Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ədəbijot

**Ədəbijət**, **ədəbijot** — syxanə sənətonədə gyləje ki, obrazinə holədə nišo dojdə insoni, čəmijəti fikfamon, cəvon dumoton, orzu-pijəjon. Tolyšon ədəbijotən ofəjə bedə, pərvəriš gətedə de dyglə ro: šifahinə ijan nyvyštəjnə. Cy nyvyštəjnə ədəbijoti de šifahinə ədəbijoti arədə hestyšone žinə fərgon: \*\* Šifahinə ədəbijot gəvonədə-šifahi holədə, nyvyštəjnə ədəbijot esə boj de nyvyšte-nyvyštə holədə ofəjedə, pevolo bedə.

* + Šifahinə ədəbijot vej-vej ǧədime cy nyvyštəjnə ədəbijotisə.
	+ Šifahinə ədəbijoti bedəniše konkretə myəllif, anonimə ədəbijote. Həməxəlgi ofəjəvonəti məhsule. Nyvyštəjnə ədəbijot esə boj myəllifinə ədəbijote, jani hestyše fərdijə myəllif.
	+ Šifahinə ədəbijoti kali gyləjon hestyšone vejə varianton, esə boj nyvyštəjnə ədəbijoti hestyše iglə variant.
	+ Nyvyštəjnə ədəbijot ogətedə yštə ofəjəbə devri zyvonə-uslubə xusjəton, šifahinə ədəbijot ne. Həm nyvyštəjnə, həm šifahinə ədəbijoti hestyšone se ədəbijə čur:
	+ Lirikə čur
	+ Epikə čur
	+ Dramatikə čur
	+ Lirikə čur. Adətən de nəzmi bedə: jani baxš (təgti), gafijə, vəzn, ahəngyš byə nytgi formədə) İjo əsosinə vyrə gətedə insoni fikfami, rufi ovgati emosionalə (hissi) ifodə kardemon ijan pehandemon. Šifahinə lirikə čuri žanron: Ašigonə cosətron// bojatijon, vərsəǧejon, əloləjon, kyrdijon, lolojon, noləjon, lovəjon, šikaton, jasə noləjon, nozon, mahnejon. Nyvyštəjnə lirikə žanron: 1) klassikə šeeri žanron: gəzəl, gəsidə, myrəbbe (coli), myxəmməs (penčli), mysəddəs (šəšli) mysəbbe (haftli), mysəmmən (həštli)... 2) ašyǧə šeeri žanron: hafthyčəjnə, həšthyčəjnə, jonzəhyčəjnə (colijon, penčlijon, šəšlijon) 3) myasirə šeeri žanron: serijon, corijon, penčrijon, šəšrijon... Bə lirikə čuron aidbə žanron əsosinə obraz (surət) lirikə ǧəhrəmone.
	+ Epikə čur. Adətən de nəsri, (kali žanron de nəzmi) nyvyštə bedə: (Nəsr-jəni normalə bədiiə nytg) Byn čurədə žimoni bəsəoməjon geš təsvir kardə bedə. (Sužet//fabula (jəni cy bəsəoməj məǧz(lesy) nəǧl kardə bedə her-hevuž, xol-xycəjnə formədə. Epikə čurədə əsosinə vyrə gətedə ja təhkijə ( bəsəoməjon gəp žəj bedə sərǧəhrəmoni zyvonədə (1-nə šəxs)), jaən təsvir ( bəsəoməjon nəǧl kardə bedə myəllifi zyvonədə (3-nə šəxs)) Epikə čurijan hestyše vejə žanron: 1) Šifahinə epikə čuri žanron: Jolon syxanon// jolon votəjon, məsəlon, aǧylbylovonon//byzulon, zyvonaryštəjon, inomon/bovəjon, dyvo-sənon, nifinon, dylvandijon, səkuəjon, nəsihəton, zərfəton, lətifon, rəvajəton//əhvoloton, əfsonəjon// əsatiron// mifon, nəǧylon, dastonon...) 2) Nyvyštəjnə epikə čuri žanron: təmsilon, poemon, ocerkon, novellon, hekojon, romanon...
	+ Dramatikə čur Dramatikə čur de nəzmijan, de nəsrijan nyvyštə bedə. Byn čurədəbə əsəron bə səhnə nojdən, aktjoron ifo kardedən əj bo təmšovonon. Dramatiky čurijan hestyše can gylə žanron. 1) Šifahinə dramatikə čuri žanron: Vəjə-kojə təmšon, nəvuzə ritulon, hujəjon// hənəkon, šəbihon... 2) Avropəku əxzbə tragedija, komedija, pjeson
	+ Ədəbijotzynəti jaən ədəbijotšynosəti Ədəbijotijan hestyše bəštəxos ǧajdə-ǧanunon. Yn ǧajdə-ǧanunon (ǧanunumužbəjon), cəj prinsipon omutə elmi votedən ədəbijotzynəti. Ədəbijotzynəti hestyše se sahə:
	+ Ədəbijoti taryx
	+ Ədəbijoti nəzərijə.
	+ Ədəbijə tənǧyd.

