Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Balkanikong Tangway

Ang Tangway ng Balkan, na binibigyan kahulugan sa pamamagitan ng guhit ng Danube-Sava-Kupa.
Ang **Balkan** ay ang makasaysayang pangalan ng heograpikong rehiyon ng Timog-silangang Europa. Nakuha ng rehiyon ang pangalan nito mula sa Mga Bundok ng Balkan, na bumabaybay sa gitna ng Bulgarya hanggang sa silangang Serbiya. May pinagsamang lawak ang rehiyon na 550,000 kilometro kuadrado at may populasyon na 55 milyong katao.

Ang *Balkan* ay isang lumang Turkong salita na nangangahulugang "isang kadena ng nakakahoy na mga bundok". Ang lumang Griyegong pangalan para sa Tangway ng Balkan ay "Tangway ng Haemus” (Χερσόνησος τοῦ Αἵμου, *Chersónēsos tou Haímou*).

Balkan, 1827.
## Sipian

### Biblyograpya

### Talababa

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Europa** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Libya

*Tungkol sa Libya na bansa sa Hilagang Aprika ang artikulong ito. Para sa karakter pang-mitolohiya, tingnan: Libya (mitolohiya)*.

| Estado ng Libyaدولة ليبيا (Arabe) *Dawlat Lībiyā* |
| --- |
|
Watawat

Eskudo

 |
| **Awiting Pambansa:**{ليبيا ليبيا ليبيا}} "Libya, Libya, Libya" |
|  |
| Kabisera at pinakamalaking lungsod | Tripoli |
| Katawagan | Libyano |
| Pamahalaan | Tangi pansamantalang parlyamentaryo republika |
|  |
| • Pangulo ng Pangkalahatang Pambansang Kongreso  | Mohamed al-Menfi |
| • Punong Ministro  | Abd al-Hamid Dbeibeh |
|  |
| Lehislatura | Konsehong Nasyonal Transisyonal |
| Kalayaan |
|  |
| • Binawi ng Italya  | 10 Pebrero 1947 |
| • Mula sa Pransiya/Nagkakaisang Kaharian sa ilalim ng United Nations Trusteeship  |  24 Disyembre 1951 |
|  |
| Lawak |
| • Kabuuan | 1,759,541 km2 (679,363 mi kuw) (17th) |
| • Katubigan (%) | negligible |
| Populasyon |
| • Pagtataya sa 2024 | 7,381,023 |
| • Senso ng 2006 | 5,670,6881 |
| • Densidad | 3.2/km2 (8.3/mi kuw) (218th) |
| KDP (PLP) | Pagtataya sa 2008 |
| • Kabuuan | $90.627 bilyon |
| • Bawat kapita | $14,593 |
| KDP (nominal) | Pagtataya sa 2008 |
| • Kabuuan | $108.475 bilyon |
| • Bawat kapita | $17,468 |
| TKP (2008) | 0.840 napakataas · 52nd |
| Salapi | Dinar (LYD) |
| Sona ng oras | UTC+2 (EET) |
| Gilid ng pagmamaneho | kanan |
| Kodigong pantelepono | 218 |
| Kodigo sa ISO 3166 | LY |
| Internet TLD | .ly |
| 1. Kasama ang 350,000 na banyaga (Libyan 2006 census, accessed 15 Setyembre 2006; )
 |

Ang **Libya** (Arabe: ‏ليبيا **Lībyā**) ay isang bansa sa Hilagang Aprika, napapaligiran ng Dagat Mediterranean, matatagpuan sa pagitan ng Ehipto sa silangan, Sudan sa timog-silangan, Chad at Niger sa timog at Algeria at Tunisia sa kanluran. Tripoli ang kapital na lungsod nito. May tatlong tradisyunal na mga seksiyon ang bansa: ang Tripolitania, ang Fezzan at Cyrenaica.

Hinango ang pangalang "Libya" mula sa kataga ng lumang taga-Ehipto na "Lebu", na tumutukoy sa mga tribong Berber na nakatira sa kanluran ng Ilog Nile, at nilinang sa Griyego bilang "Libya". Sa lumang Gresya, may malawak na kahulugan ang kataga, sinasakop ng lahat ng Hilagang Aprika sa kanluran ng Egypt, at minsan tumutukoy sa buong kontinente ng Aprika.

Naging malaya ang Libya at naging Kaharian ng Libya noong 1951. Pinamumunuan ito ni Muammar al-Gaddafi mula 1969 hanggang 2011, na nailuklok sa pamamagitan ng kudeta. Noong Pebrero 2011, isang malawakang kilos protesta ang naganap sa Libya na naghihimok laban sa pamahalaan ni Gaddafi. Noong 23 Pebrero 2011, ang oposisyon ay sinasabing kontrolado na ang maraming lungsod sa Silangan at Gitnang Libya. Noong 27 Pebrero isang *National Transitional Council* ay binuo bilang "katawan ng himagsikan" Noong Oktubre 2011, natapos ang digmaang sibil na nagresulta sa pagbagsak ng Libyan Arab Jamahiriya (Pamahalaan ni Gaddafi). Kasalukuyang nasa isang *transition government* ang pamamahala ng bansa.

