# ma Mesiko

| ma Mesiko
 México |
| --- |
|  len ma |  sitelen lawa |
| **kalama musi ma** |
| *Himno Nacional Mexicano* (kalama musi ma pi ma Mesiko)  |
|  |
| ma Mesiko (laso) |
| ma tomo lawa | ma tomo Mesiko |
| toki lawa | ala (lon lipu lawa) toki Epanja (lon pali) |
| toki ante | toki Nawa toki Maja toki ante mute pi kulupu jan nanpa wan pi ma Amelika |
| mute jan | 126 014 024 (lon tenpo sike nanpa 2020) |
| jan lawa | jan Kasija Senpan Pato |
| mani | mani Peso pi ma Mesiko |
| tenpo | UTC-5 tawa UTC-8 |
| ISO 3166 | MX |
| lipu ilo |  |

**ma Mesiko** (toki Nawa la: *Mexihco* /meˈʃi.ko/) anu **ma Mekiko** (toki Epanja la: *México* [ˈmexiko]) li ma lawa lon ma Amelika lete. ona li lon poka pi ma Mewika, lon poka pi ma Watemala, lon poka pi ma Peli. telo suli la, ma Mesiko li lon poka pi telo suli Pasipi, lon poka pi telo suli Kalipi, lon poka pi telo suli Mesiko. ma tomo lawa ona li ma tomo Mesiko. mute jan la, ma tomo ni li nanpa wan lon ma Mesiko. mute jan la, ma Mesiko li nanpa luka luka lon ma ale. suli ma la, ona li nanpa luka luka tu lon ma ale.

nasin kulupu pi ma Mesiko li tan tenpo ona. nasin pi ma Mesomelika en nasin pi ma Epanja li wan la, nasin kulupu pi ma Mesiko li kama lon. kin, kulupu Apika en kulupu Asija li kipisi tan nasin ma. tenpo pini la, ma Mesiko li lon utala mute. ni li pali kin e ona.

ma Mesiko li mama e soweli, e waso, e akesi, e pipi, e kala, e kasi, e soko. ijo mute ni li lon ma Mesiko taso. kin, ma Mesiko li jo e kule ma mute, li jo e ma pi telo lili, e ma pi kasi suli, e ma pi kasi telo, e kulupu nena, e linja telo, e sike telo, e ma nena, e sijelo ma ante mute.

## nimi

ma Epanja sin (toki Epanja la: *Nueva España*) li pini la, kulupu Mesiko li wile e nimi sin tawa ma ona. ona li wile e nimi *México*. nimi ni li kama tan ma tomo Mesiko-Tenosilan. ma ni li ma tomo lawa Mesika, li kama ma tomo Mesiko. taso, kon pi nimi *México* li len tawa jan pi tenpo lon.

toki tan jan Penatino Sakakun (toki Epanja la: *Bernardino de Sahagún*) la, kon pi nimi *Mexihko* li "ma pi jan *Mexih*", li tan nimi tu wan. nimi nanpa wan li nimi *metl*, li kon e kasi Akawe(?). nimi nanpa tu li nimi *cihtli*, li kon e soweli Lepusu(?). nimi nanpa tu wan li nimi *co* , li kon e nimi "ma". ni la, pilin pi jan Pansiko Kapikelo (toki Epanja la: *Francisco J. Clavijero*) la, nimi *Mexihko* li kon e "ma pi sewi Wisilopoli", tan ni: nimi *Mexih* anu nimi *Mexitl* li nimi ante pi jan sewi ni. kin, ona li suli nanpa wan lon nasin sewi Mesika.

jan Aponso Kaso (toki Epanja la: *Alfonso Caso*) en jan sona ante la, nimi *México* li kama tan nimi tu wan. nimi nanpa wan li *metzli* li "mun" lon toki pona. nimi nanpa tu li *xictli* li "insa" lon toki pona. nimi nanpa tu wan li "-co" li "ma" lon toki pona. nimi ni li wan la, ona li toki e ni: "ma lon insa mun".

toki Epanja la, nimi lawa suli li *Estados Unidos Mexicanos* (toki pona la: *ma mute Mesiko li wan*). toki Nawa la, ona li *Mexika Sentik Wexteyowalko*. toki Maja la, ona li *U Múuchꞌ Péetluꞌumiloꞌob México*. toki ante pi kulupu nanpa wan li jo e nimi ona kin.