## Səvonon
# Ism

**Ism** — cy əšja nomi nišon doə nytǧə poəve. Ismon bə ki?**, **cic?**, **kom vyrə? parson čəvob dojdən.

## Tək ijən čəmə ismon

Ismon tək iən čəm bedən. cy ismon čəmi duz karde goroš bə syxanon oxo -on čəm šəkilci umžən kardedən. Məsələn: *kəš - kəšon, odəm - odəmon.*

Oxoš də o saiti orəxə ismon čəmi tumo karde go- roš bə ismon oxo gyləj -on šəkilci əlovə karde lozime. Amma handeəsə cy o-nədə gləj tələffuz bedəni. Məsələn: *sədo - sədoon.*

## Xysusijə ismon

Əšjaon ijəndyko də hostoni so karde goroš bəvon xususi nomon doə bən. Bəvon xususiə ism votedən. Məsələn: *Kərim, Əli, Ozarbojžon.*

Xususiə ismon čumlə ha vyrədə də jolə hərfi nyvyštə bedən.

## Ismi hol

Ismon čumlədə də so syxanon bə əloǧə dəšeədə dəgeš bedən. Bimi ismon bə holon goryš dəgeš be vote-** dən. Tolyši zyvonədə ismi dy holyš heste:*

1. Nominə hol

Nominə hol tolyši zyvonədə bə "ki?"**, **"cic?"/"ci?" soalon čəvob doə nytǧə poəje. Məsələn: *Šinənoz cəmə diədə həkim ko kardedə. In čumlədə Šinənoz bə **"ki?"** soali čəvob doe goroš isme. **Ki** cəmə diədə həkim ko kardedə? **-Šinənoz.

1. Vasitəjnə hol

Vasitəjnə holədə bə ismon tolyši zyvonədə -i šəkilci ǧəbul kardə ismonin. Əǧəm ism də saiti *orəxedə- bu*, əv šəkilci ǧəbul kardedəni. Məsələn: Hyrdəni** bə handevo bəvoǧandem bə Boku. **Mələfə** haftədə i kərə šyštedəmon. Bə **Əǧəbači** koǧəzyšon doe ki, bə məhkəmə byšu. Bə **aləfi** otəšyšon žə sutešone. Də **Əfgani** bə Sonə Kumə šimon. Sori sardə vaxtonədə kəvələ, čypə ve əbi, əǧətimon də **tori**.*
# Syfət

**Syfəton** bə *"cyko?"*, *"coknə?"* ijən *"kon?"* soalon čəvob doedən. Məsələn: *sypiə (coknə?) šol, bilində (coknə?) band, cətonnə (kon?) odəm.*

Tumobə syfəton bə kali syxanon əvvəli "no", "be", "bə", kali syxanon oxo "-in" šəkilci əlavə kardejədə bə əməl omedən. Məsələn: *merd-no merd, hol-behol, ruən-ruənin, tul-tulin.*

