Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# nasin Konpusi

**nasin sewi Konse** li nasin sona li nasin sewi tan ma Sonko. toki Sonko la nimi ona li 儒家(ru2 jia4). ona li kama tan toki pi jan Konpusi. ona li ken kama tan lipu pi tenpo pini tan ma Sonko. nasin ni li pana e sona mute tawa lawa pi ma Sonko.

jan Konse li pilin e ni:

jan ale li ken kama tawa pona.

o pana pona e ale.

sina wile ala e ijo la o sina pana ala e ijo ni tawa jan ante.

o olin e kulupu mama. o kute tawa jan suli tan ni. o pana pona e jan suli mute tan ni. jan pi kulupu mama li moli la o pilin ike. kulupu mama sina li mama tawa kulupu ale.

sina ken pana e moku tawa kon pi jan mama. tan ni la sina ken pali e olin pi kulupu mama.

o tawa monsi e lawa pona.

o pilin pona tawa lipu pi tenpo pini. sina ken kama jo e soma mute tan ona.

o kepeken e nimi tawa lon.

lawa li wile e lawa tan sewi.

lawa li pona tan ni: jan kepeken lawa la jan li pilin pona. jan kepeken ala lawa la jan li pilin ike. lawa li pona tan ala ni: jan tawa monsi ala e lawa la lawa li utala e ona.

o pali e sona sina. o pali e pona sina. tenpo ale la o pali e sina. tan ni la sina ken kama tawa ni: jan pi lawa pona. nimi ni lon toki Sonko li 君子(jun1 zi1).
# ante toki

kiwen pi ma tomo Lasi li jo e sitelen pi toki Masu, li jo e sitelen pi toki Elina kin.
**ante toki** li ni: jan li ante e toki tan nasin toki wan tawa nasin toki ante. jan li wile tawa awen e kon toki lon nasin toki ante. taso, ken la kon li kama ante lon nasin toki ante. nasin mute pi ante toki li lon. jan li ken ante e toki uta anu toki sitelen.

ken la, ante toki li pali ike. tenpo mute la, jan li pana e nimi tan toki nanpa wan tawa toki sin. ni li tan ni: nimi li ike tawa ante. tenpo ni la, jan li pana e ilo pi ante toki. taso ken la, ni li pana e ante toki ike.

## lipu ante

* ilo pi ante toki pi toki Inli tawa toki pona
# nimi ijo

sona pi lawa toki la, **nimi ijo** li nasin nimi, li toki e ijo. ijo li sona kiwen anu sona kon, sama ijo wile, sama wan lon, sama pali, sama lon, sama sona. toki lili la, nimi ijo li toki e ijo anu ijo pi pilin insa.
# nimi pali

**nimi pali** li nasin nimi, li pana e sona tawa ni: jan li pali ala pali? sama la, nimi ni li pana e sona tawa toki ni:

* "ijo li seme e ijo ante?"
* "ijo li (pali) seme?"

nimi "seme" li nimi pali la:

* toki "ijo li seme" li lon tenpo lon la, ijo li:
	+ ... kama ni, lon tenpo pini
	+ ... pini ni, lon tenpo kama
* toki "ijo li seme" li lon tenpo pini la, ijo li:
	+ ... pini ni, lon tenpo lon, tawa tenpo kama.
* toki "ijo li seme" li lon tenpo kama la, ijo li:
	+ ... kama ni, lon tenpo pini, tawa tenpo lon.

toki pona la, nimi wan li ken kama nimi ijo, li ken kama nimi pali, li ken kama nimi ante, sama ni:

> "ona li moku"
>
>

* ken la, nimi "moku" li nimi ijo. kon pi toki ni la, ona li ijo ni: jan li ken tawa e ijo ni, tawa uta jan, tawa insa jan.
* ken la, nimi "moku" li **nimi pali**. kon pi toki ni la, ona li tawa e ijo, tawa uta ona, tawa insa ona.
# tenpo pi kulupu lawa Eto

jan Tokukawa Ijejasu li jan lawa open pi tenpo pi kulupu lawa Eto.
tenpo pi kulupu lawa Eto (toki Nijon la: 江戸時代) li tenpo pini pi utala lili pi ma Nijon. tenpo pi kulupu Eto la ma tomo Tokijo la nimi ona li ma tomo Eto. jan Tokukawa Ijejasu li lawa open pi tenpo ni.

sitelen pi ma tomo Eto.
## pali

ni li tomo awen pi ma tomo Eto.
tenpo pi kulupu lawa ante la utala suli mute li lon ma Nijon. taso la tenpo pi kulupu lawa Eto la utala mute li pini li kama lon ala. ijo musi mute kin li kama lon tan utala ala.

taso la jan pi ma Nijon li awen toki ala li awen esun ala tawa jan pi ma ante.

