dışında olan ve sonra biyoçeşitliliği tehdit eden türler olarak yapar.
* Terimin ikinci tanımı ilk tanımını da içerir ve *yabancı* türlerin yanı sıra *yerli* türleri de içine katarak belirli bir bölgede doğal düzenleyicilerin kaybolması ya da eksikliği sonucu baskın olarak koloniler oluşturan tüm türler için kullanılır.
* Üçüncü tanım ise *yaygın olarak bulunan yerel olmayan türler* olarak kullanılır. Bu tanım çok geniştir ve her yerli olmayan tür ya da bölgeye sokulmuş yabancı tür zararlı etki göstermeyebilir.

Tanımının değişkenliği ve tanımlamanın sosyoekonomik bir açıdan yapılmış olması nedeniyle *istilacı tür* teriminin ekoloji dalında kullanılacak bilimsel bir terim olmadığı konusunda çeşitli eleştiriler yapılmıştır.

## Kaynakça
# Yerel türler

Büyük yapraklı acı bakla (*Lupinus polyphyllus*): Batı Kuzey Amerika'ya özgü olup, dünya çapında birçok bölgeye sonradan getirilmiştir ve istilacı bir türdür.
Biyocoğrafyada, bir **yerel tür** ya da **yerli tür**, eğer o bölgedeki varlığı tarih boyunca yalnızca yerel doğal evrimin sonucuysa, belirli bir bölgeye veya ekosisteme özgü türdür. **Yerli** veya **otokton** tür kavramına eşdeğerdir.

## Kaynakça

## İleri okumalar

* Chris D. Thomas (2017). *Inheritors of the Earth: How Nature Is Thriving in an Age of Extinction*. PublicAffairs. ISBN 978-1610397278.
# Diastema

Ortodontik braketler kullanarak diastemanın düzeltilmesi
**Aralıklı diş** ya da **diastema**, iki diş arasındaki artmış mesafe veya boşluktur. Memelilerin birçok türünde normal bir özellik olarak diastemaya rastlanır, en sık da kesici dişler ve azı dişleri arasında. İnsanlarda en yaygın üst kesici (ön) dişlerin arasında belirir.

## Ayrıca bakınız

* Estetik diş hekimliği
* Diş kaplama
# Azı dişi

| Azı dişi |
| --- |
|  |
|  |
| Aşağı diş kemerinin sağ yarısındaki kalıcı dişlerin üstten görünümü (*premolars* ile gösterilenler küçük azı dişleridir) |
| Latince isim | dens molaris |
| Sistem | posterior teeth |
| Arter | posterior superior alveolar artery |
| Tanımlayıcılar |
| Microsoft Academic | 202271784 |
| MeSH | D008963 |
| TA | 910 |
| FMA | 55638 |

**Azı dişi** (*dens molaris*), hayvanların bir kısmında, ağzın arka kısmında yer alan dişlerdir. Başlıca görevleri, çiğneme sırasında besinleri ezmektir. İnsanlarda on iki adet azı dişi vardır.

## Kaynakça