Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tannaim

Tannaim (Aramice: תנאים İbranice telaffuz: [tannaˈ(ʔ)im], tekil תנא‎ İbranice telaffuz: [tanˈna], *Tanna* "tekrarlayıcılar", "öğretmenler"), görüşleri Mişnah'ta MS 10-220 yılları arasında kaydedilen haham bilgeleriydi. *Mişnahik* dönemi olarak da adlandırılan Tannaim dönemi yaklaşık 210 yıl sürmüştür. *Zugot* ("çiftler") döneminden sonra gelir ve kendisini *Amoraim* ("tercümanlar") dönemi takip eder.

|  |
| --- |
|  |

## Kaynakça
# Callospermophilus lateralis

| Callospermophilus lateralis |
| --- |
|  |
| **Korunma durumu** |
|  Asgari endişe altında (IUCN 2.3) |
| **Biyolojik sınıflandırma** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Âlem:
 | Animalia  |
| Şube:
 | Chordata  |
| Alt şube:
 | Vertebrata  |
| İnfa şube:
 | Gnathostomata  |
| Sınıf:
 | Mammalia  |
| Takım:
 | Rodentia (Kemiriciler)  |
| Familya:
 | Sciuridae (Sincapgiller)  |
| Cins:
 | Callospermophilus  |
| Tür:
 | C. lateralis  |

 |
| İkili adlandırma
 |
| Callospermophilus lateralis (Say, 1823) |
|   |
| Sinonimler
 |
| *Spermophilus lateralis* |

Callospermophilus lateralis ya da Spermophilus lateralis, sincapgiller familyasından bir yer sincabı türüdür.

## Fiziksel özellikler

Bryce Kanyonu'nda yandan görünüş.
Tipik bir erişkinin boyutları 23–30 cm. arasındadır. Çizgili sincaplara benzeyen çizgileri ile ayırtedilir ancak çizgili sincaplarda bulunan yüz çizgileri yoktur. Çizgili sincaplar gibi yanaklarında besin taşımak için cepler bulunur. Yanaklarında bulunan bu cepler sayesinde yuvalarına besin taşırken dört ayaklarını kullanarak hızlı hareket edebilirler.

## Doğal yaşam alanı ve dağılımı

Kuzey Amerika'nın batısında dağlık alanlarda yaşar. Çeşitli ormanlık alanlarda, taşlık kırlarda ve çalılık düzlüklerde bulunur. *Neotamias umbrinus* türü ile aynı doğal yaşam alanlarında rastlanır.

## Davranışı

Kış uykusuna yatmadan önce kışı uyuyarak atlatmak için vücut yağını artırır ama çizgili sincaplar gibi bahar aylarında kış uykusundan kalktığında tüketmek için yuvalarında besin depolarlar. Çok derin olmayan ve 30 metre uzunluğa varan tüneller kazarak yuvalarını yaparlar. Yuvaların ağızları içi boş kütüklere, ağaç köklerinin arasında ya da büyük taşların altına doğru çıkacak şekilde gizli olur.

## Beslenme ve üreme

Tohumlar, kabuklu yemişler, meyveler, böcekler ve yeraltı mantarlarıyla beslenirler.

Dişiler her yaz bir batında 4 ila 6 yavru doğurur.

Atmacalar, alakargalar, gelincikler, tilkiler, doru vaşaklar ve çakallar tarafından avlanır.

## Kaynakça

* Helgen, Kristofer M.; Cole, F. Russel; Helgen, Lauren E.; and Wilson, Don E (2009). "Generic Revision in the Holarctic Ground Squirrel Genus *Spermophilus*" (PDF). *Journal of Mammalogy*. **90** (2). s. 270–305. doi:10.1644/07-MAMM-A-309.1. 22 Ekim 2011 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi11 Temmuz 2012. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
* "Spermophilus lateralis". Bütünleştirilmiş Taksonomik Bilgi Sistemi. Erişim tarihi: 23 Mart 2006.

