Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ma Sansun

| ma Sansun
 ཞང་ཞུང |
| --- |
| ma lawa |
|  **ma Sansun** |
| ma tomo lawa | ma tomo Kijun Lun Nu Ka |
| toki lawa | toki Sansun |
| nasin sewi | nasin sewi Pon |
| tenpo open | tenpo sike sinpin nanpa 500 |
| tenpo pini | tenpo sike nanpa 625 |

**ma Sansun** (toki Po: *ཞང་ཞུང*) li ma lon tenpo pini li lon ma Po, ma Po Senpo li moli e ona.
# ma tomo lawa

ma tomo Tokijo li ma tomo lawa pi ma Nijon.
**ma tomo lawa** li ma tomo ni: kulupu lawa pi ma lawa ona li lon ona.

ma mute la, ma tomo suli nanpa wan li ma tomo lawa. ma Nijon la, ma tomo Tokijo li suli nanpa wan, li ma tomo lawa. taso, ni li ken: ma tomo lawa li lili. ken la, kulupu lawa li pali e ma tomo lawa tawa ona taso. ken la, ma tomo ante li kama suli. ken la, ona li wile e ni: ma tomo lawa li suli tawa kulupu lawa, li lili tawa ijo ante. ma Mewika la, ma tomo Wasinton li ma tomo lawa, li lili.
# jan sona

jan sona Mewi Somewi
**jan sona** li sona e ijo mute li pali sona mute. tenpo mute la jan sona li kama sona e ijo li pana e sona ona tawa jan ante.

jan sona mute li pali lon tomo sona suli.

## lipu ante

* nasin sona
# jan Konpusi

| jan Konpusi
孔丘 |
| --- |
|  |
| ma | ma Sonko  |
| pali | jan sona |
| kama lon | ma Lo lon ma Sonko |
| moli | ma Lo lon ma Sonko |
| mama | jan Konke en jan Jen Sensa |

**jan Konpusi** (toki Sonko: *孔夫子 / Kǒng Fūzǐ*) li jan sona pi ma Sonko. ona li pali e nasin Konpusi. ona li sitelen e lipu suli mute.

## o lukin e ni kin

* lipu Anale
# linja telo

linja telo ni li lon pini pi telo Lena, lon ma Lusi.linja telo ni li lon pini pi telo Amasona.**linja telo** li wan sijelo ma, li kama tan pana pi ko ma anu tan pana pi ko ante. ona ale li kama tan tawa pi telo linja, lon ni: telo linja li linja tawa telo awen. mute la, sijelo pi linja telo li sama nena lipu. linja telo li kama lon pini pi telo linja. lon ona la, telo linja li linja tawa telo suli anu telo poka anu telo ma anu telo awen. sijelo ona li kama tan ni: nasin wan pi kipisi telo li tawa e ko ma e ko ante. nasin ante pi kipisi telo li tawa sin li pana e ko ni tawa telo pi kama jo.
# ma tomo Kipu

ma tomo Kipu (toki Sonko: *曲阜 qüfǔ*) lon ma Santon pi ma Sonko. tenpo ni la ma tomo ni li lon lawa pi ma tomo Sinin. ma tomo ni li ma sewi pi ma suno open tawa jan mute. jan Konpusi li kama tan ma ni. nasin Konpusi li open lon ma ni.
# nasin telo Jansi

nasin telo Jansi li lon ma Sonko**nasin telo Jansi** (toki Sonko: *长江*) li nasin telo. suli lon ma Elasija la, ona li nanpa wan. suli lon ma ali la, ona li nanpa tu tu.

ona li open lon ma Po. ona li pana e telo tawa telo suli pi ma Sonko pi open suno. ma Sonko li lon poka ona. nasin telo nanpa 700+ li pana e telo tawa ona.

