# Pleistosen

| Pleyistosen |
| --- |
| 2,58 - 0,0117 myö PreЄЄOSDCPTJKPgN↓
 |
| Son Buzul Maksimum sırasında Dünya |
| Kronoloji |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| −2.6 —–−2.4 —–−2.2 —–−2 —–−1.8 —–−1.6 —–−1.4 —–−1.2 —–−1 —–−0.8 —–−0.6 —–−0.4 —–−0.2 —–0 — |  **S e n o z o y i kNeojenK u v a t e r n e r**P l e y i s t o s e nGelasiyenKalabriyenÇibanyen"*Geç*" |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Holosen |

 |
| **2023 itibarıyla Kuvaterner'in ICS'ye göre alt bölümleri.** Dikey eksen ölçeği: myö. |

 |
| Etimoloji |
| Diğer telaffuz(lar) | Pleistosen |
| Kullanım bilgisi |
| Gök cismi | Dünya |
| Bölgesel kullanım | Küresel (ICS) |
| Kullanılan zaman çizelgesi | ICS Zaman Cetveli |
| Tanım |
| Kronolojik birim | Devre |
| Stratigrafik birim | Seri |
| Zaman aralığının resmîyeti | Resmî |
| Alt sınırını belirleyen | * Manyetik kutupsallık kronozonu C2r'nin (Matuyama) tabanı.
* Haptophyte kladına ait *Discoaster pentaradiatus* ve *Discoaster surculus'un* neslinin tükenmesi
 |
| Alt sınır KSKN | Monte San Nicola Kesiti, Gela, Sicilya, İtalya ﻿ / ﻿ |
| KSKN onayı | 2009 (Kuvaterner ve Pleyistosen'in tabanı) |
| Üst sınırını belirleyen | Genç Dryas soğuk ara döneminin sonu |
| Üst sınır KSKN | NGRIP2 buzul karotu, Grönland ﻿ / ﻿ |
| KSKN onayı | 2008 (Holosen'in tabanı) |
| Atmosfer ve iklim verileri |

**Pleistosen** ya da **Pleyistosen**, genellikle halk dilinde Buz Devri olarak adlandırılan, yaklaşık 2.580.000 ila 11.700 yıl öncesini kapsayan jeolojik çağdır. Dünyanın en son tekrarlanan buzullaşma dönemidir. Pleistosen'in sonu, son buzul döneminin sonuna ve arkeolojide kullanılan Paleolitik çağın sonuna karşılık gelir. Pleistosen, Kuvaterner Döneminin ilk dönemi veya Senozoik Çağın altıncı dönemidir. ICS zaman ölçeğinde, Pleistosen üç aşamaya ayrılır. Bunlar;

* Gelasiyen,
* Kalabriyen,
* Çibanyen Bu uluslararası alt bölümlere ek olarak, çeşitli bölgesel alt bölümler sıklıkla kullanılır.Pleistosen'i alt bölümlere ayırmak için çeşitli şemalar.

**HOLOSEN**
2.588.000 ila 11.700 yıl önce süren ve dünyanın en son tekrarlanan buzullama periyoduna uzanan jeolojik çağdır. Pleistosen'in sonu, son buzul döneminin sonuna ve arkeolojide kullanılan Paleolitik Çağ'ın sonuna karşılık gelmektedir. Son olarak 2009 yılında Uluslararası Jeoloji Bilimleri Birliği tarafından onaylanan bir değişiklikten önce, Pleistosen ve önceki Pliyosen arasındaki zaman sınırı, şu anda kabul edilen 2.58 milyon yıllık BP'nin aksine, 1.806 milyon yıl önce (BP) olarak kabul edildi. Önceki yıllara ait yayınlar dönemin iki tanımını da kullanabilir. Dünya'nın yüzeyine etki eden geçici faktörlerin toplamı döngüseldir: iklim, okyanus akıntıları, sıcaklık, rüzgar akımları vb. Dalga formu tepkisi, gezegenin altta yatan döngüsel hareketlerinden gelir ve bu da sonunda geçici olanları onlarla uyumlu hale getirir. Pleistosen tekrarlanan buzullarına aynı faktörler neden oldu.

Orta-Pleistosen Geçişi, yaklaşık bir milyon yıl önce, 41.000 yıllık baskın periyodik sahip düşük genlikli buzul döngülerinden 100.000 yıllık baskın periyodikliğin hakim olduğu asimetrik yüksek genlikli döngülere rağmen değişiklik gördü.