## tan sona
# kulupu utala pi ma Nijon

**kulupu utala pi ma Nijon(日本陸軍.日本海軍.旧日本軍)** li kulupu utala pi ma Nijon.

**len pi kulupu utala pi ma Nijon**
ona li lon tenpo 1874~1945.

## pali ike lon utala suli nanpa tu

tenpo 1874~1945 la,kulupu utala pi ma Nijon li pali ike sama moli ,unpa pi ken ala, lanpan lon ma Asija (sama ma Sonwaminko(tenpo ni la,ma Sonko.),ma Soson en ma Anku.ona mute li pali e utala 918 en moli suli pi lon ma tomo Nansin en pali ike mute mute mute mute ante.

kulupu utala pi ma Nijon li utala lon ma tomo Kulalunpa.

## tenpo pini

jan Nijon li utala e kulupu Eto li pali e ona.
# sitelen nanpa Alapi (ma ali)

**sitelen nanpa Alapi** li sitelen nanpa pi ma Elopa. ona li kepeken sike nanpa pi nanpa 10.

## sitelen nanpa

* 0 ala
* 1 wan
* 2 tu
* 3 tu wan
* 4 tu tu
* 5 luka
* 6 luka wan
* 7 luka tu
* 8 luka tu wan
* 9 luka tu tu
* 10 luka luka
* 11 luka luka wan
* 12 luka luka tu
* 13 luka luka tu wan
* 14 luka luka tu tu
* 15 luka luka luka
* 16 luka luka luka wan
* 17 luka luka luka tu
* 18 luka luka luka tu wan
* 19 luka luka luka tu tu
* 20 mute
* 21 mute wan
* 22 mute tu
* 23 mute tu wan
* 24 mute tu tu
* 25 mute luka
* 100 ale/ali
# sitelen Elena

**sitelen Elina** (toki Elina la: *Ελληνικό αλφάβητο, Ellinikó alfávito*) anu **sitelen Elena** (toki Elena majuna la: *Ἑλληνῐκός ἀλφάβητος, Hellēnĭkós alphábētos*) li nasin sitelen pi toki Elina. sitelen Lasina li tan ona. ona li tan sitelen Lasena. ona li jo e sitelen ni:

| sitelen suli | sitelen lili | nimi |
| --- | --- | --- |
| Α | α | άλφα | álfa | /ˈal.fa/ |
| Β | β | βήτα | víta | /ˈvi.ta/ |
| Γ | γ | γάμα | gáma | /ˈɣa.ma/ |
| Δ | δ | δέλτα | délta | /ˈðel.ta/ |
| Ε | ε | έψιλον | épsilon | /ˈe.psi.lon/ |
| Ζ | ζ | ζήτα | zíta | /ˈzi.ta/ |
| Η | η | ήτα | íta | /ˈi.ta/ |
| Θ | θ | θήτα | thíta | /ˈθi.ta/ |
| Ι | ι | γιώτα | gióta | /ˈʝo.ta/ |
| Κ | κ | κάππα | káppa | /ˈka.pa/ |
| Λ | λ | λάμδα | lámda | /ˈlam.ða/ |
| Μ | μ | μι, μυ | mi, my | /mi/ |
| Ν | ν | νι, νυ | ni, ny | /ni/ |
| Ξ | ξ | ξι | xi | /ksi/ |
| Ο | ο | όμικρον | ómikron | /ˈomikron/ |
| Π | π | πι | pi | /pi/ |
| Ρ | ρ | ρο | ro | /ɾo/ |
| Σ | σς | σίγμα | sígma | /ˈsiɣma/ |
| Τ | τ | ταυ | taf | /taf/ |
| Υ | υ | ύψιλον | ýpsilon | /ˈi.psi.lon/ |
| Φ | φ | φι | fi | /fi/ |
| Χ | χ | χι | chi | /çi/ |
| Ψ | ψ | ψι | psi | /psi/ |
| Ω | ω | ωμέγα | oméga | /oˈme.ɣa/ |
# sitelen Emosi

