Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Venera

Venera
**Venera** (simvol: ) — Həši sistemi planetonədə gyləje. Ce Venera i ruž cəmə planeti 224,7 ruži bərobəre. Veneraku bə həši məsafə 108 miljon km-e. Venerədə temperatur 80 °C-e.

| **Həši sistem** |
| --- |
|  |
| **Həši** |
| Merkuri — Venera — Zəmin — Mars — Jupiter — Saturn — Uran — Neptun |
# Jupiter

Jupiter
**Jupiter** (simvol: ) — Həšiku 5-inə dijərojə planete. Ən jolə planete. Əcəj 67 pejkyš heste. Jupiterədə temperatur — 140 °C bedə. Jupiter 9 saat, 50 dəǧiǧə, 3 sanijə i kərə gardedə.

| **Həši sistem** |
| --- |
|  |
| **Həši** |
| Merkuri — Venera — Zəmin — Mars — Jupiter — Saturn — Uran — Neptun |
# 15 Ijun

## Taryx

## Hodison

## Movardəjon

## Mardəjon

## Idon, mərosimon ijən xysusijə ružon

## Səvonon

|  |
| --- |
| Mangon |
|
Janvar • Fevral •Mart •Aprel •Maj •Ijun •Ijul •Avgust •Sentjabr •Oktjabr •Nojabr •Dekabr |
# Geologijə

**Geologijə** — cy Zəmini taryxi, məzmuni, strukturi barədə elm, həmən de əj əloǧəjnə prosesonro. Geologijə kimjə, biologijə, fizikə, astronomijə u rijozijotiku (xysusən statistikə) bynə pegətejdə.

Geologijə bə fizikə geologijə ijən taryxinə geologijə čo bejdə.

## Taryx

Iminəni nəzəron ǧədimə alimon kardəšone bənə Herodoti ijən Aristoteli, əmma dyždə ovč tosə Renesansi dovri byəni. Leonardo da Vinci rost dumot kardejdəbe cy syǧon barədə bənə ǧədimə organizmon ijən cy rujon barədə komon zəmini eryzije prosesədə rol hestyšone. 16 əsrədə Agrikola hakanə filizə vyron otyrijedəbe. Robert Guk ijən Nikolas Steno vej əhmijətinə təmšo kardəšone cy bə syǧ ogardə ijən bə sətiž noə cijon dumo.

Esa boj ysətnə geologijə 18 əsrədə de fyrəngi minerologi Ž.E. Gettari bino bejdə de kəfšəni otyrnijejon.

1795 sorədə šotlandijə geolog Čejms Xətton uniformizmi doktrina bekardyše, kom nəzərijə bynə onoše bo ysətnə geologijə vejni hisson. Uniformizm populajr kardəkəs britanijə geolog Čon Plejfer be, ijən Carlz Lajel əj bə əksinə əvəzyš karde de katastrofizmi doktrina. 19 əsrədə tədǧyǧotəvon Lui Agassis vej gənčin kardyše geologijə.

20 əsrədə geologijə elmədə vej tovinə ovč dəvarde, xysusən atomi ijən rədioaktivəti strukturə dərəsejro. Bejnəlxəlǧə geofizikə sor (1957–1958) ijən okeani byni otyrnijero vej radikalə ovaxtətijon dəǧandyšone, həmən tektonikə panə syǧon nəzərijə ozavzije. Geologijə tədǧyǧoton hovuž bin ijən ysət cy Həši sistemi pejkon ijən čo planeton distansijədə de zondi tədǧyǧ kardejdən, ijən planeti məzmuni ijən taryxi cok umutejro dastək kardejdə. Həvolonə laboratorijə ijən distansijədə təmšo kosmikə aparəton bo geologijə tədǧyǧoton ve dastək kardyšone.

## Səvonon
# Avrasijə

**Avrasijə** — Avrasijə bəştə kəfşəni qorə Avrəsiyəku peşo dımınə materik buə 100.3 mln km2, be səkuon 4.5 mliyar km2-e. Evrasiya sıxani materiki xərem-xəşəxuniədə jiə “afriki” tayfonku peqətə buə. Ən qamə materike. Dınyo ən dırozə ru, dınyo ən dırozə şinəovinə səku, xəşəxuni niməkürrə ən purəru, hışkiniədə zəmini luədə ən dırozə təkə, Cəbəllütariq xırtə iyan Arədıyo, Asiyəku Aradıyo, Süveyş ğənov , Sıə dıyo, Bab-Əl-M əndəb kəş, Ədən dıyokəş co kardedə.Ekvator riə iyan sıfırinə merdiyan ın materikiku davarde qorə əv, 4 niməkürrədə bino bedə.
# Demokratikə Respublikə Həšipemə Timor

Həšipemə Timori parcəm
**Demokratikə Respublikə Həšipemə Timor** — Nyso-Həšipemə Asijə kišvəronədə gyləje, ce Timor ləpəki həšipemə tərəfi gətejdə.

Kišvər ce Portugalijə imperijə tərəfiku XVI əsrədə ijən bənə Porugalə Timori zyne bejdəbe. 1975 sori oxojədə Həšipemə Timor yštə ənəšykyrəti edaštyše, əmma pešo hežo həminə sorədə ce Indonezijə tərəfiku okkupasijə be, ijən omə sorədə bənə 27-minə indonezijə vilojəti edaštə be.

|  |
| --- |
| **Asijə kišvəron** |
|
Gazaxyston •
Gyrǧyzyston •
Točikistan •
Turkmənistan •
Uzbəkistan •
Hong Kong •
Japonijə •
Makau •
Mongolistan •
Kobəsonə Korejə •
CXR •
Korejə •
Urusijət •
Brunej •
Mjanmə •
Kambočə •
Demokratikə Respublikə Həšipemə Timor •
Indonezijə •
Laos •
Malajzijə •
Filippin •
Singapur •
Tailənd •
Vjetnam •
Əfǧanistan •
Banglədeš •
Butan •
Hindyston •
Maldiv ləpəkon •
Nepal •
Nyso Korejə •
Pakistan •
Šri-Lankə •
Erməniston •
Azərbojčon •
Bəhrejn •
Kipr •
Gyrčiston •
Irag •
Iron •
Israil •
Iordanijə •
Kuvejt •
Livan •
Oman •
Fələstin •
Gətər •
Səudi Ərəbistan •
Surijə •
Tajvan •
Tyrkijə •
Jəmən |  |