Bununla birlikte, 2020'de yapılan bir araştırmada, Kuzey yarım kürede daha güçlü yazlara neden olan Orta Pleistosen Geçişinden bu yana eğimden etkilenmiş olabileceği sonucuna vardı.

## Büyük olaylar

11'den fazla büyük buzul olayının yanı sıra birçok küçük buzul olayı olmuştur. Buzullar "Buzul çağları arası" ile ayrılır. Buzullar hareket esnasında küçük ilerlemeler yaşar ve geri çekilir. Bu olaylar enlem, arazi ve iklime bağlı olarak kendi buzul geçmişine sahip buzul aralığının farklı bölgelerinde farklı şekilde tamamlanmaktadır.

Farklı bölgeler arasında genel bir haberleşme vardır. Araştırmacılar genellikle bir bölgenin buzul jeolojisi tanımlanma aşamasındaysa isimleri birbiriyle değiştirirler. Ancak, bir bölgedeki buzulun adını bir diğer bölgeye uygulamak genellikle yanlıştır.

20.yy'ın çoğu kısmında sadece birkaç bölge çalışılmış ve isimleri azdır. Günümüzde farklı ulusların jeologları Pleistosen Buzul jeomorfolojisine daha fazla ilgi duyuyorlar. Sonuç olarak isimlerinin sayısı hızla artıyor.

Gelişmelerin çoğu isimsiz olarak kaldı. Aynı zamanda, bazı karasal kanıtlar silinmiş veya gizlenmiştir, fakat döngüsel iklim değişikliklerinin incelenmesinden kanıtlar kalmaktadır.

Terminoloji kurulduğundan beri dörtten fazla büyük buzul kabul edilmiştir. Buzul ve buzul çağları arası terimlerine karşılık olarak *Pluvial* (Latince: yağmur) terimleri kullanılmaktadır. Eskiden bir Pluvial'ın bazı durumlarda buzlanmayan bölgelerdeki bir buzulla karşılık geldiği düşünülüyordu.

Buzulların sistematik yazışmaları yoktur. Aynı zamanda, yağmurlar birbirlerine karşılık olarak gelmez. Örneğin, bazıları Mısır bağlamlarında "Riss yağmuru" terimini kullanmışlardır. Herhangi bir tesadüf, bölgesel faktörlerin kazasıdır. Sınırlı bölgelerdeki yağmur için sadece birkaç isim stratigrafik olarak tanımlanmıştır.

### Milankovitch döngüleri

Pleistosen'deki buzullaşma, iklimdeki periyodik değişiklikleri yansıtan bir dizi buzul ve buzullar, stadyumlar dizisiydi. İklim döngüsünde çalışmadaki ana faktörün artık Milankovitch döngüleri olduğuna inanılıyor. Bunlar, Dünya'ya ulaşan bölgesel ve güneş radyasyonundaki periyodik varyasyonlardır.

Pleistosen Dönemine Ait Omurgalı Fosil Buluntuları
Dünya'nın yüzeyine etki eden geçici faktörlerin toplamı döngüseldir: iklim, okyanus akıntıları, sıcaklık, rüzgar akımları. Dalga formu tepkisi, gezegenin altta yatan döngüsel hareketlerinden gelir ve bu da sonunda geçici olanları onlarla uyumlu hale getirir. Pleistosen tekrarlanan buzullarına aynı faktörler neden oldu.

Orta-Pleistosen Geçişi, yaklaşık bir milyon yıl önce, 41.000 yıllık baskın periyodikliğe sahip düşük genlikli buzul döngülerinden 100.000 yıllık baskın periyodikliğin hakim olduğu asimetrik yüksek genlikli döngülere rağmen değişiklik gördü.

Bununla birlikte, 2020'de yapılan bir araştırmada, Kuzey yarım kürede daha güçlü yazlara neden olan Orta Pleistosen Geçişinden bu yana eğimden etkilenmiş olabileceği sonucuna vardı.

## Etimoloji

Kuzey İspanya'da yünlü mamut,ren geyiği yiyen mağara aslanları ve yünlü gergedan.
*Pleyistosen* terimi (İngilizce: *Pleistocene*) İskoç jeolog Charles Lyell tarafından 1839'da türetilmiştir. Bu terim "en, en çok" anlamındaki Grekçe πλεῖστος (*pleīstos*) ve "yeni" anlamındaki Yunanca καινός (*kainós*) kelimelerinin birleşiminden oluşur ve "en yeni" anlamındadır. Grekçe *kainos* kelimesi jeoloji terimlerinde Fransızcada -*cène* olarak, İngilizcede *-cene* ve Türkçede -*sen* olarak karşımıza çıkar.