## Dış bağlantılar

* Bryce Canyon National Park sitesi 15 Temmuz 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
* Memeli türleri11 Temmuz 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
* Smithsonian 18 Temmuz 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
# Yeni Dünya kunduzu

| **Yeni Dünya kunduzu** |
| --- |
|  |
| **Korunma durumu** |
|  Asgari endişe altında (IUCN 2.3) |
| **Biyolojik sınıflandırma** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Âlem:
 | Animalia  |
| Şube:
 | Chordata  |
| Sınıf:
 | Mammalia  |
| Takım:
 | Rodentia  |
| Familya:
 | Castoridae  |
| Cins:
 | Castor  |
| Tür:
 | C. canadensis  |

 |
| İkili adlandırma
 |
| Castor canadensis Kuhl, 1820 |

**Yeni Dünya kunduzu** ya da **Kuzey Amerika kunduzu** veya **Kanada kunduzu** (*Castor canadensis*), kunduzgiller familyasından vücudu yüzmeye uyum sağlamış, su civarında yaşayan kunduz cinsinden bir kemirici türü. Kuzey Amerika'nın yerlisi olsa da sonradan Güney Amerika'ya da yayılmıştır. Çok gözde kürk hayvanıdır ve geçmişte ticaret karakollarındaki en önemli kürk kaynağı idi.

## Özellikleri

Kapibaradan sonra Kuzey Amerika'nın ikinci ya da üçüncü en büyük kemirgenidir. Eski Dünya kunduzu'ndan küçüktür. Boyları 74–90 cm, dümen görevi yapmak üzere yassılaşmış kuyrukları 20–35 cm kadar olur. Ağırlıkları 11–32 kg arasında değişse de ortalama 20 kg. dır. Çok eskiden 40 hatta 50 kg gelen örneklerine rastlanmıştır.

## Kaynakça
# Ev faresi

| **Ev faresi** |
| --- |
|  |
| **Korunma durumu** |
|  Asgari endişe altında (IUCN 2.3) |
| **Biyolojik sınıflandırma** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Âlem:
 | Animalia  |
| Şube:
 | Chordata  |
| Alt şube:
 | Vertebrata  |
| İnfa şube:
 | Gnathostomata  |
| Sınıf:
 | Mammalia  |
| Takım:
 | Rodentia (Kemiriciler)  |
| Üst familya:
 | Muroidea  |
| Familya:
 | Muridae (Sıçangiller)  |
| Alt familya:
 | Murinae  |
| Cins:
 | Mus  |
| Tür:
 | M. musculus  |

 |
| İkili adlandırma
 |
| Mus musculus Linnaeus, 1758 |
| Alt türleri
 |
| * *Mus musculus bactrianus*
* *Mus musculus castaneus*
* *Mus musculus domesticus*
* *Mus musculus gentilulus*
* *Mus musculus musculus*
 |

**Ev faresi** (Mus musculus), dünyanın insandan (*Homo sapiens*) sonra en kalabalık nüfusa sahip olduğuna inanılan memelisidir. Hemen daima insanlara çok yakın ortamlarda yaşayan ev faresinden türetilmiş olan **laboratuvar fareleri** ise hem en sık kullanılan laboratuvar memelisi, hem de biyoloji ve tıpta önemli model canlılardır.

Ev faresi (*Mus musculus*).
Üst ön dişlerde çentik iyi türlerin tayinine karakter
## Özellikleri

Ev faresinin evcil bir formu olan beyaz laboratuvar faresi, tıp deneylerinde çok kullanıldığı gibi ev hayvanı olarak kafeslerde de beslenir.Yaklaşık 2 yıl yaşar. Ortalama yetişkinlerin vücut ağırlığı 20 gramdır. Doğum ağırlığı ise 1,25 gramdır.

## Üreme

Yavrular doğumdan iki-üç ay gibi kısa bir süre sonra cinsel olgunluğa erişir ve dişiler yaklaşık üç haftalık bir gebelik dönemimin ardından 12 kadar yavru doğurabilir. Sıcak ülkelerde ya da ısıtılan ortamlarda ev faresinin üremesi mevsimlere bağlı değildir.