Tumobə syfəton bə əməl vardejo bə syxanon oxo "-in", "-mand" šəkilcionən əlovə kardedən. Məsələn: *ruən-ruənin, syǧ-syǧin, zu-zumand, aǧl-aǧlmand.*

Gyləj syfət əlohiddə məno ifadə kardeədə bəj mənajnə syfət votedən. Məsələn: *ǧalinə višə - ǧalinə pust, ǧalinə nofli, tyršə aš, tyršə dim.*
# Fel

**Fel** — bə hol-hərəkəti nišon doə nytği poəjon fel votejdən.

Felon bə *"cic kardyše?"*, *"cic kardedə?"*, *"cic bəkarde?"* parson čəvob dojdən.

## Feli zamanon

Felon hərəkəti cy kom zəmonədə ičro be nišon dojdən. Tolyšə zyvonədə feli se zamanyš heste:

### Dəvardə zaman

Feli dəvardə zaman hərəkəti ičra be dəvardə vaxtədə nüšon doedə. Dəvardə zaman bə *"cic kardeše?"* *"cic kardəše?"* *"cic kardedəbe"*, *"cic əkə?"* soalonədə gyləj čəvob doedə. Felon həm bə zamani, həmən bə šəxson goroš dəgeš bedən.

Cy felon dəvardə zamanədə bə šəxsi iən zamani goroš dəgeš be nišon doə čədvəl:

| Šəxson | Təkədə | čəmədə |
| --- | --- | --- |
| İminə šəxs | My handyme My vindyme My šim | Əmə handymone Əmə vindymone Əmə šimon |
| Dyminə šəxs | Ty handy (že) Ty vindy (že) Ty šyš | Šymə handyjone Šymə vindymone Šymə šijon |
| Seminə šəxs | Əv handyše Əv vindyše Əv še | Əvon handyšone Əmə vindyšone Əvon šin |

### Ysətnə zaman

Feli ysətnə zəmon cy hərəkəti ysətnə zamanədə be nüšon doedə. Ysətnə zamanədə Fel bə šəxson goroš dəgeš bedə. Məsələn: *My votedəm, Ty votedəš, Əv votedə, Əmə votedəmon, Šymə votedəjon, Əvon votejdən.*

Feli isətnə zaman bə *"cic kardedə?"* soali čəvob doedə.

Felon ysətnə zamanədə bə šəxsi iən zamani goroš dəgeš be nyšon doə čədvəl:

| Šəxson | Təkədə | Čəmədə |
| --- | --- | --- |
| Iminə šəxs | My ašmardedəm My nəvedəm My doedəm | Əmə ašmardedəmon Əmə nəvedəmon Əmə doedəmon |
| Dyminə šəxs | Ty ašmardedəš Ty nəvedəš Ty doedəš | Šymə ašmardedəjon Šymə nəvedəjon Šymə doedəjon |
| Seminə šəxs | Əv ašmardedə Əv nəvedə Əv doedə | Əvon ašmardedən Əmə nəvedən Əvon doedən |

### Omə zəmon

Feli omə zaman cy hərəkəti omə zamanədə be nüšon doedə. In zamani bə əməl varde goroš bə felon əvvəl "bə-" ünsüri əlovə karde lozime. Məsələn: *Həsən bərome mašini; Mašin bəše də bo.*

Feli omə zaman bə *"cic bəka?"* soali čəvob doedə.

Omə zamani felon bə šəxson goroš dəgeš be nišon doə čədvəl:

| Šəxson | Təkədə | čəmədə |
| --- | --- | --- |
| İminə šəxs | My bəməsem My bərəxem My bəvotem | Əmə bəməsemon Əmə bərəxemon Əmə bəvotemon |
| Dyminə šəxs | Ty bəməseš Ty bərəxeš Ty bəvoteš | Šymə bəməsejon Šymə bərəxejon Šymə bəvotejon |
| Seminə šəxs | Əv bəməse Əv bərəxe Əv bəvote | Əvon bəmesən Əmə bərəxen Əvon bəvoten |
# Dyminə Dynjo čang

Cy Dyminə Dynjoi čangiku kali foto
**Dyminə Dynjo čang** (1 sentjabr 1939 — 2 sentjabr 1945) — dynjoədə oxonə ən dyždə dave, končo millijon odəmon mardin.