Son 4 çağın isimleri ve bu isimlerin literal çevirileri şöyledir; *Miyosen* ("daha az yeni") - *Pliyosen* ("daha yeni") - *Pleyistosen* ("en yeni") - *Holosen* ("tamamen yeni").

Hem deniz hem de kıta faunaları esasen moderndi, ancak Mamutlar, Mastodonlar, Dipratodon, Smilodon, Kaplan, Aslan, kısa yüzlü ayılar, Gigantopithecus gibi daha birçok kara memelisi vardı. Avustralya, Madagaskar, Yeni Zelanda ve Pasifik'teki adalar gibi yalıtılmış yerler, büyük kuşların ve hatta Fil kuşu, Quinkana, Megalonia ve Meiolania gibi sürüngenlerin evrimini gördü.

### Fauna

Güney Amerika'da Megatherium ve iki Glyptodon.
Buz devri boyunca meydana gelen şiddetli iklim değişikliklerinin fauna ve flora üzerinde önemli etkileri olmuştur. Buzun her ilerlemesiyle, kıtaların geniş alanları tamamen boşaltıldı ve hareket halinde ilerleyen buzulun önünde güneye doğru çekilen bitkiler ve hayvanlar inanılmaz bir stresle karşılaştı. En şiddetli stres sert iklim değişikliklerinden, yaşam alanının azalmasından ve besin arzının kısıtlanmasından kaynaklandı. Mamut, mastodon, kılıç dişli kediler, yünlü gergedan, mağara ayıları, büyük memeli büyük yok oluş Pleistosen döneminde başladı ve Çağlar devam etti.

Neandertal'ler bu dönemde yok oldu. Son buzul çağının sonunda, soğukkanlı hayvanlar, ahşap fareler gibi küçük memeliler, göçmen kuşlar ve beyaz kuyruklu geyik gibi hızlı hayvanlar mega faunanın yerini göç almış ve kuzeye göç etmişti. Pleistosen bighorn koyunları, bugün torunlarından daha ince ve daha uzun bacaklara sahipti. Bilim adamları, geç Pleistosen nesillerinden sonra yırtıcı faunadaki değişimin, türlerinden hızdan daha çok güce uyum sağlaması nedeniyle vücutlarının değişmesine neden olduğuna inanıyorlar. Yok oluş Afrika'yı pek etkilemedi, ancak yerli atların ve develerin ortadan kaldırıldığı Kuzey Amerika'da fazlaydı.

|  |
| --- |
| Hominin zaman çizelgesi |
| Bu kutu: * görüntüle
* tartış
* değiştir
 |
| −10 —–−9 —–−8 —–−7 —–−6 —–−5 —–−4 —–−3 —–−2 —–−1 —–0 — | **MiyosenPliyosenPleyistosenHomininiNakalipithecus**Samburupithecus**Ouranopithecus* *(Ou. turkae)* *(Ou. macedoniensis)**Chororapithecus**Oreopithecus**Sivapithecus**Sahelanthropus**Graecopithecus**Orrorin**(O. praegens)* *(O. tugenensis)Ardipithecus(Ar. kadabba)**(Ar. ramidus)Australopithecus(Au. africanus)* *(Au. afarensis)* *(Au. anamensis)H. habilis(H. rudolfensis)* *(Au. garhi)H. erectus(H. antecessor)* *(H. ergaster)* *(Au. sediba)**H. heidelbergensis**Homo sapiens*NeandertallerDenisovalılar |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk kuyruksuz maymunlar |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Gorillerin soy ayrımı |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Şempanzelerin soy ayrımı |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk iki ayaklı |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | *Ardipithecus* cinsine ait ilk iz |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | *Australopithecus* cinsine ait ilk iz |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk taş aletler |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | *Homo* cinsine ait ilk iz |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Afrika ötesine yayılma |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk ateş / pişirme |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk kaya sanatı |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk giyim |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Modern insanlar |

 **İ n s a n g i l l e rP a r a n t h r o p u s* |
| (milyon yıl önce) |

### İnsanlar

Temmuz 2018'de Rus bilim adamlarından oluşan bir ekip, Princeton Üniversitesi ile işbirliği içinde, yaklaşık 42.000 yıl önce donmuş iki kadın Nematod'u hayata döndürdüklerini açıkladı. Bu iki Nematod gezegende yaşayan en eski canlılar olduğunu teyit edildi. Anatomik olarak modern insanların evrimi Pleistosen çağı sırasında gelişti.