## Kaynakça
# Anomaluromorpha

| Anomaluromorpha Yaşadığı dönem aralığı: 40-0 myö Bartoniyen-Günümüz PreЄЄOSDCPTJKPgN |
| --- |
| *Pedetes capensis* |
| Biyolojik sınıflandırma  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Âlem: | Animalia
 |
| Şube: | Chordata
 |
| Sınıf: | Mammalia
 |
| Takım: | Rodentia
 |
| Alt takım: | **Anomaluromorpha** Bugge, 1974 |

 |
| Familyalar |
| Anomaluridae Pedetidae Zenkerellidae |

**Anomaluromorpha**, Rodentia takımı içinde sınıflandırılan bir memeli alt takımıdır.

## Fiziksel özellikler

Anomaluromorpha, Sciurognathi kladı içinde bulunan kemiricilerden histrikomorfik zigomasseter sisteme sahip olanları gruplamak için tanımlandı. Çok sayıda otorite günümüzde yaşayan iki familyanın yalnızca uzaktan akraba olduğunu ve farklı alt takımlar ya da infra takımla riçinde sınıflandırılması gerektiğini önerdi. Örneğin Pedetidae, Hystricognathi haricinde birden fazla hücre tabakasından oluşan diş minesine sahip tek kemirici familyasıdır. Bu özellik, histrikomorfik zigomatik bölge ve güney kıtalarda dağılım göstermeleri nedeniyle çoğu araştırmacı Pedetidae familyasının Hystricognathi içinde sınıflandırılmasını önerdi. Montgelard et al. 2002 12S rRNA ve sitokrom b kullanarak yaptıkları moleküler filojeni ile Anomaluromorpha alt takımının oluşmasına yönelik veri desteği oluşturdu.

## Sınıflandırma

Anomaluromorpha alt takımı içerisinde üç familya ve döt cins olarak sınıflandırılan yaşayan dokuz tür bulunur. Soyu tükenmiş bir fosil familyası da bu grup içine dahil edilebilir.

* †Parapedetidae
* Pedetidae
* Anomaluridae
* Zenkerellidae

### Olası akrabalar

Aşağıda bulunan fosil taksonlar da bazen Anomaluromorpha içinde sınıflandırılır:

* †*Diatomys*
* †Zegdoumyidae

## Kaynakça

### Özel

### Genel

* Carleton, M. D.; Musser, G. G. (2005). "Order Rodentia". Wilson, D. E.; Reeder, D. M. (Ed.). *Mammal Species of the World A Taxonomic and Geographic Reference*. Baltimore: Johns Hopkins University Press. ss. 745-752. ISBN 978-0-8018-8221-0.
* McKenna, M. C.; Bell, S. K. (1997). *Classification of Mammals Above the Species Level*. New York: Columbia University Press. ISBN 0-231-11013-8.
* Montgelard, C.; Bentz, S.; Tirard, C.; Vernaeu, O.; Catzeflis, F. M. (2002). "Molecular systematics of Sciurognathi: the mitochondrial cytochrome b and 12S rRNA genes support the Anomaluroidea (Pedetidae and Anomaluridae)". *Molecular Phylogenetics and Evolution*. **22** (2). ss. 220-233. doi:10.1006/mpev.2001.1056. PMID 11820843.
# Sciuromorpha

| Sciuromorpha Yaşadığı dönem aralığı: 56-0 myö Eosen-Günümüz PreЄЄOSDCPTJKPgN |
| --- |
| *Ammospermophilus leucurus* |
| Biyolojik sınıflandırma  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Âlem: | Animalia
 |
| Şube: | Chordata
 |
| Sınıf: | Mammalia
 |
| Takım: | Rodentia
 |
| Alt takım: | **Sciuromorpha** Brandt, 1855 |

 |
| Familyalar |
| †Allomyidae Aplodontiidae †Mylagaulidae Sciuridae †Reithroparamyidae Gliridae |

**Sciuromorpha**, Rodentia takımında sınıflandırılan bir alt takımdır.

Geleneksel olarak bu takson infraorbital kanalın şekli esas alınarak tanımlanmıştı. Şiuromorfik zigomasseterik sistemin özelliği lateral masseter kasın rostrumun yanı boyunca bağlanmasıdır. Histrikomorfik ve myomorfik kemiricilerin aksına medyal masseter kas infraorbital kanal içinden geçmez. Günümüzde yaşayan kemirici familyaları içinde yalnızca Sciuridae, Castoridae, Heteromyidae ve Geomyidae gerçekten şiuromorfiktir. Bazı otoriteler medyal masseter kasın doğrudan elmacık kemerinin arkasına bağlanması nedeniyle Geomyidae ve Heteromyidae familyalarını dışarıda tutar.