## tenpo pini

ma kipisi pi ma Mesomelika.
### tenpo pi ma Mesomelika

tenpo pini mute la kulupu jan li kama lon ma Mesiko. ona li alasa e kasi e soweli. ona li kama sona e pali kasi la, ona li open pali e tomo e ma lawa. ni la, ona li pali e ijo musi, e nasin sewi, e nasin kulupu. tenpo la, kulupu Olimeka li kama suli nanpa wan lon ma Mesomelika. kulupu ante li kama suli lon, la kulupu Maja li kama suli li pali e ma tomo mute, li pali e sitelen toki li sona e nasin mun. tenpo sike nanpa 1300 la, kulupu Mesika li kama lon li pali e ma suli lawa. ona li utala li anpa e kulupu ante la, ona li lawa e ma mute.

### ma Elopa li kama lon ma Amelika

jan Kitopa Kulunpu li kama lon ma Amelika lon tenpo sike nanpa 1492 la, ma Epanja li wile suli e ma lawa ona. ona li tawa ma Amelika li utala e jan la, jan Enan Kote li utala li anpa e kulupu Mesika lon ma tomo Mesiko-Tenosilan lon tenpo sike nanpa 1521. ma Epanja li kama lawa e ma ni la, ma ni li kama ma Epanja sin. ni la, ma tomo Tenosilan li kama ma tomo Mesiko li kama ma tomo lawa. lawa pi kulupu Epanja li ante e toki tawa toki Epanja, li ante e nasin sewi tawa nasin sewi Katolika, li ante e nasin kulupu tawa nasin ona. kulupu pi ma Amelika en kulupu pi ma Elopa li wan lon tenpo ni. taso, jan pi ma Amelika li anpa tawa jan pi ma Elopa.

jan Mike Itako li utala e lawa pi ma Epanja.
### ma Mesiko li kama ma wan

tenpo sike nanpa 1810 la, kulupu jan pi ma Epanja sin li open utala e lawa Epanja. jan Mike Itako en jan ante pi pilin sama li open e utala ni. tenpo mute utala la, ma Epanja sin li weka e ma Epanja, li kama ma Mesiko lon tenpo sike nanpa 1821. ma Mesiko li kama ma lawa suli li kama ma lawa suli Mesiko nanpa wan (toki Epanja la: *Primer Imperio Mexicano*) la, jan lawa nanpa wan li jan Akusin Te Itupite. taso, tenpo sike nanpa 1823 la, jan li weka e jan Akusin tan ma Mesiko. ni la, ma Mesiko li kama e ma lawa pi ma kulupu(?). jan Watalupe Pitolija (toki Epanja la: *Guadalupe Victoria*) li kama jan lawa lon tenpo ni.

### weka ma

tenpo sike nanpa 1833 la, jan Antonjo Lope Santajana li kama jan lawa pi ma Mesiko la, ona li lawa wawa ike e ma Mesiko. jan lawa nanpa tu li alasa pona e ma li alasa ante e lawa. kulupu mute li pilin ike tawa ni la, ona li utala. kulupu mute li wile weka li alasa weka tan ma Mesiko. ni la, jan pi ma Tesa li wile jo e jan li wile weka tan ma Mesiko la ona li weka. tenpo sama la, ma Kanse li utala ma Mesiko tan utala esun.

tenpo sike nanpa 1845 la, ma Mewika li kama jo e ma Tesa. taso, ma Mewika li wile suli mute. ona li utala e ma Mesiko tan ni. ma Mewika li jo e ma tomo Mesiko la, jan lawa pi ma Mesiko li weka e ma Kaliponija, e ma Niwata, e ma Juta, e ma Ewisona, e ma Numesiko, e kipisi pi ma Okajoma, e kipisi pi ma Kansa, e kipisi pi ma Kolowato, e kipisi pi ma Wajomin, tawa ma Mewika.

jan Penito Wale li jan lawa pi ma Mesiko.
### utala pi lipu lawa ante

utala ni li pini la, utala insa li awen. tenpo sike nanpa 1854 la, kulupu jan pi ma Kelelo li utala li anpa jan Santa Ana. ni la, jan lawa sin li pali e lipu lawa sin (toki Epanja la: *Leyes de Reforma*). lipu lawa ni li ike tawa kulupu pi nasin sewi tan ni: ma Mesiko li pini jo e nasin sewi lawa. kulupu pi lipu lawa sin (toki Epanja la: *Liberales*) en kulupu pi lipu lawa sin ala (toki Epanja la: *Conservadores*) li utala tan ni.

utala pini la, jan Penito Wale li kama jan lawa. ma Elopa li pana e mani tawa ma Mesiko la, ma Mesiko li wile pana e mani sin tawa ma Elopa. taso, ma Mesiko li ken ala pana e mani tan utala ale. ni li ike tawa ma Epanja, tawa ma Juke, tawa ma Kanse. ma Mesiko li toki tawa ale la, ma Epanja en ma Juke li pilin pona. taso ma Kanse li wile utala. kulupu Mesiko li utala li anpa e kulupu Kanse lon ma tomo Puwepa lon tenpo suno nanpa 5 pi tenpo mun nanpa 5 pi tenpo sike nanpa 1862, taso ma Kanse li kama jo e ma tomo lon tenpo sike nanpa 1863. ni la, ma Mesiko li kama ma lawa suli Mesiko nanpa tu (toki Epanja la: *Segundo Imperio Mexicano*), la jan Masimilijen nanpa wan (toki Epanja la: *Maximiliano I*) li kama jan lawa suli ona. kulupu mute li pilin ike tawa lawa ni la, jan Penito Wale en kulupu mute li utala li anpa e jan lawa.

