# Pliyosen

| Pliyosen |
| --- |
| 5,333 ± 0,08 - 2,58 ± 0,04 myö PreЄЄOSDCPTJKPgN↓
 |
| Kronoloji |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| −24 —–−22 —–−20 —–−18 —–−16 —–−14 —–−12 —–−10 —–−8 —–−6 —–−4 —–−2 — | **S e n o z o y i kPaleojenN e o j e nKuvaterner**M i y o s e nP l i y o.AkitaniyenBurdigaliyenLangiyenSerravaliyenTortoniyenMessiniyenZankliyenPiasenziyen |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Messiniyen Tuz Krizi |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Kuzey Amerika prerileri genişler |

 |
| **2023 itibarıyla Neojen'in Uluslararası Stratigrafi Komisyonu'na göre alt bölümleri.** Dikey eksen ölçeği: milyon yıl önce.  |

 |
| Etimoloji |
| Kullanım bilgisi |
| Gök cismi | Dünya |
| Bölgesel kullanım | Küresel (ICS) |
| Kullanılan zaman çizelgesi | ICS Zaman Cetveli |
| Tanım |
| Kronolojik birim | Devre |
| Stratigrafik birim | Seri |
| Zaman aralığının resmîyeti | Resmî |
| Alt sınırını belirleyen | KSKN'den sadece 96 bin yıl (5 Milankoviç döngüsü) kadar genç olan Thvera manyetik olayının (C3n.4n) tabanı |
| Alt sınır KSKN | Heraclea Minoa kesiti, Heraclea Minoa, Cattolica Eraclea, Sicilya, İtalya ﻿ / ﻿ |
| KSKN onayı | 2000 |
| Üst sınırını belirleyen | * Manyetik kutupsallık kronozonu C2r'nin (Matuyama) tabanı.
* Haptophyte kladından *Discoaster pentaradiatus* ve *Discoaster surculus'un* neslinin tükenmesi
 |
| Üst sınır KSKN | Monte San Nicola Kesiti, Gela, Sicilya, İtalya ﻿ / ﻿ |
| KSKN onayı | 2009 (Kuvaterner ve Pleyistosen'in tabanı) |
| Atmosfer ve iklim verileri |

**Pliyosen**, yaklaşık 5.3 milyon yıl öncesinden 2.5 milyon yıl öncesine dek süren üçüncü jeolojik çağın (Tersiyer) son dönemi.

Miyosende başlayan küresel soğuma eğilimi Pliyosen boyunca devam eder; kutup buzulları büyür, dönemin sonlarına doğru buzul çağına girilir. Deniz seviyesini düşmesiyle, Güney ve Kuzey Amerika arasında kara köprüsü kurulur. Akdeniz kuruyup yerini düzlük otlak alanlara bırakır. Subtropikal bölgeler ekvatora doğru çekilir. Antarktika Pliyosende henüz tamamen donmamıştı. Pliyosen boyunca Nothofagus, Antarktika'da yaygın olarak bulunur.

## Etimoloji

*Pliyosen* (İngilizce: *Pliocene*) ismi İngiliz polimat William Whewell tarafından 1831'de türetilmiş bir isimdir. Pliyosen'deki fosiller, bir önceki dönem olan Miyosen'dekilere göre daha modern olduğu için "daha yeni" anlamına gelen *Pliyosen* terimi türetilmiştir. Bu terim "daha fazla" anlamındaki Grekçe πλείων (*pleíōn*) ve "yeni" anlamındaki Grekçe καινός (*kainós*) kelimelerinin birleşiminden oluşur. Grekçe *kainos* kelimesi jeoloji terimlerinde Fransızcada -*cène* olarak, İngilizcede *-cene* ve Türkçede -*sen* olarak karşımıza çıkar.

Son 4 çağın isimleri ve bu isimlerin literal çevirileri şöyledir; *Miyosen* ("daha az yeni") - *Pliyosen* ("daha yeni") - *Pleyistosen* ("en yeni") - *Holosen* ("tamamen yeni").

## Memeliler

*Anadara*, Pliyosen.Pliyosen faunası Miyosenden çok farklı değildi. Günümüz memelilerinin tüm takım ve aileleri ortaya çıkarken; pek çok soyu tükenmiş cins de bu dönemde yaşar. Boynuzlular yaygınlaşıp, baskın memeli grubu olur. At, gergedan, fil, tapir ve develerin sayısı azalırken; kemirgenler, özellikle yer sincapları ve kunduzlar sayıca artar. Tek toynaklı at ilk kez ortaya çıkar. Pliyosenin tipik memelileri arasında; fil benzeri Deinotherium, dev yer tembel hayvanı Megatherium ve Litopternlerden uzun boyunlu, uzun bacaklı Macrauchenia sayılabilir. Kılıç dişli kaplanlar, köpekler, gelincikler dönemin etçilleriydi.
Miyosende ortaya çıkıp, Erken Pleistosene kadar yaşayan Deinotheriumlar, fillerin uzaktan akrabasıydı. Aşağı doğru eğilen dişleri karakteristiktir. Deinotheriumlar günümüz fillerinin boyutlarına kadar ulaşmıştı.

Nothofagus (Yalancı Kayın)Amerika ve Avrasya arasında hayvan göçleri devam ediyordu. Geç Pliyosende, Panama köprüsünün kurulmasıyla, Güney Amerika'nın dünyanın geri kalanından soyutlanmış yaşamı sona erer. Armadillo, yer tembel hayvanı, oposum ve Phoruscorid kuşlar güneyden kuzeye göçerler. Kedi, köpek, ayı, at, mastodon ve başka hayvanlar da kuzeyden güneye göçer. Bu, özellikle güneyin keseli yırtıcıları için, bir felaket olur. Pek çok güney Amerika memelisi kuzeyden gelenlerle rekabet edemeyerek ortadan kalkar. Bugün Güney Amerika'nın memeli cinslerinin yarısı kuzeyden gelmiştir.

Bu dönemin en önemli olaylarından biri, yüksek primatların -ilkin insanlar da dahil- ortaya çıkmasıdır. Afrika'da savanların yaygınlaşması bazı maymunların ağaçlardan düzlüklere inmesine ve açık alanlara yayılmasına yol açar. İnsansılar (hominidler), Kuzey-Doğu Afrika'nın Rift vadilerinde Erken Pliyosende ortaya çıkar. Boynuzlularla birlikte yayılmaya başlayan Australopithecine insansılar, Etiyopya ve Tanzanya'ya, oradan da Afrika'nın büyük bölümüne yayılır.

## Türkiye’de Pliyosen’den günümüze kadar gelişen olaylar

Pliyosen-Günümüz rekonstrüksiyonu
Devam etmekte olan daralma ve kalınlaşma, Türkiye-İran platosunda Pliyo-Kuvaterner'de Tibet tipi yaygın bir volkanizmanın gelişmesine neden olmuştur. Aynı sürede Arap platformu üzerinde bir ön ülke kıvrım şarıyaj halinde, kenar kıvrımları gelişmiştir. Bunların oluşumu Bitlis-Zagros kenet kuşağı boyunca gelişen Miyosen çarpışmalarıyla ilişkilidir. Çarpışma Arap platformu üzerinde iki impaktojenin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bunlar Akçakale grabeni ve Karacalıdağ kalkan tip volkanıdır. Ege'de tansiyonal rejim gelişmesine devam etmiş, Orta Anadolu'da yanal atımın etken olduğu bir ova rejimi yerleşmiştir.

GPS ölçümlerine göre Anadolu levhası’nın günümüzdeki hareket yönü
## Kaynakça

Wikimedia Commons'ta Pliyosen ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.