Şiuromorfik zigomatik sistemin görülebildiği *Ratufa* cinsine ait bir kafatası.
## Sınıflandırma

Sciuromorpha alt takımında üç familya içerisinde bulunan 61 cins içinde 307 yaşayan tür tanımlanmıştır. En azından üç soyu tükenmiş familya tanınmaktadır.

* †Allomyidae
* Aplodontiidae
* †Mylagaulidae
* Sciuridae
* †Reithroparamyidae
* Gliridae

## Kaynakça

* Carleton, M. D. and G. G. Musser (2005). "Order Rodentia". pp. 745–752 in *Mammal Species of the World A Taxonomic and Geographic Reference* (D. E. Wilson and D. M. Reeder eds.). Baltimore: Johns Hopkins University Press.
# Castorimorpha

| Castorimorpha Yaşadığı dönem aralığı: 56-0 myö Eosen-Günümüz PreЄЄOSDCPTJKPgN |
| --- |
| *Dipodomys ordii* |
| Biyolojik sınıflandırma  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Âlem: | Animalia
 |
| Şube: | Chordata
 |
| Sınıf: | Mammalia
 |
| Takım: | Rodentia
 |
| Alt takım: | **Castorimorpha** Wood, 1955 |

 |
| Günümüzde yaşayan familyalar |
| Üst familya Castoroidea:
* Castoridae

Üst familya Geomyoidea:

* Geomyidae
* Heteromyidae
 |

**Castorimorpha**, Rodentia takımında sınıflandırılan bir memeli alt takımıdır. 2017 yılında yapılan ve retropozon belirteçlerinin kullanıldığı araştırmada en yakın akrabalarının Anomaluromorpha ve Myomorpha olduğunu gösterdi.

## Taksonomi

* **Alt takım Castorimorpha**
	+ Üst familya Castoroidea
		- Familya †Eutypomyidae
		- Familya Castoridae - kunduzlar
		- Familya †Rhizospalacidae
	+ İnfra takım Geomorpha
		- Üst familya †Eomyoidea
			* Familya †Eomyidae
		- Üst familya Geomyoidea
			* Familya †Heliscomyidae
			* Familya †Florentiamyidae
			* Familya †Entoptychidae
			* Familya Geomyidae
			* Familya Heteromyidae

## Kaynakça

### Özel

### Genel

* Carleton, M. D. and G. G. Musser. 2005. Order Rodentia. Pp 745–752 in Mammal Species of the World A Taxonomic and Geographic Reference. Johns Hopkins University Press, Baltimore.
* McKenna, Malcolm C., and Bell, Susan K. 1997. *Classification of Mammals Above the Species Level.* Columbia University Press, New York, 631 pp. 0-231-11013-8
# Milyon yıl

**Milyon yıl**, astronomi ve jeolojide sıklıkla kullanılan 1.000.000 yıla (yani 1×106 yıl) veya 31,556926 terasaniyeye eşit bir zaman birimidir. Metrik ön takı mega'ya dayalı olarak bir *mega yıl*a (Megaannum - Ma sembolü) eşdeğerdir. Buna göre milyar yıl için *Ga* (Gigaannum) kullanılır, bin yıl için *ka* kısaltması ise nadiren kullanılır. Bununla birlikte, ölçü birimleri için ön takıların bu şekilde kullanılması, zaman birimleri için ön takıların yalnızca ikinciyle birlikte kullanılabileceğini öngören SI düzenlemeleriyle çelişmektedir. Türkçede milyon yıl için bir kısaltma kullanılmaz.

Milyon yıl aynı zamanda **myö** (milyon yıl önce) ile birlikte bir referans sistemi oluşturur. Biri, bir miktarı ifade ederken; diğeri, yıl numaralandırma sisteminde geçmişteki belirli bir zamanı ifade eder.