### utala pi tawa wawa

jan Penito Wale li moli lon tenpo sike nanpa 1872, la jan Popilijo Sija li kama lawa. ona li lawa suli lon ma Mesiko li lawa lon tenpo suli. tenpo lawa ona la, ma Mesiko li suli mani. taso, kulupu lawa taso li jo e mani; kulupu wawa ala li jo e mani ala. kulupu jan li alasa utala e jan lawa la, jan lawa li anpa e ona. tenpo sike 1910 la, jan Popilijo Tija li anpa e jan Pansiko Matelo (toki Epanja la: *Francisco I. Madero*) lon wile lawa, li alasa jo e ona. ona li weka tan tomo jo la, ona en kulupu utala ona li utala li anpa e lawa pi jan Popilijo Tija. ni la, kulupu jan li wile lawa li lawa e jan Pansiko Matelo. taso, kulupu mute li awen utala e ona. tenpo sike nanpa 1913 la, jan Pitolijano Weta (toki Epanja la: *Victoriano Huerta*) li utala li moli e jan Pansiko Matelo, li kama jan lawa.

jan Emilijano Sapata (toki Epanja la: *Emiliano Zapata*) en jan Pansiko Pija (toki Epanja la: *Francisco Villa*) en jan Penusijano Calansa (toki Epanja la: *Venustiano Carranza*) en jan Apalo Opekon (toki Epanja la: *Álvaro Obregón*) li lawa e kulupu utala ante li awen utala e kulupu lawa. ni la, jan Pitolijano Weta li weka. ike la, utala li awen tan ni: kulupu utala ante li pilin ante tawa nasin pi ma Mesiko. tan ni, jan Penusijano Calansa li kama lawa. ona li pali e lipu lawa suli sin lon tenpo sike nanpa 1917. lipu lawa ni li lipu lawa suli pi ma Mesiko lon tenpo lon.

## nasin lawa

lipu lawa suli pi ma Mesiko (toki Epanja la: *Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos*) la, ma Mesiko li lon nasin lawa pi jan ale; li wan tan ma kipisi mute luka luka wan, tan ma tomo Mesiko; li jo ala e nasin sewi lawa. nasin lawa pi jan ale la, jan ale li sitelen e nimi pi jan wile ona lon lipu, la jan li nanpa e lipu wile ni. nimi pi lipu mute nanpa wan la jan ona li kama jan lawa pi ma Mesiko. ni la, jan wile e ni: jan lawa li pali e lawa pi wile ona. jan li wile sike e jan lawa sin lon tenpo sike luka wan. jan lawa pi tenpo pini li ken ala kama jan lawa sin. tenpo lon la, jan Kasija Senpan li lawa e ma Mesiko, li lawa tan tenpo sike nanpa 2024 tawa tenpo sike nanpa 2030.

### wawa tu wan

lipu lawa la, kulupu lawa pi ma Mesiko li kipisi lon wawa tu wan. wawa nanpa wan li wawa pi jan lawa. wawa nanpa tu li pali e lipu lawa. wawa nanpa tu wan li lon e lipu lawa tawa jan ale.

### ma kipisi

lipu lawa la, ma Mesiko li jo e ma kipisi mute luka luka tu. ma ni li jo e lipu lawa tawa insa ona, taso, ma Mesiko li lawa kin e ona. ma kipisi lili li lon insa pi ma kipisi suli ni, la ma kipisi lili li jo e ma tomo mute.

