# Eteneliler

| Plasentalı Memeliler Yaşadığı dönem aralığı: 66-0 myö Senozoyik-Günümüz
(Moleküler genetik çalışmalara göre
130/100–0) PreЄЄOSDCPTJKPgN |
| --- |
|  |
| Biyolojik sınıflandırma  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Âlem: | Animalia
 |
| Şube: | Chordata
 |
| Sınıf: | Mammalia
 |
| Alt sınıf: | Theria
 |
| İnfra sınıf: | **Placentalia** Owen, 1837 |

 |
| Alt gruplar |
| * Boreoeutheria
* Afrotheria
* Xenarthra

Takımlar için metne bakınız. |

**Eteneliler**, **eteneli memeliler** veya **plasentalı memeliler**, (Latince: Placentalia) memelilerin bir infra sınıfı. Diğer alt sınıflar keseliler (Metatheria) ve hâlâ yumurtlayarak üreyen ilkel memelilerdir (Protheria). Aralarında büyük bir farkla en büyük grup etenelilerdir. Günümüzde, 6000'in üzerinde eteneli türü bulunmaktadır. Vücut yapıları ve yaşam alanlarının farklılıkları ile en çeşitli memeli grubunu oluştururlar.

## Anatomik farklılıklar

Plasentalı memeliler anatomik olarak diğer memelilerden şu şekilde ayrılır:

* Annenin boyuna göre iri bir bebeğin doğmasına izin vermek için pelvisin alt kısmında yeterince geniş bir açıklık.
* Diğer tüm memelilerde bulunan pelvisten ileriye doğru uzanan epipubik kemiklerin yokluğu. (Plasentalı olmayan memelilerdeki işlevleri, hareket sırasında vücudu sertleştirmektir, ancak plasentalarda hamilelik sırasında karnın genişlemesini engellerler.)
* Ayağın en arka kemikleri, kaval kemiği ve fibula uçlarının oluşturduğu bir yuvaya oturarak tam bir zıvana ve zıvana üst ayak bileği eklemi oluşturur.
* Fibulanın alt kısmında bir malleol varlığı.

## Evrimsel tarih

Eteneliler, eutherian memelilerin taç grubudur ve tamamen soyu tükenmiş çeşitli takımlar ile (örn. Meridiungulata, Creodonta, Dinocerata, Mesonychia, Embrithopoda, Desmostylia ve Leptictida) mevcut 18-19 farklı takımı içerir. Eteneli radyasyonunun hem takımlar arasında hem de takımlar içinde zamanlamasını çözmek, evrimsel biyolojide uzun süredir devam eden bir problemdir. Bu radyasyonun zamanlamasının açıklanması, K-Pg kitlesel yok oluşunun eteneli radyasyonunu teşvik etmedeki rolünü anlamak için önemli çıkarımlara sahiptir.

Fosil kayıtlarına göre bilinen en eski eteneliler yaklaşık 64.85 milyon yıllıktır (*Protungulatim donnae*). O'Leary vd. (2013) tarafından yapılmış fosil kanıtlarını baz alan çalışmada, etenelilerin son ortak atasının 100 ila 108 milyon yıl önce yaşadığını önerildi. Aynı çalışmada kesin olarak eteneli ayrışmasının Paleojen-Kretase sınırından önce gerçekleştiği belirtildi. Keseliler ile etenelilerin ayrışma tarihleri için sonuçlar ise 125 ila 180 myö arasında değişir.

Mevcut eteneli gruplarına ait en eski fosiller

| Klad ismi
 | Tür veya grup ismi
 | Yaş (milyon yıl)
 | Bulunduğu yer
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Placentalia, Boreoeutheria, Laurasiatheria,
 | *Protungulatum donnae* | 64.85
 | ABD
 |
| Euarchontoglires, Euarchonta, Primatomorpha, Primates?
 | *Purgatorius coracis* | 64.8
 | ABD
 |
| Afrotheria?
 | *Prodiacodon crustulum* | 64.85
 | Kuzey Amerika
 |
| Paenungulata?
 | *Simpsonotus praecursor* | 61.8
 | Güney Amerika
 |
| Xenarthra
 | *Riosgotherium yanei* | 58.3
 |
| Carnivora
 | *Hesperocyon gregarius* | 43.3
 | Kuzey Amerika
 |
| Chiroptera
 | *Archaeonycteris praecursor* | 55.5
 | Portekiz
 |
| Primates (Euprimates), Haplorrhini, Tarsiiformes?
 | *Teilhardina brandti* | 54.97
 | Kuzey Amerika, Asya
 |
| Lagomorpha
 | Leporidae
 | 53
 | Asya
 |
| Eulipotyphla
 | *Litolestes ignotus* | 58.3
 | ABD
 |
| Rodentia
 | *Sciurus sp*.
 | 56.8
 |

## Sınıflandırma

* **Alt sınıf:**  Placentalia veya Eutheria — Eteneliler
	+ **Klad: Xenarthra**
		- **Takım:** Cingulata — Armadillo
		- **Takım:** Pilosa
	+ **Klad: Afrotheria**
		- **Klad: Afroinsectiphilia **Takım:** Tubulidentata — Damarlı dişliler
			* **Takım:** Afrosoricida — Tenreksiler
			* **Takım:** Pacroscelidea
		- **Klad: Paenungulata **Takım:** † Desmostylia
			* **Takım:** Hyracoidea — Kır sıçanımsılar
			* **Takım:** Sirenia — Deniz inekleri
			* **Takım:** Proboscidea — Hortumlular
	+ **Magna takım:Boreoeutheria**
		- **Üsttakım:Laurasiatheria **Takım:** Artiodactyla — Çift parmaklılar
			* **Takım:** Carnivora — Etçiller
			* **Takım:** Cetacea — Balinalar
			* **Takım:** Chiroptera — Yarasalar
			* **Takım:** Insectivora — Böcekçiller
			* **Takım:** Perissodactyla — Tek toynaklılar
			* **Takım:** Pholidota
		- **Üst takım:Euarchontoglires **Takım:** Lagomorpha — Tavşanımsılar
			* **Takım:** Dermoptera — Abalı memeliler
			* **Takım:** Primates — Primatlar
			* **Takım:** Rodentia — Kemiriciler
			* **Takım:** Scandentia

## Filogeni

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Placentalia** |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Atlantogenata
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Afrotheria

 |
|  |
|  |
Xenarthra

 |
|  |

 |
|  |
| Boreoeutheria
 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Euarchontoglires
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Euarchonta

 |
|  |
|  |
Glires

 |
|  |

 |
|  |
| Laurasiatheria
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Eulipotyphla

 |
|  |
| Scrotifera
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Chiroptera

 |
|  |
| Ferungulata
 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ungulata
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Artiodactyla

 |
|  |
|  |
Perissodactyla

 |
|  |

 |
|  |
| Ferae
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Pholidota

 |
|  |
|  |
Carnivora

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

H. *vd*. (2003) ve Asher, R. J. *vd*. (2009) tarafından yapılan çalışmalara göre uyarlanmış kladogram.

## Kaynakça