Galaktik yılın, yani Güneş Sistemi'nin Samanyolu merkezi etrafındaki yörüngesinin yaklaşık 225 milyon yıllık bir süreye sahip olduğu tahmin edilmektedir. Kömür yataklarının çoğunun oluştuğu karbonifer jeo kronolojik dönem ise 60 milyon yıl sürmüştür.

## Kaynakça
# Paleosen

| Paleosen |
| --- |
| 66,0 - 56,0 myö PreЄЄOSDCPTJKPgN |
| Kronoloji |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| −66 —–−65 —–−64 —–−63 —–−62 —–−61 —–−60 —–−59 —–−58 —–−57 —–−56 —– | **M ZS e n o z o y i kKP a l e o j e nGeç KP a l e o s e nEosen**DaniyenSelandiyenTanesiyen    |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | K-Pj kitlesel yok oluşu |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | PETM |

 |
| **2023 itibarıyla Uluslararası Stratigrafi Komisyonu'na göre Paleosen'in çağları.** Dikey eksen ölçeği: milyon yıl önce.  |

 |
| Etimoloji |
| Onaylanmış isim | 1978 |
| Kullanım bilgisi |
| Bölgesel kullanım | Küresel (ICS) |
| Kullanılan zaman çizelgesi | ICS Zaman Cetveli |
| Tanım |
| Kronolojik birim | Devre |
| Stratigrafik birim | Seri |
| İlk öneren | Wilhelm Philipp Schimper, 1874 |
| Zaman aralığının resmîyeti | Resmî |
| Alt sınırını belirleyen | Büyük bir göktaşı çarpması ve akabinde K-Pj yok oluşuyla ilişkili, iridyum açısından zengin bir jeolojik katman. |
| Alt sınır KSKN | El Kâf Kesiti, El Kâf, Tunus ﻿ / ﻿ |
| KSKN onayı | 1991 |
| Üst sınırını belirleyen | PETM'de, δ13C değerlerinde negatif yönlü kuvvetli anomali. |
| Üst sınır KSKN | Debabiye kesiti, Luksor, Mısır ﻿ / ﻿ |
| KSKN onayı | 2003 |
| Atmosfer ve iklim verileri |

**Paleosen**, günümüzden 66.043 milyon yıl önce başlayıp 55.8 milyon yıl önce sona eren jeolojik zaman dilimidir. Kuş olmayan dinozorların yok olması (Kretase-Tersiyer yok oluşu) ile başlar. Paleosen devrinin başlaması ile memeliler geniş topraklara yayılmaya başlamıştır (Bkz.Memelilerin evrimi). Kretase döneminin sonunda bugünküne benzeyen Türkiye belirmeye başlamıştır.

## Kaynakça

| Öncesinde gelen Proterozoyik Üst Zaman | Fanerozoyik Üst Zaman
 |
| --- | --- |
| Paleozoyik Zaman
 | Mezozoyik Zaman
 | Senozoyik Zaman
 |
| Kambriyen | Ordovisiyen | Silüriyen
 | Devoniyen | Karbonifer | Permiyen | Triyas | Jura | Kretase | Paleojen
 | Neojen
 | *Kv.* |
# Eosen

| Eosen |
| --- |
| 56,0 - 33,9 myö PreЄЄOSDCPTJKPgN |
| 45 milyon yıl önce Dünya |
| Kronoloji |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| −65 —–−60 —–−55 —–−50 —–−45 —–−40 —–−35 —–−30 —–−25 —– | **M ZS e n o z o y i kKretaseP a l e o j e nNeojen**P a l e o s e n E o s e nO l i g o s e nDaniyenSelandiyen TanesiyenİpresiyenLütesiyenBartoniyenPriaboniyenRupeliyenŞattiyen |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | PETM |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk Antarktik kalıcı buz örtüleri |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | K-Pj kitlesel yok oluşu |

 |
| **2023 itibarıyla Paleojen'in Uluslararası Stratigrafi Komisyonu'na göre alt bölümleri.** Dikey eksen ölçeği: milyon yıl önce.  |