sitelen Emosi li pana e ko uta" tan nasin *Twemoji*
**sitelen Emosi** (*emoji*) li nasin sitelen pi ilo sona. ona li sitelen lili musi li pana e kon pilin lon sitelen toki. ni li tan ni: jan li toki kepeken sitelen taso la, pilin lili li pana. ona li sama lili tawa sitelen toki nimi, taso sitelen Emosi li jo ala e kon kalama anu kon nimi. sitelen Emosi mute li 😂 li 😃 li 🙏 li 🤰 li 🌙 li 🎉 li ⚡ li 🚆 li 🔥 li 💀 li 🦊 li 🏴 li ❤️ li 🍆.

sitelen Emosi li kama lon ma Nijon lon tenpo sike 1997.

### nasin sitelen pi toki pona

nimi pi toki pona li mute ala la sitelen Emosi wan li ken pana e kon pi nimi wan. ni li sama sitelen pona. nimi pi nasin sitelen ni li sitelen pilin.
# ma tomo Sapolo

| ma tomo Sapolo
 札幌市 *Sapporo* |
| --- |
| ma tomo |
|  |
|  len ma |  sitelen lawa |
|  |
| ma tomo Sapolo lon ma Nijon |
| ma suli | ma Nijon |
| ma lili | ma Okito |
| toki lawa | toki Nijon |
| mani | mani En |
| tenpo | UTC+9 |
| lipu ilo |  |

**ma tomo Sapolo** li ma tomo lon ma Nijon. ma tomo Sapolo li insa li ma tomo lawa e ma Okito e ma lili Isikali. toki Nijon la nimi ona li 札幌.

ma tomo Sapolo li jo e jan 1,800,000.[*sona li tan seme?*]
# toki Ajenu

| toki Ajenu
 *アイヌ・イタㇰ, Ainu-itak* |
| --- |
| kalama | [ˈainu iˈtak] |
| ma | ma Okito, ma Nijon |
| kulupu toki | Ajenu
* toki Ajenu pi ma Otiko
 |
| nasin sitelen | sitelen Katakana sitelen Lasina |
| nanpa toki |
| ISO 639-2 | `ain` |
| ISO 639-3 | `ain` |
| Glottolog | `ainu1240` |

**toki Ajenu** (toki Ajenu la: アイヌ・イタㇰ, Ainu-itak /ainu itak/) anu **toki Ajenu pi ma Okito** li toki. ona li toki lon ma Okito (lon ma Nijon) lon poka pi ma Lusi. tenpo pini la, ona li toki pi kulupu jan Ajenu. tenpo ni la, toki Ajenu li toki lon poka moli (toki Inli la: *endangered language*).

## kalama

|  | sinpin | sinpin lili | monsi |
| --- | --- | --- | --- |
| kon pini | p | t\* | ts/tʃ\* | k |
| kon nena | m | n |  |
| kon pini lili |  | s/ʃ\* | h |
| kon telo | w | ɾ | j |

|  | sinpin | monsi |
| --- | --- | --- |
| sewi | i | u |
| insa | e | o |
| anpa | a |

* ti en tsi li kama tan tʃi en si li kama tan ʃi

lon sitelen Lasina:

| sitelen | a | c | e | h | i | k | m | n | o | p | r | s | t | u | w | y |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| kalama | a | ts | e | h | i | k | m | n | o | p | ɾ | s | t | u | w | j |