Pleistosenin başlangıcında, insan atalarının yanı sıra Paranthropus türleri hala mevcuttu, Paleolitik dönemde ortadan kayboldular ve fosil kayıtlarında bulunan tek tür Homo erectus'tur. Eemian evresinde Orta Paleolitik'teki Riss buzullanmasından sonra Afrika'dan göç etmiş ve dünyanın her tarafına yayılmıştır. 2005 yılında yapılan bir araştırmada, bu göçteki insanların Pleistosen tarafından Afrika dışında zaten arkaik insan formlarıyla melezlendiğini ve arkaik insan genetik materyalini modern insan gen havuzuna dahil ettiğini öne sürüyor.

## Tarih

Dünya nüfusu, MÖ 10.000 - 2000 CE (dikey nüfus ölçeği logaritmiktir)
Pleistosen, 2.580 milyondan 11.700 yıl BP'ye tarihlendirilmiştir. Bitiş tarihi radyokarbon yıllarında 10.000 karbon-14 yıl BP olarak ifade edilmiştir. Genç Dryas soğuk büyüsüne kadar olan en son tekrarlanan buzullaşma döneminin çoğunu kapsar. Genç Dryas'ın sona ermesi MÖ 9640'a (11.654 takvim yılı BP) tarihlenmektedir. Genç Dryas'ın sonu, mevcut Holosen Çağının resmi başlangıcıdır. Bir çağ olduğu düşünülse de, Holosen, Pleistosen içindeki önceki buzullar arası aralıklardan önemli ölçüde farklı değildir. 2009 yılında Uluslararası Jeoloji Bilimleri Birliği (IUGS), Pleistosen için zaman periyodunda bir değişiklik doğruladı, başlangıç tarihini 1.806'dan 2.588 milyon yıl BP'ye değiştirdi ve Gelasian'ın üssünü Pleistosenin tabanı olarak kabul etti. IUGS, üst Pleistosen / Holosen sınırı (yani üst sınır) için bir tip kesiti, Küresel Sınır Stratotip Kesiti ve Noktası (GSSP) onaylamamıştır. Önerilen bölüm Kuzey Grönland Buz Çekirdeği Projesi buz çekirdeği 75° 06 'N 42° 18' W'dir. Pleistosen Serisinin alt sınırı resmi olarak manyetostratigrafik olarak Matuyama (C2r) kronozonu, izotopik aşama 103 olarak tanımlanır. Bu noktanın üzerinde kalkerli nanofosillerin kaybolması söz konusudur. Pleistosen, tekrarlanan buzullaşmaların son dönemini kapsar. Pleistosen ismi geçmişte son buzul çağı anlamında kullanılmıştır. Kuvaterner'in revize tanımı, Pleistosenin başlangıç tarihini 2.58 Ma'ya geri iterek, Pleistosen içinde son zamanlarda tekrarlanan tüm buzullaşmaların dahil edilmesiyle sonuçlanmaktadır.

## Tortu

Pleistosen deniz dışı tortular öncelikle akarsu yataklarında, eğimli ve loess yataklarında ve ayrıca buzullar tarafından taşınan büyük miktarda malzemede bulunur. Mağara yatakları, travertenler ve volkanik yataklar (lavlar, küller) daha az yaygındır. Pleistosen deniz yatakları, modern kıyı şeridinin birkaç on kilometre içindeki bölgelerinde öncelikle sığ deniz havzalarında bulunur (ancak önemli istisnalar hariç). Güney Kaliforniya sahili gibi jeolojik olarak aktif olan birkaç alanda, Pleistosen deniz yatakları birkaç yüz metrelik yükseklikte bulunur.

## Paleocoğrafya ve iklim

Grönland buz çekirdeklerine göre Pleistosenin en sonunda PostGlacial dönemde sıcaklığın gelişimi
Pleistosen döneminde Kuzey kutup bölgesinde buzulun maksimum ölçüde olduğunu gösteren harita.
Modern kıtalar esas olarak Pleistosen sırasında şimdiki pozisyonlarındadır, oturdukları plakalar muhtemelen dönemin başlangıcından beri birbirine göre 100 km'den fazla hareket etmiyordu. Mark Lynas'a göre (toplanan verilerle), Pleistosen'in genel iklimi, Güney Pasifik'teki ticaret rüzgarları zayıflayan veya doğuya giden, Peru yakınlarında yükselen sıcak hava, Batı Pasifik ve Hint'den gelen ılık su ile sürekli bir El Niño olarak karakterize edilebilir. Okyanus doğu Pasifik ve diğer El Niño işaretleri.