 |
| Etimoloji |
| Kullanım bilgisi |
| Gök cismi | Dünya |
| Bölgesel kullanım | Küresel (ICS) |
| Kullanılan zaman çizelgesi | ICS Zaman Cetveli |
| Tanım |
| Kronolojik birim | Devre |
| Stratigrafik birim | Seri |
| Zaman aralığının resmîyeti | Resmî |
| Alt sınırını belirleyen | PETM'de, δ13C değerlerinde negatif yönlü kuvvetli anomali. |
| Alt sınır KSKN | Debabiye kesiti, Luksor, Mısır ﻿ / ﻿ |
| KSKN onayı | 2003 |
| Üst sınırını belirleyen | Plankton benzeri deliklilerden *Hantkenina* ve *Cribrohantkenina'nın* son görülüşü |
| Üst sınır KSKN | Massignano taş ocağı kesiti, Massignano, Ancona, İtalya ﻿ / ﻿ |
| KSKN onayı | 1992 |
| Atmosfer ve iklim verileri |

**Eosen**, günümüzden 55,8 ± 0,2 ila 33,9 ± 0,1 milyon yıl öncesini kapsayan, Senozoyik Zaman'ın Paleojen dönemine ait bir bölümdür. Eosen, Paleosen bölümün sonundan Oligosen bölümün başına uzanır. Eosen'in başlangıcı ilk çağdaş memeli gruplarının ortaya çıkması ile tanımlıdır. Eosenin sonu ise Büyük Kopukluk (fr. *Grande Coupure*) olarak adlandırılan büyük bir yok oluş olayı olarak tanımlanmıştır – bu olay, Sibirya'ya ve günümüz Chesapeake Körfezi'ne çarpmış bir veya birkaç büyük göktaşı ile ilişkili olabilir. Diğer jeolojik devreler gibi Eosen'in başı ve sonunu belirleyen katmanlar iyi tanımlıdır ama tam tarihleri belirsizdir.

Eosen adı Yunanca *ἠώς* (eos, şafak) ve *καινός* (kainos, yeni) sözcüklerinde gelir ve bu zamanda ortaya çıkan çağdaş ('yeni') memeli faunasına atıfta bulunur.

## Tabakabilim

Eosen, geleneksel olarak erken (56-47,8 milyon yıl önce), orta (47,8-38 myö) ve geç (38-33,9 myö) alt bölümlerine ayrılır. Karşılık gelen kayaçlar alt, orta ve üst Eosen olarak adlandırılır. İpresiyen aşaması aşağıyı (erken), Priaboniyen aşaması yukarıyı (geç) oluşturur; Lütesiyen ve Bartoniyen aşamaları "Orta Eosen" olarak birleşmiştir.

## Galeri

* *Basilosaurus*, Eosen'de yaşamış bir arkaik balina

## Ayrıca bakınız

* Hart Madeni Oluşumu

## Kaynakça
# Tetrapoda

| Tetrapoda Yaşadığı dönem aralığı: 358-0 myö Karbonifer-Günümüz PreЄЄOSDCPTJKPgN |
| --- |
| *Salamandra salamandra* |
| Biyolojik sınıflandırma  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Âlem: | Animalia
 |
| Şube: | Chordata
 |
| İnfra şube: | Gnathostomata
 |
| Üst sınıf: | **Tetrapoda** Jaekel, 1909 |

 |
| Sınıflar |
| Metne bakınız. |

**Tetrapoda** (/ˈtɛtrəˌpɒd/; Grekçe τετρα- *(tetra-)* 'dört' ve πούς *(poús)* 'ayak' kelimelerinden), diğer adıyla **dört üyelilerTetrapoda** üst sınıfına ait dört uzuvlu herhangi bir omurgalı hayvana verilen addır. Gnathostomata infraşubesine bağlı bir hayvan üstsınıfıdır. Tetrapodlar, yaşayan ve soyu tükenmiş tüm amfibileri ve amniyotları kapsar. Amniyotlar, iki ana klada evrimleşmiştir: Sauropsidler (sürüngenler, dinozorlar ve dolayısıyla kuşlar dahil) ve sinapsitler (soyu tükenmiş pelikozorlar, terapsitler ve insanlar da dahil olmak üzere yaşayan tüm memeliler). Hox geni mutasyonları, bazı tetrapodların uzuvlarını kaybetmesine (yılanlar, bacaksız kertenkeleler ve kör yılanlar gibi) veya iki uzuvlu hale gelmesine (deniz memelileri, moalar ve bazı kertenkeleler) yol açmıştır. Buna karşın, bu uzuvsuz gruplar atalarının dört uzuvlu olması nedeniyle hala tetrapod olarak sınıflandırılır ve bazılarında arka uzuvlara ait körelmiş mahmuza benzer bacak bulunur.