lon sitelen Katakana

|  | a | i | u | e | o |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| - | a ア | i ィ | u ウ | e ェ | o オ |
| c | ca チャ | ci チ | cu チュ | ce チェ | co チョ |
| h | ha ハ | hi ヒ | hu フ | he へ | ho ホ |
| (a)h ㇵ | (i)h ㇶ | (u)h ㇷ | (e)h ㇸ | (o)h ㇹ |
| k | ka カ | ki キ | ku ク | ke ケ | ko コ |
| k ㇰ |
| m | ma マ | mi 三 | mu ム | me メ | mo モ |
| m ㇺ |
| n | na ナ | ni 二 | nu ヌ | ne ネ | no ノ |
| n ㇴ / ン |
| p | pa パ | pi ピ | pu プ | pe ぺ | po ポ |
| p ㇷ゚ |
| r | ra ラ | ri リ | ru ル | re レ | ro ロ |
| (a)r ㇻ | (i)r ㇼ | (u)r ㇽ | (e)r ㇾ | (o)r ㇿ |
| s | sa サ | si シ | su ス | se セ | so ソ |
| s ㇱ / ㇲ |
| t | ta タ | ci チ | tu ト゚ | te テ | to ト |
| t ㇳ / ッ |
| w | wa ワ | wi ウィ / ヰ |  | we ウェ / ヱ | wo ヲ |
| y | ya ヤ |  | yu ユ | ye イェ | yo ヨ |
# ma tomo Kijoto

| ma tomo Kijoto
 京都市 (Kyōto) |
| --- |
| ma tomo |
|  |
|  len ma |  sitelen lawa |
|  |
| ma tomo Kijoto lon ma Nijon |
| ma suli | ma Nijon |
| ma lili | ma Kansawi |
| tenpo | UTC+9 |
| lipu ilo |  |

**ma tomo Kijoto** li ma tomo lon ma Nijon. ma tomo Kijoto li suli. tenpo pini la ma tomo Kijoto li ma tomo lawa pi ma Nijon. toki Nijon la nimi ona li 京都.
# ma tomo Tokijo

| ma tomo Tokijo
 東京都 Tōkyō |
| --- |
| ma tomo lawa |
|  |
|  len ma |  sitelen lawa |
|  |
| ma tomo Tokijo lon ma Nijon |
| ma suli | ma Nijon |
| ma lili | ma Kanto |
| jan lawa | jan Koke Juliko |
| tenpo | UTC+9 |
| ISO 3166 | JP-13 |
| lipu ilo |  |

**ma tomo Tokijo** (toki Nijon la: 東京都 (Tōkyō) toːkʲoː) li ma tomo lawa pi ma Nijon. ona li lon ma lili Kanto. tomo Tokijo li suli li ma tomo pi nanpa wan lon ma Nijon. nanpa jan la, ma suli pi ma tomo Tokijo li ma suli tomo nanpa wan lon ma ale. ma tomo Tokijo suli li jo e ma tomo Jokojama e ma tomo Kawasaki e ma tomo Sipa. ma tomo Tokijo li suli mute tawa esun en musi en nasin sona en nasin jan li lon ma Tokijo.

tenpo pini la, nimi pi ma tomo ni li ma tomo Eto (toki Nijon la: 江戸 (Edo)). ona li kama e ma tomo lawa pi kulupu lawa Tokukawa lon tenpo sike 1603. tenpo sike 1868 la, kulupu lawa mama pi ma Nijon tan ma tomo Kijoto li kama tawa ma tomo Eto. nimi ona li ante tawa ma tomo Tokijo. kon pi nimi Tokijo lon toki Nijon li "ma tomo lawa pi open suno".

## tan sona
# ma Onsu

ni laso li ma Onsu
**ma Onsu** (toki Nijon la: 本州) li ma telo pi ma Nijon. ma telo pi ma Nijon la, ona li suli nanpa wan.

ona li lon anpa pi ma Okito li lon poka pi ma Kijusiju li lon sewi pi ma Sikoku.

## ma lili lon ma Onsu

* ma Tokijo
* ma Sipa
* ma Nala
* ma Kijoto
* ma Satama
* ma Mijaki
* ma Sisujoka
* ma Osaka
# ma Kijusiju

ma Kijusiju (toki Nijon la: 九州) li lon ma Nijon. ma Kijusiju li lon poka pi ma Onsu lon poka pi ma Sikoku. ona li suli nanpa tu wan lon ma Nijon, li ma lon telo suli nanpa mute luka luka luka tu lon ma ale.

## ma lili

ma lili luka tu li lon.