| ma kipisi | nimi lon toki Epanja | ma tomo lawa | mute jan |
| --- | --- | --- | --- |
| ma Awakalijente | *Aguascalientes* | ma tomo Awakalijente | 1,425,607 |
| ma Kaliponja anpa | *Baja California* | ma tomo Mesikali | 3,769,020 |
| ma Kaliponja anpa seli | *Baja California Sur* | ma tomo Lapa | 798,447 |
| ma Kanpese | *Campeche* | ma tomo Kanpese | 928,363 |
| ma Sijapa | *Chiapas* | ma tomo Tusa Kusijele | 5 543 828 |
| ma Siwawa | *Chihuahua* | ma tomo Siwawa | 3,741,869 |
| ma Kowawila | *Coahuila* | ma tomo Sasijo | 3,146,771 |
| ma Kolima | *Colima* | ma tomo Kolima | 731,391 |
| ma Tulanko | *Durango* | ma tomo Tulanko | 1,832,650 |
| ma Wanakuwato | *Guanajuato* | ma tomo Wanakuwato | 6,166,934 |
| ma Kelelo | *Guerrero* | ma tomo Sipansinko | 3,540,685 |
| ma Itako | *Hidalgo* | ma tomo Pasuka | 3,082,841 |
| ma Kalisiko | *Jalisco* | ma tomo Watalakala | 8,348,151 |
| ma kipisi Mesiko | *México* | ma tomo Toluka | 16,992,418 |
| ma tomo Mesiko | *Ciudad de México* | ma tomo Mesiko | 9,209,944 |
| ma Misowakan | *Michoacán* | ma tomo Molelija | 4,748,846 |
| ma Molelo | *Morelos* | ma tomo Kuwenapaka | 1,971,520 |
| ma Najali | *Nayarit* | ma tomo Tepi | 1,235,456 |
| ma Lejon sin | *Nuevo León* | ma tomo Montele | 5,784,442 |
| ma Wakaka | *Oaxaca* | ma tomo Wakaka | 4,132,148 |
| ma Puwepa | *Puebla* | ma tomo Puwepa | 6,583,278 |
| ma Keletalo | *Querétaro* | ma tomo Keletalo | 2,368,467 |
| ma Kintana Lo | *Quintana Roo* | ma tomo Setuma | 1,857,985 |
| ma San Luwi Potosi | *San Luis Potosí* | ma tomo San Luwi Potosi | 2,822,255 |
| ma Sinalowa | *Sinaloa* | ma tomo Kulijakan Losale | 3,026,943 |
| ma Sonola | *Sonora* | ma tomo Emosijo | 2,944,840 |
| ma Tapako | *Tabasco* | ma tomo Pijalemosa | 2,402,598 |
| ma Tamalipa | *Tamaulipas* | ma tomo Pitolija | 3,527,735 |
| ma Tasakala | *Tlaxcala* | ma tomo Tasakala | 1,342,977 |
| ma Pelaku | *Veracruz* | ma tomo Kalapa | 8,062,579 |
| ma Jukatan | *Yucatán* | ma tomo Melita | 2,320,898 |
| ma Sakateka | *Zacatecas* | ma tomo Sakateka | 1,622,138 |

## ijo pilin lon

ma Mesiko li ma mama tawa ijo pilin mute. soweli Pantela Onka[*kipisi "lipu li ala" o weka*], en waso Akila Kisato(?), en soweli Atele Jeposi Wejelosu(?) en soweli Kani Lupu Paleji(?) en ijo mute ante li lon ma Mesiko.

* soweli Pantela Onka
* waso Akila Kisato
* soweli Atele Jeposi Wejelosu
* soweli Kani Lupu Pajeli

ma ale la, ma Mesiko li jo e ijo pilin mute pi ma ona taso, li jo e kasi mute pi ma ni taso. ijo ni li akesi Asolote(?), li kala Pakita(?), li soweli Tepolinko(?), li kala Totowapa(?) li ijo mute ante.

* akesi Asolote pimeja
* kala Pakita
* soweli Tepolinko
* kala Totowapa

## ma poka

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | telo suli Pasipi | ma Mewika | ma Mewika |  |
| telo suli Pasipi |  | telo suli Mesiko
ma Kupa |
|    **ma Mesiko**     |
|  |
| telo suli Pasipi | telo suli Pasipi | telo suli Kalipi
ma Katemala en ma Peli |

## tan sona

ma Amelika

|  |  |
| --- | --- |
| ma Amelika lete | ma Kanata · ma Mewika |
| ma Amelika insa | ma Katemala · ma Kosalika · ma Mesiko · ma Nikalawa · ma Ontula · ma Peli · ma Panama · ma Sawato |
| ma lili Kalipi(?) | ma Antekapaputa · ma Awisi · ma Keneta · ma Kupa · ma Sameka · ma Senkiniwi(?) · ma Senlusa(?) · ma Senwinsenkenasin(?) · ma Sinitatopeko · ma Papeto · ma Pawama · ma Taminika · ma Tominika |
| ma Amelika seli | ma Alensina · ma Ekuwato · ma Kajana · ma Kolonpija · ma Palawa · ma Pasiju · ma Pelu · ma Penesuwela · ma Polipija · ma Sile · ma Suliname · ma Uluwa |