## Dyminə čahani čang bino be

Peš Iminə Dynjo čangi Versal myǧovilə dəvastə be. Ve almanon de ym myǧovilə rozi nubin. Ym myǧovilə əcəvon cəšədə Almanja hurmətiku eǧandəbe. 1933-inə sorədə Almanijə də Adolf Hitler bə hakimijjət oməj. Cy Hitler sijosəti əsos ym bedə ki, Almanijə bəpe dynjo rəhbər bybu. Almanijə 1 sentjabr 1939-inə sorədə bə Polša hučum kardedə. Dymijən Dyminə dynjo čang bino bedə.

## Dyminə čahani čangi mijonə

Syftə de Almanijə Fyrəngystoni de Dyždə Britanijə čang kardejdə. 22 ijun 1941-inə sorədə Almanijə bə Sovet Ibemoni cy Belarusiku hučum kardedə. Dymijən Sovet Ibemon de Iosif Stalini ğərori ym čangi umžən bedə. 1943-inə sorədə cy Ironi]] pajtaxt Tehron šəhərədə Iosif Stalin, Franklin Ruzvelt, Uinston Cercill vindemon kardedən. Əjo ǧəror səjdən ki Amerikə Ibyə Štatonədə bə ym čangi umžən bedə.

## Dyminə čahani čangi oxo

28 aprel 1945-inə sorədə cy Almanijə tərəfdor Benito Mussolini kyštyšone. Əcəj 2 ruž bəpeštə Adolf Hitler yštənyš kyšte. 9 maj 1945-inə sorədə cy Sovet Ibemoni ləšǧəron cy Almanijə pajtaxt Berlini gətyše. 2 sentjabr 1945-inə sorədə Japonijə təslim be. Dymijan Dyminə čahani čang oraxəj.

## Čangi nətičon

Ym čangədə 110 miljon odəm ištirokyš kardyše. 60-65 miljon odəm marde. Peš ym čangi Afrikədə, Asijədə ozod be hərəkaton ofajə bin.

## Dyminə čahani čangədə ištirok kardə kišvəron

Ym čangədə čahan ve kišvəron ištirokšon kardyšone. Ən əsos Sovet Ibemon, Amerikə Ibyə Štaton, Dyždə Britanijə i čəbhədə, Almanijə, Italijə, Ispanijə i čəbhədə be.
# Cini zyvon

|  |
| --- |
| Cini zyvon  |
| Səhejə nom: |  |
| Kišvəron: | Cin |
| Məholon: |  |
| Rəsmi status: |  |
| Syxan kardəkəson həməjəvo ašmard: |  |
| Rejting: |  |
| **Ǧəzijə** |
| Kategorijə: |  |
| {{{Do}}} |
| Nyvyštəj: |  |
| **Zyvoni kilid** |
| QOST 7.75–97: |  |
| ISO 639-1: |  |
| ISO 639-2: |  |
| ISO 639-3: |  |
|  |
| *Dijəkə:* ' |

**Cini zyvon** (kitaj, sinitə, yštə nom cin. 中文, ad. cin. 漢語, hos. 汉语 ijən čo) — zyvon ja zyvonə xycə ce sino-tibetə zyvonon xyjzoniku, kom čurbəčurə ləhcəš heste. Ysət ən ve pevylo byə zyvon hisob bejdə, umumi gəp žəkəs 1,3 milliardisə veje.

## Pevylo be

Vejni CXR-ədə ijən Tajvanədə pevylo kardə byən ce cini čurbəčurə ləhcon. De etniki holi dijə kardejədə cini zyvoni gəp žəkəson xan millət hisob bejdən. Kali cini zyvoni ləhcon žəgo fərǧ dojdən ki ijəndy hici dərəse bedəni əve ki kali mytəxəssison əvoni bənə čo zyvonon hisob kardejdə.