## Taksonomi

**Tetrapoda** altşubesine bağlı taksonlar (Hildebrand ve Goslow, 2001):

* **Üst sınıf Tetrapoda** – dört üyeli omurgalılar
	+ **Sınıf Amphibia** – iki yaşamlılar
		- **Alt sınıfIchthyostegalia** – erken balık benzeri iki yaşamlılar (parafiletik grup)
		- **Alt sınıfAnthracosauria** – sürüngen benzeri reptiliomorflar (amniyotların ataları oldukları düşünülür)
		- **Alt sınıfTemnospondyli** – büyük başlı Paleozoyik ve Mezozoyik iki yaşamlıları
		- **Alt sınıfLissamphibia** – çağdaş iki yaşamlılar
	+ **Sınıf Reptilia** – sürüngenler
		- **Alt sınıfDiapsida** – diyapsidler: timsahlar, dinozorlar (kuşları içerir), kelerler, yılanlar ve kaplumbağalar
		- **Alt sınıf Euryapsida** – öryapsitler
		- **Alt sınıf Synapsida** – sinapsitler, memeli benzeri sürüngenler (memelilerin ataları oldukları düşünülür)
		- **Alt sınıf Anapsida** – anapsitler
	+ **Sınıf Mammalia** – memeliler
		- **Alt sınıf Prototheria** – yumurtlayan memeliler
		- **Alt sınıf Allotheria** – çokyumrulular
		- **Alt sınıf Theria** – doğurgan memeliler (eteneliler ve keseliler)

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Wikimedia Commons'ta **Tetrapoda** ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur.
* Vikitür'de Tetrapoda ile ilgili ayrıntılı taksonomik bilgiler bulunur.
# Kesici diş

| Kesici diş |
| --- |
|  |
|  |
| Kalıcı dişlerin sağdan görünümü |
| Latince isim | dens incisivus |
| Sistem | anterior teeth |
| Tanımlayıcılar |
| Microsoft Academic | 2778812414 |
| MeSH | D007180 |
| TA | 906 |
| FMA | 12823 |

**Kesici diş** (*dens incisivus*), memelilerin bir kısmında var olan ön kısımdaki dişlerdir. Üst kısımdakiler premaksillada, alt kısımdakiler ise mandibulada yer almaktadır. İnsanlarda sekiz, keseli sıçangillerde on sekiz adet varken armadillolarda hiç yoktur. Kesici dişlerin, farklı türlerde farklı işlevleri bulunmaktadır.

## Kaynakça
# Hipsodont

**Hipsodont**, daha fazla aşınma ve yıpranma payı sağlayan yüksek taçlı dişlerle karakterize edilen bir dentisyon örüntüsü. Hipsodont dentisyonuna sahip bazı hayvanlara örnek olarak sığırlar ve atlar verilebilir; hepsi de kumlu, lifli maddelerle beslenen hayvanlardır. Tersi duruma brakidont denir.

## Evrimi

Hipsodont dişlerin morfolojisi, daha aşındırıcı bir diyete uygun olduğundan, hipsodontinin otlakların yayılımıyla eş zamanlı olarak evrimleştiği düşünülmüştür. Otlar, diş dokusunu daha çabuk aşındıran silika açısından zengin granüller olan fitolitleri içerir. Ancak yapılan analizler gösterdi ki bu morfolojinin gelişimi, otlakların yayılımı ve bollaşmasıyla senkronize olmamıştır. Bunun yerine, otlarken beraberinde yenilen kum ve toprağın hipsodontinin birincil nedeni olduğu varsayılmaktadır. İlgili hipoteze çim değil kum hipotezi denir.