* ma Pukujoka
* ma Ojeta
* ma Saka
* ma Nakasaki
* ma Kumamoto
* ma Mijasaki
* ma Kakosima

## tenpo pini

### tenpo pi majuna mute

jan pi tenpo majuna li toki e ma Kijusiju kepeken nimi "ma Tukusinosima" (toki Nijon: 筑紫島). lipu majuna pi ma Sonko la ma Na en ma Ito en ma ante mute li lon ma Kijusiju.

### tenpo pi majuna meso

ma lon telo Taneka la jan pi ma Potoke li pana e ilo utala pi sike lili. ma Kijusiju li ma tomo esun suli tawa jan pi ma Elopa tawa jan pi ma Asija seli.
# ma tomo Osaka

| ma tomo Osaka
 大阪市 (Ōsakashi) |
| --- |
| ma tomo |
|  |
|  len ma |  sitelen lawa |
|  |
| ma tomo Osaka lon ma Nijon |
| ma suli | ma Nijon |
| ma lili | ma Kansi |
| tenpo | UTC+9 |
| lipu ilo |  |

ma tomo Osaka (toki Nijon la: 大阪市) li lon insa pi ma kipisi Osaka pi ma Nijon.
# kulupu mama toki

sitelen ma pi kulupu toki
**kulupu mama toki** li kulupu mama pi nasin toki mute. ona li kama tan ni: toki wan li kama toki mute lon tenpo. kulupu majuna[nimi] li kipisi li kama toki sin mute. toki sin li sama lili. ni la, ona li "kulupu mama toki."

## kulupu toki pi toki wan taso

kulupu toki mute li jo e toki wan taso. toki Esuka li ni.
# toki Tuki

| toki Tuki
 *Türkçe* |
| --- |
| kalama | [ˈtyɾctʃe] |
| ma | ma Tuki ma Elina ma Ilakija ma Kosowo ma Maketonija lete ma Kiposi ma Pokasi |
| kulupu toki | Tuki |
| nasin sitelen | sitelen Lasina (Tuki) sitelen Alapi (tenpo pini) |
| nanpa toki |
| ISO 639-1 | `tr` |
| ISO 639-2 | `tur` |
| ISO 639-3 | `tur` |
| Glottolog | `nucl1301` |

**toki Tuki** (toki Tuki la: *Türkçe*) li kama tan ma Tuki. jan mute pi ma Tuki en jan lili pi ma Pokasi en ma Kiposi en ma Elena en ma Maketonija en ma Lomani en ma suli Elopa li kepeken e ona.

## kulupu toki

toki Tuki li lon kulupu toki lili Oku pi kulupu toki Tuki. ni li sama toki Asepajan li sama toki Kakusa li sama toki Kasake li sama toki Sikimen.

tenpo pini la, jan mute li toki e ni: kulupu toki Tuki li lon kulupu toki Alete. taso, jan pi sona toki li pilin e ni: kulupu toki ni li lon ala.

## kalama

kalama suli| lon ninasin | selo | nena sewi | monsi nena | kiwen sewi | ko sewi | tan kalama
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| nena
  | m | n |  |  |  |  |
| pini
  | p | t | t͡ʃ | c | k |  |
| b | d | d͡ʒ | ɟ | ɡ |  |
| kon tan poka pi weka lili
  | f | s | ʃ |  |  | h
  |
| v | z | ʒ |  |  |  |
| kon tan poka pi weka suli
  | ɫ | l | j | (ɰ) |  |
| pana wawa pi tenpo lili
  |  | ɾ |  |  |  |  |

## toki pi toki Tuki

* **toki** = Merhaba
* **tenpo suno pona** = İyi günler
* **tenpo pimeja pona** = İyi geceler
* **kama pona** = Hoşgeldin
* **mi tawa** en **tawa pona** = Hoşçakal
* **o lape pona** = Tatlı rüyalar
* **sina pona ala pona?** = Nasılsın?
* **mi pona** = Ben iyiyim
* **sina toki e seme?** = Efendim? Nasıl?
* **pona!** = Peki!
* **sina pona lukin** = Çok güzelsin
* **mi olin e sina** = Seni seviyorum
* **jan pona** = Arkadaş
* **nimi sina li seme?** = Adın ne?
* **nimi mi li \_\_\_\_\_\_\_** = Benim adım \_\_\_\_\_\_\_\_
* **sina kama tan seme?** = Nerelisin?
* **ni li pona ala pona?** = Tamam mı?
* **jan seme?** = Kim?
* **ijo seme?** = Ne? Hangisi?
* **lon seme?** = Nerede?
* **tan seme?** = Niçin?/Neden?
* **tenpo ni li tenpo seme?** = Saat kaç?
* **ni li toki e seme?** = Bu ne demek?
# ma Pune