## nimi

nimi ona li lon ma Sonko li "Tantsan" (toki Sonko: *长江*, "nasin telo linja"). nimi ona li lon tenpo pini mute li "Tsan" (toki Sonko: *江*, "nasin telo"). nimi ona li lon toki Sonka li toki pi ma Elopa li Jansi(tsan) (toki Sonko: *扬子(江)*). nimi ona li lon nasin sewi ona li Tsinsatsan (toki Sonko: *金沙江*, "nasin telo pi ma jelo") li Tuntanke (toki Sonko: *通天河*, "nasin telo li kama tawa sewi") li Totoke anu Ulan-Mulen ("nasin telo loje"). nimi ona li lon toki Tipet Tsi-Tu. nimi ona li lon lipu pi ma Elopa li nasin telo laso walo.
# ma Sijapa

| ma Sijapa
 Chiapas (toki Epanja)
Chiapan (toki Nawa) |
| --- |
| ma kipisi |
|  sitelen lawa |
|  |
| ma tomo lawa | ma tomo Tuta Kusijele |
| ma suli | ma Mesiko |
| toki lawa | toki Epanja |
| toki ante | toki Nawa |
| mute jan | 5,54,38,28 (tenpo sike #2020) |
| jan lawa | jan Oka Etuwato Lamile Awila |
| mani | mani Peso Mesiko (MXN) |
| tenpo | UTC-6 |
| ISO 3166 | MX-CHP |
| lipu ilo |  |

ma Sijapa (toki Epanja: *Chiapas* [ˈtʃjapas])l i ma kipisi wan tan 32 lon ma Mesiko. ona li ma kipisi seli (anpa lon lipu ma) nanpa wan lon ma Mesiko li jo e telo mute e kasi mute.

mute jan la, ma Sijapa li nanpa 8 lon ma Mesiko, suli ona la, ona li nanpa 10.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  ma Pelaku |  ma Tapako |  |  |
|  ma Wakaka |  |  ma Katemala |
|     **ma Sijapa**     |
|  |
| telo suli Pasipi | telo suli Pasipi |  |
# jan Lase

jan Lase li jan pi pali lipu tan ma Sonko. toki Sonko la nimi ona li 老子 (Laozi) li 李耳. nimi ni li sitelen e ni: jan sona pi tenpo sike mute mute. lipu ona li lipu lawa tawa nasin sewi nasin pona. nimi tawa lipu ni li lipu Totesin. jan sona li sona lili mute tawa ona. ken la ona li pana sona e jan Konse. jan mute li pilin e ni: ona li jan sewi.

tenpo pi *nasin 100 pi ma Sonko* la jan Lase li lon. ona li kama lon la nimi ona li jan Lijalu. *ma Tu (toki Sonko la: 楚)* la ona li kama lon.
# moli tan lipu lawa

ma pi moli ala

  ma pi moli ala lon tenpo mute

  ma li ken moli e jan. taso, ona li moli ala e jan lon tenpo sike pini 10

  ma pi moli ni

**moli tan lipu lawa** (toki Inli: *death penalty*) li ni: jan li pali e ijo pi ike mute tawa lipu lawa la, jan lawa ken moli e ona tan pali ona. tenpo sike 2022 la, ma lawa pi nanpa 54 li moli e jan ona tan pali ike ona. ma pi mute 109 li pali ala e ijo ni (taso li ken pali e ni tan ni: jan utala li utala li moli e jan pi utala ala anu ijo ike sama). ma pi mute 7 li ken ala moli e jan ona lon tenpo ale.

jan mute li toki e ni: moli sama ni li pona ala li pakala e kon pi sitelen pi ken jan. taso, ma mute li awen e pali ni.

## tenpo pini

tenpo pini mute la, moli ni li lon ma mute anu ma ali. tenpo pini pi tenpo sike pini 200 la, jan mute en ma mute li sona ala li ken ala e ni: kepeken nasin seme la, mi mute li ken pona e jan pi pali ike? ona li ken awen pali e ijo ike. tan ni la, moli tan pali ike ona li lon. kin la, kulupu jan mute a pi ma mute li pali e ijo ni.

taso, jan ale ala li pilin e ni: pali ni li pona. tan ni la, jan mute pi tenpo ale li wile e ni: moli tan pali ike ona li weka tan nasin lawa ma. tenpo lon la, ma mute li ken pali e ijo ante. jan li ken ante li ken pona e pali ona la, ma li wile ala kepeken moli sama ni lon tenpo mute. moli li ken ala pona lon tenpo kama pi pali ni.
# moli pi jan wan sama

**moli pi jan wan sama**（toki Inli: *Suicide*）li ni: jan wan li moli e ona sama. pana pona pi kulupu jan, en misikeke pilin, en ijo pi pona sijelo, en ma awen li ken ante anu weka pona e wile moli jan. tenpo mute la ni li lon: ken moli pi mije wan sama li suli mute. ken moli pi meli wan sama li suli lili. jan wan li alasa moli e ona sama la, ona li alasa sin moli e ona sama lon tenpo kama la ni li ken mute tawa jan ante. moli pi jan wan sama en pakala moli pi jan wan sama li pali ike tawa nasin lawa lon ma mute.