## Buzul özellikleri

Haeckel'in Paleontolojik Omurgalı Ağacı (c. 1879). Türlerin evrimsel tarihi, birçok dalın tek bir gövdeden doğduğu bir "ağaç" olarak tanımlanmıştır. Haeckel'in ağacı biraz eskimiş olsa da, daha karmaşık modern rekonstrüksiyonların gizleyebileceği ilkelerini açıkça göstermektedir.
Pleistosen iklimi, kıta buzullarının bazı yerlerde 40. paralellere ittiği tekrarlanan buzul döngüleri ile işaretlenmiştir. Maksimum buzul boyutunda, Dünya yüzeyinin % 30'unun buzulla kaplı olduğu tahmin edilmektedir. Buna ek olarak, buzul tabakasının kenarından güneye, Kuzey Amerika'da birkaç yüz kilometre ve Avrasya'da birkaç yüz kadar uzanan bir permafrost bölgesi. Buzun kenarında ortalama yıllık sıcaklık −6 °C (21 °F) idi; permafrostun kenarında, 0 °C (32 °F). Her buzul ilerlemesi, 1.500 ila 3.000 metre kalınlığındaki kıtasal buz tabakalarına çok miktarda su bağlayarak, tüm dünya yüzeyinde 100 metre (300 ft) veya daha fazla geçici deniz seviyesi düşüşüne neden oldu. Şu anki gibi buzullar arası zamanlarda, boğulmuş sahil şeridi yaygındı, izostatik veya bazı regi'lerin ortaya çıkan diğer hareketleriyle hafifletildi. Buzullaşmanın etkileri küreseldi. Antarktika, Pleistosen boyunca ve önceki Pliyosen boyunca buzla bağlandı. And'lar güneyde Patagonya buz örtüsü ile kaplandı. Yeni Zelanda ve Tazmanya'da buzullar vardı. Kenya Dağı, Kilimanjaro Dağı ve Doğu ve Orta Afrika'daki Ruwenzori Sıradağları'nın çürüyen buzulları daha büyüktü. Buzullar Etiyopya dağlarında, batıda Atlas dağlarında vardı. Kuzey Yarımkürede, birçok buzul bir araya geldi. Cordilleran Buz Tablası Kuzey Amerika'nın kuzeybatısını; doğu Laurentide tarafından kaplandı. Fenno-Scandian buz tabakası, Büyük Britanya'nın çoğu dahil olmak üzere kuzey Avrupa'ya dayanıyordu. Dağınık kubbeler Sibirya ve Arktik rafa uzanıyordu. Kuzey denizleri buzla kaplıydı.

Buz tabakalarının güneyinde, çıkışlar tıkandığı ve soğuk hava buharlaşmayı yavaşlattığı için büyük göller birikmiştir. Laurentide Buz Levhası geri çekildiğinde, kuzey-orta Kuzey Amerika tamamen Agassiz Gölü tarafından kaplandı. Kuzey Amerika'nın batısında yüzlerce havza, şimdi kuru ya da neredeyse taşmıştı. Örneğin Bonneville Gölü, Büyük Tuz Gölü'nün şimdi olduğu yerde duruyordu. Avrasya'da buzulların akması sonucu büyük göller gelişti. Nehirler daha büyüktü, daha bol bir akışı vardı ve örgülerdi. Afrika gölleri, daha düşük buharlaşma nedeniyle daha doluydu. Öte yandan çöller daha kuru ve daha genişti. Okyanus ve diğer buharlaşmalardaki azalmalar nedeniyle yağış daha düşüktü.

Pleistosen sırasında, Doğu Antarktika Buz Tabakasının en az 500 metre inceltildiği ve Son Buzul Maksimumundan bu yana inceltmenin 50 metreden az olduğu ve muhtemelen yaklaşık 14 ka'dan sonra başladığı tahmin edilmektedir.

## Konuyla ilgili yayınlar

* Ogg, Jim; June, 2004, *Overview of Global Boundary Stratotype Sections and Points (GSSP's*, Stratigraphy.org23 Nisan 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., 31 Ocak 2018 tarihinde erişilmiştir.

## Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta Pleistosen ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

* Late Pleistocene environments of the southern high plains 7 Kasım 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., 1975, edited by Wendorf and Hester.
* Pleistocene Microfossils: 50+ images of Foraminifera 2 Şubat 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Stepanchuk V.N., Sapozhnykov I.V. Nature and man in the pleistocene of Ukraine. 2010

## Kaynakça