| ma Pune
 Brunei |
| --- |
|  len ma |  sitelen lawa |
| **kalama musi ma** |
| Allah Peliharakan Sultan (jan sewi o pona e jan lawa)  |
|  |
| ma tomo lawa | ma tomo Panta Seli Pekawan |
| toki lawa | toki Malasija toki Inli |
| mani | mani Liki Punawi (BND) |
| ISO 3166 | BN |

**ma Pune** (toki Malasija la: *Brunei* brunəj)[*sona li tan seme?*] li ma lon ma Ponejo. ma Malasija li lon poka ona.

ma Asija

|  |  |
| --- | --- |
| ma Asija lete | ma Lusi |
| ma Asija pi open suno | ma Anku · ma Monko · ma Nijon · ma Sonko · ma Soson · ma Tawan |
| ma Asija insa | ma Kasa · ma Kilisa · ma Opeki · ma Sikimen · ma Tosiki |
| ma Asija pi pini suno | ma Aja · ma Asepasan · ma Ilaka · ma Imala · ma Isale · ma Jaman · ma Kata · ma Katelo · ma Kiposi · ma Kuwe · ma Lunpan · ma Masu · ma Palen · ma Pilisin · ma Sajusi · ma Sulija · ma Tuki · ma Uman · ma Utun |
| ma Asija seli pi open suno | ma Intonesija · ma Kanpusi · ma Lajo · ma Malesija · ma Mijama · ma Pilipina · ma Pune · ma Simolete · ma Sinkapo · ma Tawi · ma Wije |
| ma Asija seli | ma Akan · ma Ilan · ma Lanka · ma Nepa · ma Pakisan · ma Palata · ma Panla · ma Siwewi · ma Tuku |
# wile sona

sitelen pi wile sona
jan li **wile sona** la, jan ante o pana e sona.

## wile sona lon toki pona

toki pona la, toki pi wile sona li kama kepeken nasin mute.

### wile sona kepeken nimi "seme"

jan li ken pali e toki pi wile sona kepeken nimi "seme":

* sina wile e seme?

wile sona ni la, jan ante o ante e nimi "seme" tawa nimi ante:

* mi wile e **kili**.

anu

* mi wile e **pan**

### wile sona kepeken toki "(ijo) ala (ijo)"

kin la, jan li ken toki e wile sona kepeken nasin "(ijo) ala (ijo)":

* sina wile ala wile e kili?

wile sona ni la, jan ante li ken jasima e toki li ken pana e nimi "ala":

* mi wile.

anu

* mi wile **ala**.

## kulupu nimi pi wile sona

toki pona la, sina ken wile sona kepeken nasin toki mute. taso, sina o kepeken e nimi "seme" anu toki ni: "(ijo) ala (ijo)". sina wile sona lon toki ante la, ona li jo e nimi mute. toki Inli la, jan li sona e sona **5W+1H (Five Ws and How).** ni la, toki Inli li jo e nimi luka wan pi wile sona:

* **Who?** - jan seme? (anu "kon wile seme?")
* **What?** - seme?
* **When?** - tenpo seme?
* **Where?** - lon seme? (anu "ma seme?" anu "tomo seme?")
* **Why?** - tan seme? (tan pi wile jan)
* **How?** - kon mute:
	+ kepeken nasin seme?
	+ mute seme?
	+ pilin seme?

toki ante mute li jo e nimi pi mute sama anu nimi pi mute sama lili.
# ma tomo Insen

| ma tomo Insen
 인천 |
| --- |
| ma tomo |
|  |
|  sitelen lawa |
|  |
| ma tomo Insen lon ma Anku |
| ma suli | ma Anku |

**ma tomo Insen** (toki Anku la: *인천* [intɕʰʌ̹n], "telo linja pona") li ma tomo lon ma Anku. ma tomo Insen li poka e telo suli.