Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Maljarijə

Eritrisiton de *P.vivax* dəcoknijə byən
**Maljarijə** (ital. *mala aria* — «hədərə həvo») — transmissivə dastə infeksijə noxəšon, kejnə odəmi *Anopheles* («maljarijə mucəkon») delə mucəkon tyknijedən u ovaštejdə.

Maljarijə de təblarzi, ǧyzmə bedə, splenomegalijə (syparz dyžd bedə), gepatomegalijə (čigəri dyžd be), anemijə.

XXI əsri əvvələdə 350—500 million sorədə odəm noxəš gynijedə, cəvonədə 1,3—3 million mardedə.

Bo maljarijə endemik byə vyron
Bo kali odəmon dastə de maljarijə noxəš be u gonə formə bə əməl ome risk veje. Ym korponin, tosə 5 sinni əǧylonin u həmən dyčonijə ženonin. Riski zonədən hežo odəmon de Odəmi immun nyrəse virus/PINS, migranton, beimmuni odəmon, səjohət kardəkəson u əholi mobil byə daston.

## Səvonon
# Berkli

Cy AIŠi xəritədə
**Berkli** (*Berkeley*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Kalifornijə šəhəronədə gyləje. Ym šəhəri 1776-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 45,9 km²-e. Əholiš 112580 nəfəre.
# Carls Darvin

|  |
| --- |
| Carls Darvin |
|  |
| Zandruž | 12 Fevrál 1809(1809-02-12)[…] |
| Mardə taryx | 19 Aprel 1882(1882-04-19)[…] (73 sinədə) |
|  |

**Carlz Darvin** (12 fevral 1809 — 19 aprel 1882) — bijolog byə. Ingiltərədə bə dynjo omə. Insoni ce məjmuniku ofajə be nyvyštəše.

## Səvonon
# Biologijə

**Biologijə** — ə elme ki, əv bəjžijə čynəvon de əcəvon bə təbiəti təsiri umutedə. Biologija žimoni həmmə tərəfon, əcəj rišə, jol be, funksija, zəminədə bə bəjžijə organizmon umutedə. Bəjžijə čynəvon, əcəvon de təbiəti bəjəndy təsiron čo kardedə. Biologija ce təbiət elmiku 1800-inə soronədə čo be bə vaxtnə alimon bəjžijə čynəvon bəjəndy nezjəti pəjdo kašone. Bənə ozodə termin Biologija syxani kali alimon ofajə kardšone. Fridrix Burdax 1800-inə, Gotfild Rejnxold de Žan Batist Lamarki 1802-inə sorədə Biologija syxani nyvyštšone. Ysətnə Biologija 5 gylə əsos prinsipyš heste: ce əzəlon teorija, ce genetika jol be, gomoestaz de energija.

|  |
| --- |
| **Elmon** |
| Humanitar elmon • Sosial elmon • Təbiəti elmon • Texniki elmon • Tətbyǧijə elmon • Dyrystə elmon • Fundamentalə elmon |
| Rijozijot • Fizikə • Kimjə • Čoǧrafijə • Astronomijə • Geologijə • Biologijə • Taryx • Zyvonəti • Filologijə • Fəlsəfə • Psixologijə • Təbobət • Sosiologijə • Antropologijə • Ekonomijə • Informətikə |
# Čoǧrafijə

čoǧrafijə

akademijə elm, əsosə kurs, elmi ǧysm| Žinə sinife cy | Elm  |
| Cici umutejdə | čoǧrafijə mandə vyrə  |
| Umutə bejdə | Čoǧrafijə taryx, Q3589295  |
| Xaštag | geography  |
| Myžori taryx | Čoǧrafijə taryx  |
| Ki məšǧul bedə | geographer  |
| Classification of Instructional Programs code | 45.0701, 45.0799  |
| Stack Exchange nyšonə |   |

**Čoǧrafijə** (kanə Junani γεωγραφία - zəmini izoh karde, γῆ — zəmin, γράφω — nyvyštəm, təsfir kardəm) — junan syxani bə «geo» - zəmin, «grafo» - nyvyštəm, təsvir kardəm.

Čoǧrafijə elmi bani Eratosfen hisob bejdə. Cəmə planetədə byə proseson umutedə. Ym elm cəmə erasə 2 həzo sor bə nav bino byə. Mijonə sasoron bəpeštə ym elm ve inkiušaf kardyše. Əv čoǧrafija elmi bə dy vyrəš čoš kardə. Gyləjni nomyš “ivodə(umumi) čoǧrafija”, dyminə poə nomyš “ölkəšunasəti” noəše. Nuə čoǧrəfijan elmi ejni ǧajdədə ijan bə dy vyrə čo bedə. Əmma, nomnoš dəgiš buə.İminə poə nom fiziki čoǧrəfijə, dyminə poə nom igtisadi čoǧrəfijə. Dy čoǧrəfijə elmi əvlod buə elmonən heste ymon geomorfologijə, paleočoǧrəfijə, iglimšunasəti, zamini čoǧrəfijə, hidrologijə ijan sijasi čoǧrəfijə. Civonku čo bə texniki elmon aid kardəbuə kartegrafijan by elmi aide.Bə čorəfijə elmi kamiši nez buə elmondə Tibb čoǧrəfijə inən hərbi(čangə) čoǧrəfijan heste.

1. Komleks elm, hansiki cy Yeri coǧrafi təbəǧon umutejdə və əsas dygǧətyš bə zaman-məkan ǧanunaujǧunluǧi aškar kardeje. Cy coǧrafijə elmon əsas umutə objekt geosferaje (biosfer, atmosfer, litosfer, hidrosfer və torpaǧi təbəǧon) və geosistemonin (landšafton, iglimə zonən,biogeoцenozy ..)
2. Gyrdə kardə byə zyneje cy gyli ərazi, objekti, prosesi zaman-məkan həxədə (Cy materikon užən okeanon coǧrafijə, Tolyši čoǧrafijə, cy čəhra čoǧrafijə, cy infeksijə coǧrafijə...)

|  |
| --- |
| **Elmon** |
| Humanitar elmon • Sosial elmon • Təbiəti elmon • Texniki elmon • Tətbyǧijə elmon • Dyrystə elmon • Fundamentalə elmon |
| Rijozijot • Fizikə • Kimjə • Čoǧrafijə • Astronomijə • Geologijə • Biologijə • Taryx • Zyvonəti • Filologijə • Fəlsəfə • Psixologijə • Təbobət • Sosiologijə • Antropologijə • Ekonomijə • Informətikə |

## Səvonon
# Encyclopædia Britannica

Encyclopædia Britannica
**Encyclopædia Britannica** — ən ǧədimə inglisi zyvonədə universalə ensiklopedijəj, britanija-amerikə ensiklopedijəj.

## Səvonon
# Biotexnologijə

Biotexnologijə

interdisciplinary science, applied science, akademijə elm, type of technology, industry| Žinə sinife cy | technology  |
| Cymi hissəje | technology, Bioloqiyə  |
| Myžori taryx | history of biotechnology  |
| Ki məšǧul bedə | biotechnologist  |

**Biotexnologijə** — biologijə oko doj bo problemon həl kardej ijən xəjrinə məhsulon soxtejr. Məsələm genə inčenerijədə ja dəvon soxtejədə.

## Səvonon
# Vergilius

Vergilius

inson| Činsijət | merd  |
| Šəhrvandəti | Romə Imperijə  |
| Yštə zyvonədə nom | Publius Vergilius Maro  |
| Romə prenomen | Publius  |
| Romə nəsylə nom | Vergilius  |
| Romə kongnomen | Maro  |
| Zandruž | 15 Oktjabr 70 BCE  |
| Dynjo omə | Andes  |
| Marde taryx | 21 Sentjabr 19 BCE  |
| Marde vyrə | Brindisi  |
| Dəkandə vyrə | Parco Virgiliano  |
| Moə | Magia Polla  |
| Relative | Vergilia Vera  |
| Ǧədimə romə nəsyl | Vergilia gens  |
| Inə zyvon | Latyni zyvon  |
| Kom zyvononədə gəp žəjdə ja nyvyštejdə | Latyni zyvon  |
| Nyvyštə əsəron zyvon | Latyni zyvon  |
| Fəolijət | šair, writer  |
| Student | Cebes  |
| Sexual orientation | non-heterosexuality  |
| Məšhurə əsər | Eclogues, Georgics, Aeneid  |
| Əsəron məčmuə | Nəčiməsənəti millijə galerejə, Vatican Library  |
| Lyvemon | Augustan poetry  |
| Žanr | epos, pastoral poetry  |
| Təsiryš heste | Aulus Furius Antias, Homer, Theocritus  |
| Edaštə byə by əsərədə | Divina Commedia  |
| Era | Romə imperijə  |
| Myəllifi həxi hol bənə myəllifi | myəllifi həxon ko kardə myddət orəxəj  |

**Publius Vergilius Maro** — Ǧədimə Romə šair.

## Səvonon
# Fyrəngi zyvon

Fyrəngi zyvoni pevylo byə vyron
**Fyrəngi zyvon** ja **fyrəngi** (yštənbəštə nom: *le français*, *la langue française*) — Hind-Avropə zyvonon xeyzoni romani zyvonon grupi aid byə zyvon. Fyrəngystonyžon zyvon (ce Fyrəngystoni rəsmi zyvon). Cy Belcikə, Isvecrə ijən Kanada firəngizyvoninə žijə odəmon vyronədə rəsmi zyvon hisob bedə. Cy Afrikə xəjli xəlǧon ijən Karibi hovuzədə (Gaiti ijən čo) əj oko dojdən, Fyrəngijə Gvianədən ijən hežo bənə rəsmi zyvoni.

## Səvonon