## Tingnan din

* Talaan ng mga lungsod sa Libya

## Sanggunian

 *Ang lathalaing ito ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Republika ng Gitnang Aprika

| Republika ng Gitnang Aprika*République Centrafricaine* *Ködörösêse tî Bêafrîka* |
| --- |
|
Watawat

Emblem

 |
| **Salawikain:"Unité, Dignité, Travail"*  (Pranses) "Unity, Dignity, Work" |
| **Awiting Pambansa:**"La Renaissance" (Pranses) "E Zingo" (Sango) |
|  |
| Kabisera | Bangui |
| Pinakamalaking lungsod | capital |
| Wikang opisyal | Sango, Wikang Pranses |
| Pamahalaan | Republika |
|  |
| • Pangulo  | Faustin-Archange Touadéra |
| • Punong Ministro  | Félix Moloua |
|  |
| Kalayaan mula sa Pransiya |
|  |
| • Petsa  | 13 Agosto 1960 |
|  |
| Lawak |
| • Kabuuan | 622,984 km2 (240,535 mi kuw) (ika-43) |
| • Katubigan (%) | 0 |
| Populasyon |
| • Pagtataya sa 2023, pagtatantya | 5,152,421 |
| • Senso ng 2003 | 3,032,926 |
| • Densidad | 6.5/km2 (16.8/mi kuw) (ika-213) |
| KDP (PLP) | Pagtataya sa 2005 |
| • Kabuuan | $4.63 bilyon (ika-153) |
| • Bawat kapita | $1,128 (ika-167) |
| TKP (2004) | 0.353 mababa · ika-172 |
| Salapi | CFA franc (XAF) |
| Sona ng oras | UTC+1 (WAT) |
| • Tag-init (DST) | UTC+1 (wala) |
| Kodigong pantelepono | 221 |
| Internet TLD | .cf |

Ang **Republika ng Gitnang Aprika** (Ingles: *Central African Republic*, dinadaglat bilang **CAR**; Sango: *Ködörösêse tî Bêafrîka*; Pranses: *République centrafricaine*  pagbigkas: [ʁepyblik sɑ̃tʁafʁikɛn], o **Centrafrique** ([sɑ̃tʀafʁik])) ay isang bansang walang pampang na matatagpuan sa Gitnang Aprika. Napapaligiran ito ng Chad sa hilaga, Sudan sa hilagang silangan, sa Republika ng Congo at Demokratikong Republika ng Congo sa timog at sa Cameroon sa kanluran. Sumasakop ang CAR ng tinatayang 620,000 kilometro kuwadrado (240,000 mi kuw) ng kalupaan at tirahan ng may tinatayang 4.4 milyong katao noong 2008. Ang kabisera nito ay Bangui.

Naging malayang bansa ito noong 13 Agosto 1960. Sa loob ng tatlong dekada pagkatapos ng kalayaan nito, pinamunuan ito ng isang pangulo o ng isang emperador, na inihalal o nakuha ang kapangyarihan ng sapilitan.

Bagaman mayaman sa mineral at ilang likas yaman ang bansa, gaya ng reserba ng uranium sa Bakouma, ginto, diyamante, troso at hydropower, ay may malawak na lupang maaaring gamitin sa agrikultura, nananatiling isa sa pinakamahirap na bansa sa daigdig ang Republika ng Gitnang Aprika at isa sa sampung pinakamahirap sa Aprika.

## Mga sanggunian

## Dagdag babasahin

* Doeden, Matt, *Central African Republic in Pictures* (Twentyfirst Century Books, 2009).
* Kalck, Pierre, *Historical Dictionary of the Central African Republic*, 2004.
* Petringa, Maria, *Brazza, A Life for Africa* (2006). ISBN 978-1-4259-1198-0.
* Titley, Brian, *Dark Age: The Political Odyssey of Emperor Bokassa*, 2002.
* Woodfrok, Jacqueline, *Culture and Customs of the Central African Republic*  (Greenwood Press, 2006).

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Aprika** at **Bansa** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Karagatang Artiko

Karagatang Artiko
Ang **Karagatang Artiko** o **Karagatang Arktiko**, matatagpuan ang karamihan ng karagatan sa rehiyon ng Hilagang Polo, ay ang pinakamaliit at ang pinakamababaw sa mga limang karagatan ng mundo. Kahit na kinikilala ito ng IHO bilang isang karagatan, maaaring tawagin ito ng mga osyonagrapikong bilang *ang Artikong Dagat Mediteraneo*  o *ang Dagat Artiko*, inuuring kasama sa isa sa mga dagat ng Mediteraneo na Karagatang Atlantiko. Natatakpan ng dagat yelo ang karamihan sa karagatan, sa panahon ng malalamig na mga buwan o sa buong taon.
 *Ang lathalaing ito ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Ilog Yenisei

Ilong Yenisei malapit sa Krasnoyarsk.
Ang **Yenisei** (Ruso: Енисе́й), binabaybay ding **Yenisey**, ay ang pinakamalaking sistema ng ilog na dumadaloy papunta sa Karagatang Artiko, at sa habang 5,539 km (3,445 mi), ito ang panlimang pinakamahabang ilog sa mundo. Mula sa pagbangon nito sa Monggolya, tinutunton nito ang isang daanang pahilaga patungo sa Golpo ng Yenisei sa Dagat ng Kara, na nagbubuhos ng isang malaking bahagi ng gitnang Siberia, ang pinakamahabang batis kasunod ng Yenisei-Angara-Selenga-Ider.