## Morfolojisi

Hipsodonti şu özelliklerle karakterize edilir:

* Yüksek taçlı diş
* Ezme ve öğütmeye uyarlanmış pürüzlü, düz bir oklüzal yüzey
* Diş eti çizgisinin hem üstünde hem de altında sement
* Dişin tümünü kaplayan ve aynı şekilde diş eti çizgisinin ötesine uzanan mine
* Sement ve minenin, kalın dentin tabakasına doğru invajinasyonu

Bir memelinin sadece hipsodont azı dişleri olabileceği gibi, birden fazla dentisyonun karışımı da olabilir.

## Örnekleri

Hipsodontiye hem modern canlılarda hem de fosillerde rastlanmıştır. Büyük kladların (atgiller) karakteristik özelliği olabileceği gibi sadece alttürlerde rastlanabilecek kadar özelleşebilir. Örneğin Sumatra ve Cava gergedanları brakidont ve lofodont yanak dişlerine sahipken Hint gergedanı, diş tacı üzerinde bir sement tabakası bulunan hipseledont (hipsodont ve selenodont) küçük azı dişlerine sahiptir.

## Kaynakça
# Tavşanımsılar

| Tavşanımsılar Yaşadığı dönem aralığı: 58-0 myö Tanesiyen-Günümüz PreЄЄOSDCPTJKPgN |
| --- |
| Amerika pikası (*Ochotona princeps*) |
| Biyolojik sınıflandırma  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Âlem: | Animalia
 |
| Şube: | Chordata
 |
| Sınıf: | Mammalia
 |
| İnfra sınıf: | Eutheria
 |
| Takım: | **Lagomorpha** Brandt, 1855 |

 |
| Familyalar |
| * Leporidae
* Ochotonidae
* Prolagidae (soyu tükenmiş)
 |
|  |
| Dağılımı |

Kuzey Kutup tavşanı (*Lepus arcticus*)
**Tavşanımsılar** (Latince: Lagomorpha), memeliler (Mammalia) sınıfından Pika ve tavşanları kapsayan takım.

Büyük gözleri ve çok büyük kulakları ile hayvanlar aleminde beslenme piramidinin altında yer alan tipik bir av hayvanı özelliği taşırlar.

## Genel özellikleri

## Sınıflandırma

Dünyada 2 familya bağlı, 67 tür tavşanımısı memeli vardır. Türkiye’de tek bir familyaya bağlı, 2 tür tavşanımsı yaşar.

* Tavşangiller (Leporidae)
* Pikalar (Ochotonidae)

## Tavşanımsılar hakkında bilgiler

Bir yaban tavşanı, yaklaşan bir tehlike gördüğü zaman yere yapışık ve kulakları tamamen inik durumda farkedilmemeye çalışarak bekler. Kamufle özelliği de bu sırada çok işine yarar. Tehlike devam eder ve düşman 3 metreye kadar yaklaşırsa tavşan birden ani bir biçimde zıplayarak bütün hızıyla koşmaya başlar. Koşarken hızı kısa mesafelerde saatte 65-85 km.’ye ulaşır ve düşmanını şaşırtmak için sürekli zikzaklar çizer. Bir sıçrayışta 3 metre atlayabilir.

Bir ada tavşanı kolonisi içinde hiyerarşiyi belirlemek üzere yapılan kavgalar çok ciddi hasarlar oluşturmaz. Ancak bir koloninin yaşam alanını savunmak için diğer bir koloni ile yaptığı kavgalar ciddi yaralanmalarla sonuçlanabilir. Erkek tavşanlar, ayaklarını yere vurarak, gözdağı verirler. Koloninin sınırları, dallara, taşlara vb. sürtünerek, yanaklarındaki bezlerden salgılanan koku ile işaretlenir.

Ayrıca yumuşak tüyleri, şirin ve sakin mizacı ile çok sevilen bir hayvandır. Hatta dışkıları çok temiz olduğundan "tavşan boku" deyimi ne yararı ne zararı olan şeylere söylenir.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar