Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# nasin sewi pi jan Jesu

sitelen pi nasin sewi. jan Jesu li moli lon palisa sama ni.
*lipu ni li toki e ni: jan Jesu li open e nasin sewi ni. ona li jan pi nasin sewi Jejuta.*
**nasin sewi pi jan Jesu** anu **nasin sewi Kito** (toki Elena la: *Χριστός* /xrisˈtos/, "jan ni: telo pi kon suwi li lon ona") li nasin sewi pi jan Alawan li nasin pi sewi wan tan toki sona pi jan Jesu. ona li nasin sewi pi suli nanpa wan lon ma ale. jan pi nasin sewi li pilin e ni: jan Jesu li jan lili pi mama sewi li kama lawa sama toki pi jan sewi lon nasin sewi Jejuta. lipu sewi pi nasin sewi pi jan Jesu li lipu Pipija.

nasin sewi pi jan Jesu li kama tan nasin sewi Jejuta lon tenpo pi tomo sewi nanpa tu lon ma Juteja pi ma Loma. jan Jesu en jan poka ona li pana e toki pi jan Jesu lon ma poka. jan mute pi nasin sewi Jejuta ala li kama la ona li kama nasin sewi ante.

jan pi kulupu ante mute li lon nasin sewi pi jan Jesu. sama la kulupu ante li pilin e ijo ante. taso ona mute li pilin e ni: sewi li pana e jan lili ona Jesu tawa ma. ona li pana e sona tawa jan li kama pakala li moli lon palisa moli. taso nasin sewi la ona li kama lon sin tan moli li kama awen e jan ale tan ike. lipu pi jan Matejo en lipu pi jan Mako en lipu pi jan Luka en lipu pi jan Jowanan li toki e lon pi jan Jesu e pana sona ona.

## pilin

* jan Jesu pi ma tomo Nala li lawa li sewi.

* mama sewi li mama pi jan Jesu.
	+ jan mute pi nasin sewi li toki e ni: sewi li jan tu wan. ona li mama li jan lili li kon. jan tu wan ni li sewi lawa.

* jan meli Malan li mama meli pi jan Jesu.
	+ jan meli Malan li mama meli pi jan Jesu tan ni: sewi li pana e jan lili tawa jan Malan kepeken kon ona (jan Luka 1:35)

* tenpo pini mute la jan Jesu li lon ma Juteja. ona li pana e sona sewi. jan mute pi kulupu Jejuta li kute e ona. jan Jejuta ni li kama tawa nasin sewi sin. jan Jesu li ike tawa jan lawa pi nasin sewi Jejuta tan ni. ona mute li kama e ni: jan pi ma Loma li moli e jan Jesu. taso jan Jesuwa li pakala e moli. ona li kama tawa jan mute pi nasin sewi sin. jan Jesu li toki e ni: tenpo kama la mi kama tawa ma kin. jan Jesu li toki pini li kama tawa mama sewi ona.

taso pilin ante mute li lon kulupu ante pi nasin sewi ni.

## kipisi pi nasin sewi Kolisu

kipisi pi nasin sewi Kolisu lon tenpo pini
tenpo la kulupu lili ante li kama. ni suli mute li lon:

* nasin sewi Katolika
	+ nasin sewi Katolika pi suno kama
* nasin sewi Ototo Olijen
* nasin sewi Ototo pi kama suno
* nasin sewi Potesu (anu nasin sewi Potetan)
	+ kulupu sewi Kuweka
	+ nasin sewi Anapapisa
	+ nasin sewi Anlikan
	+ nasin sewi Ewanseli
	+ nasin sewi Kalin
	+ nasin sewi Lute

kulupu lili ale li toki e lipu toki Nikeja.

## sitelen

* sitelen pi jan Jesu lon tomo Ajasopija
* tomo sewi pi lupa awen pi jan Jesu lon ma tomo Jelusalawin
* pana telo
* pan sewi en telo kili sewi
# ma tomo Kiju Si Sanelu

| ma tomo Kiju Si Sanelu
 Rio de Janeiro |
| --- |
| ma tomo |
|  |
|  len ma |  sitelen lawa |
|  |
| ma tomo Kiju Si Sanelu lon ma lawa Kiju Si Sanelu |
| ma suli | ma Pasiju |
| ma lili | ma Kiju Si Sanelu |
| jan lawa | jan Etuwatu Pasi |
| tenpo open | tenpo sike 1565 |
| tenpo | UTC-3 |
| lipu ilo | prefeitura.rio/ |

**ma tomo Kiju Si Sanelu** (toki Potuke la: *Rio de Janeiro* /ˈʁi.u d͡ʒi ʒaˈne(j).ɾu/, "nasin telo pi tenpo mun nanpa wan") anu **ma tomo Kiju** (toki Potuke la: *Rio* /ˈʁi.u/) li ma tomo suli lon ma Pasiju li ma tomo lawa pi ma lili Kiju. nanpa jan la, ona li ma tomo nanpa tu lon ma Pasiju li ma tomo nanpa luka wan lon ma Amelika ale. tenpo pini la, ona li ma tomo lawa pi ma Pasiju. taso, ona li tawa ma tomo Pasilija lon tenpo sike 1960.

## tenpo pini

tenpo pini suli la mute kulupu jan li lon ni tenpo ni li Kiju Si Sanelu, ona li kulupu jan Tupi (*Tupi*) en kulupu jan Puli (*Puri*) en kulupu jan Potokutu (*Botocudo*) en kulupu jan Masakali (*Maxakalí*).

tenpo sike nanpa 1502 mun wan suno wan la jan pi alasa ma tan ma Potuke tawa telo suli Kanapala (toki Potuke la: *Baía da Guanabara*) kama, taso tenpo ni ona pali ma sin open ala.

tenpo sike nanpa 1555 la jan Kanse nanpa 500 pali ma sin lon ma telo Wilekanjon (toki Potuke la: *Villegagnon*). ma Potuke weka ona lon tenpo sike nanpa 1567.

tenpo sike nanpa 1565 la ma Potuke pali ma tomo Kiju Si Sanelu.

tenpo sike nanpa 1763 la ma tomo Kiju Si Sanelu kama li ma tomo lawa pi ma anpa Pasiju.

tenpo sike nanpa 1931 la sitelen kiwen suli Kitu Ketento (toki Potuke la: *Cristo Redentor*) li pala lon nena ma Kokowatu (toki Potuke la: *Corcovado*).

tenpo sike nanpa 1960 la ma tomo Pasilija li pali. tan ni lama tomo Kiju Si Sanelu pini li ma tomo lawa pi ma Pasiju en kama li ma lili Kanapala (toki Potuke la: *Estado do Guanabara*).

tenpo sike nanpa 1975 la ma lili Kanapala (toki Potuke la: *Estado do Guanabara*) kama li ala en anpa ma lili Kiju Si Sanelu. tan ni ma tomo Kiju Si Sanelu kama li ma tomo lawa pi ma lili Kiju Si Sanelu.

## ma

ma tomo Kiju li jo e nena ma mute. sama ni li nena ma Pan Si Asuka (toki Potuke la: *Pão de Açúcar*, "pan suwi") en nena ma Kokowatu (toki Potuke la: *Corcovado*). tenpo pini la ma lili Kiju li ma kasi Alansi (toki Potuke la: *Mata Atlântica*).

## lawa

ma tomo Kiju li ma tomo lawa pi ma lili Kiju. ona li jo e kipisi lawa (toki Potuke la: *subprefeituras*) 8 pi ma tomo.

kipisi lawa pi ma tomo Kiju li ni:

* kipisi ma Paka en ma Sakalepaka (toki Potuke la: *Barra e Jacarepaguá*)
* kipisi ma insa en insa pi tenpo pini (toki Potuke la: *Centro e Centro Histórico*)
* kipisi ma Kansi Sisuka (toki Potuke la: *Grande Tijuca*)
* kipisi ma Kansi Meje (toki Potuke la: *Grande Méier*)
* kipisi ma Ija Tu Kowenato (toki Potuke la: *Ilha do Governador*)
* kipisi ma anpa (toki Potuke la: *Zona Sul*)
* kipisi ma sewi (toki Potuke la: *Zona Norte*)
* kipisi ma pi suno pini (toki Potuke la: *Zona Oeste*)
# kulupu NASA

sitelen pi kulupu NASA
**kulupu NASA** (toki Inli la: *National Aeronautics and Space Administration*, "kulupu sona mun sewi ma") li kulupu pi nasin lawa pi ma Mewika. kulupu ni li sona e ale e mun weka li pali e tomo tawa mun. ona li pali tawa kulupu Supesekesi.
# kulupu Pimeson

ilo leko en ilo sike li sitelen pi jan pi kulupu Pimeson.
kulupu Pimeson (toki Inli: *Freemasonry*) li kulupu mije.

tenpo sike ale nanpa 18 la, kulupu ni li kama tan kulupu jan pi pali kiwen.

## kulupu insa kulupu

insa kulupu Pimeson la, kulupu 3 li lon.

1. jan li wile kama jan pi kulupu Pimeson la, open la, jan ni li kama jan pi **kulupu Enta Apensi** (toki Inli: *Entered Apprentice*)
2. tu la, ona li ken kama jan pi **kulupu Peloka** (toki Inli: *Fellowcraft*)
3. pini la, ona li ken kama jan pi **kulupu Mate Meson** (toki Inli: *Master Mason*)

## o lukin

* jan Kilan Api
* kulupu Pimeson pi ma Italija
# utala pi ante suli pi ma Mewika

jan Pa Leli li toki e kama utula tawa jan mute.
jan Pa Leli (toki Inli: Paul Revere) li lukin e jan utala Piten kama. jan Leli li tawa jan mute li toki e ni: jan utula Piten li kama! utala li open lon ma tomo Lekinton (toki Inli: Lexington). ma tomo Kanko (toki Inli: Concord) li poka ma tomo Lekinton. jan pi ma tomo Kanko li jo e ilo moli li moli e jan utala Piten mute.

ni li ike tawa jan lawa pi ma Piten. ona li pana e jan utala Piten sin mute.

jan utala Piten li pakala mute e jan utala Mewika. jan So Wasinton (toki Inli: George Washington) li lawa e kulupu utala Mewika. ona li sona mute li lawa pona e kulupu utala Mewika. taso kulupu utala Piten li wawa mute. jan Mewika li ken ala anpa e ona.

tenpo lete li kama. jan utala Mewika li jo ala e moku e len. kulupu utala Mewika li awen lon ma ante li utala e jan Piten. jan utala Mewika li pilin ike.

jan Toma Pen (toki Inli: Thomas Paine) li wile mute e ni: ma Mewika li anpa e jan Piten. toki pi jan Pin li kama e jan utala ni: jan utala Mewika li pilin pona.

tenpo pimeja la jan utala Mewika li tawa jan utala Tosi. (jan utala Tosi li utala tan ni: jan lawa pi ma Piten li pana e mani tawa ona.) jan Tosi ni li nasa. jan utala Mewika li anpa e ona.

ni li pona mute tawa jan Mewika. jan Mewika li pilin e ni: "ken la mi mute li ken anpa e jan Piten." jan Mewika mute sin li wile utala.

jan utala Kanse li tawa ma Mewika. jan Piten li ike tawa jan Kanse. jan Kanse li utala lon ma Mewika tan ni. jan utala Kanse li pana e sona utala mute tawa jan utala Mewika. kulupu utala Mewika li kama wawa.

jan Piten li pini utula lon ma tomo Jokon.
jan Konwali li lawa e kulupu utala Piten lon ma tomo Jokon (toki Inli la: Yorktown). jan utala Mewika mute li kama tawa ma ni. jan utala Piten li ken ala anpa e jan Mewika ni. jan Konwali li wile e ni: jan utala Piten li tawa weka tan jan utala Mewika. ona li tawa telo li lukin e ni: tomo tawa telo utala Kanse li awen lon telo. jan Konwali li ken ala tawa.

jan Mewika li anpa e kulupu utala Piten. ni li pini e utala pi lawa Mewika.

## tan sona