## tan sona
# telo nasa

poki mute pi telo nasa. poki ni li (tan poki pi lawa laso tawa poki pi lawa loje): telo nasa kili loje, telo nasa pan, telo nasa pan wawa pi tenpo suli, telo nasa pan (telo Laka), telo nasa kili (kon li lon ona), telo nasa pan (telo Laka kin), telo nasa pi kili loje lili, telo nasa kili loje.
**telo nasa** li ilo nasa. tenpo musi la jan pi ma mute li moku e telo nasa.  ni li nasa e ona. jan pi pali e telo nasa li pali e telo nasa kepeken nasin ni: tenpo suli la kili anu pan li awen li kama telo nasa.
# tenpo pi sitelen ala

|  |
| --- |
| **tenpo pi sitelen ala** |
| **tenpo pi sin ale** | **tenpo pi kiwen mani walo** | tenpo pini majuna |
|   tenpo monsi pi kiwen mani laso | **tenpo pi kiwen mani laso** |
|   tenpo insa pi kiwen mani laso |
|   tenpo sinpin pi kiwen mani laso |
| tenpo kiwen pi kiwen mani lon |
|   tenpo kiwen sin | **tenpo kiwen** | tenpo pi sitelen ala |
| tenpo kiwen insa |
| **tenpo pi sin nanpa wan** | tenpo kiwen sinpin monsi | tenpo kiwen sinpin |
| tenpo kiwen sinpin insa |
| tenpo kiwen sinpin sinpin |

**tenpo pi sitelen ala** (toki Inli: *Prehistory*) li tenpo pini. tenpo pi sitelen ala la jan li jo ala e nasin sitelen li sitelen ala e tenpo pini.

jan li pali e kiwen ni lon tenpo pi sitelen ala
# jan lawa

jan Juliju Kesali li jan lawa pi ma Loma
**jan lawa** li lawa e kulupu jan. jan lawa li toki tawa jan mute. jan lawa o pali e ijo suli mute.

lawa ma li jo e jan lawa. nasin ante la jan li kama jan lawa. jan Tana Tan li jan lawa pi ma Mewika. nasin wile pi jan lawa la jan Tana Tan li kama jan lawa. jan lawa Sa nanpa tu wan li jan lawa pi ma Juke. mama pi jan lawa Sa nanpa tu wan li jan lawa li moli la jan lawa Sa nanpa tu wan li kama jan lawa. ma ante la, jan li lanpan e lawa. jan Penito Musolini li lanpan e lawa pi ma Italija lon tenpo sike 1922.

kulupu ante kin li jo e jan lawa. jan Ilon Ma li jan lawa pi kulupu Tesa.

lawa ma li ken jo e jan lawa mute. jan lawa Sa nanpa tu wan li jan lawa mama pi ma Juke. jan Kija Sama li jan nanpa wan pi lawa ma. tenpo pini la, jan lawa mama li toki wile e jan nanpa wan pi lawa ma lon ma Juke. tenpo sin la, kulupu lawa anpa pi ma Juke li toki wile e jan nanpa wan pi lawa ma.

jan lawa li ike la, jan li ken weka e ona. utala anu utala ala la jan li ken weka e jan lawa. nasin wile pi jan lawa la, jan ale li toki e ni: jan seme o kama jan lawa. jan li jo e wile pi mute nanpa wan la, jan li kama lawa.

## jan lawa mama

jan lawa Elisepe nanpa tu li jan lawa sewi pi ma Juke lon tenpo pini
jan lawa mama li lawa lon tenpo ale ona. ken la, ona li jan lawa sewi pi lipu lawa li jan lawa sewi pi wawa ale.
jan lawa sewi li ken lawa e ma mute. jan lawa Sa nanpa tu wan li lawa e ma Juke e ma Kanata e ma ante.
tenpo mute la, ona li pana e wawa tawa jan lili lon ona li moli.
tenpo pini la, lawa ma mute mute li jo e jan lawa sewi.

## jan lawa pi nasin sewi

jan lawa sewi pi ma tomo Loma li jan lawa pi nasin sewi Katolika
nasin sewi mute la, jan lawa li lon.