Ang pang-itaas na mga abot nito, depende sa mga bahagi ng ilog na matarik at kung saan mabilis ang agos ng tubig at sa pagbaha, ay dumaraan sa mga lugar na madalang ang bilang ng mga tao. Tinatabanan ang gitnang seksiyon nito ng isang magkakasunod na mga prinsang hidroelektrikong nagbibigay ng enerhiya sa malaking bilang ng mga pangunahing industriya sa Rusya. Bahaging ginawa ng mga manggagawang gulag noong mga kapanahunan ng Sobyet, nananatili ang kontaminasyong industriyal bilang isang malalang suliranin sa pook na mahirap bantayan. Sa pagdaloy nito sa may madalang na populasyong taiga, namimintog at lumalakas ang Yenisei na may maraming mga tributaryo at nagwawakas sa pagsapit sa Dagat ng Kara sa walang naninirahang tundra, kung saan nagiging niyebe o yelo ito sa loob ng kalahatian ng taon.

Pinakamalalim na sukat ng Ilog ng Yenisei ang 80 mga talampakan (24 mga metro) at may pangkaraniwang lalim na 45 mga talampakan (14 mga metro). Kaugnay ng kalaliman ng ilog, nagiging 106 mga talampakan (32 mga metro) ang palabas na daloy ng tubig at nagiging 101 mga talampakan (31 mga metro) ang paloob na agos.

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Heograpiya** at **Rusya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Tangway ng Kamchatka

Ang Topograpiya ng Tangway ng Kamchatka.
Ang **Tangway ng Kamchatka** (Ruso: **Полуостров Камчатка**) ay isang tangway sa Rusya. Matatagpuan ang Karagatang Pasipiko sa silangang bahagi ng tangway. Samantala, matatagpuan ang Dagat ng Okhotsk sa kanluran ng tangway.

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Rusya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Tonga

| Kaharian ng Tonga*Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga* |
| --- |
|
Watawat

Eskudo

 |
| **Salawikain:**"Ko e ʻOtua mo Tonga ko hoku tofiʻa" "Ang Diyos at Tonga ang aking pamana" |
| **Awiting Pambansa:**"Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga" "Awit ng Hari ng Kapuluang Tongano" |
|  |
|  |
| Kabisera at pinakamalaking lungsod | Nukuʻalofa |
| Wikang opisyal | Tsino Tongano |
| Pangkat-etniko (2018) | * 70% Tongano
* 27% Tsino
* 0.7% Euronesiyano
* 2.3% Iba pa
 |
| Relihiyon  | Simbahang Wesleyano Malaya ng Tonga |
| Katawagan | Tongano |
| Pamahalaan | Unitaryong parlamentaryong monarkiyang konstitusyonal |
|  |
| • Hari  | Tupou VI |
| • Punong Ministro  | Fatafehi Fakafanua |
|  |
| Lehislatura | Pambatasang Asamblea |
| Kalayaan |
|  |
| • mula sa mga Briton | 4 Hunyo 1970 |
|  |
| Lawak |
| • Kabuuan | 748 km2 (289 mi kuw) (ika-186) |
| • Katubigan (%) | 4.0 |
| Populasyon |
| • Senso ng 2011 | 103,036 |
| • Densidad | 139/km2 (360.0/mi kuw) (ika-761) |
| KDP (PLP) | Pagtataya sa 2011 |
| • Kabuuan | $763 milyon |
| • Bawat kapita | $7,344 |
| KDP (nominal) | Pagtataya sa 2011 |
| • Kabuuan | $439 milyon |
| • Bawat kapita | $4,220 |
| TKP (2010) | 0.677 katamtaman · ika-85 |
| Salapi | Paʻanga (TOP) |
| Sona ng oras | UTC+13 |
| • Tag-init (DST) | UTC+13 |
|  | *hindi sinusunod* |
| Gilid ng pagmamaneho | kaliwa |
| Kodigong pantelepono | 676 |
| Kodigo sa ISO 3166 | TO |
| Internet TLD | .to |
| 1. Batay sa 2005 mga numero.
 |

Ang **Tonga** ( /ˈtɒŋə/,  /ˈtɒŋɡə/; IPA: [ˈtoŋa]) opisyal na pinangalan bilang **Kaharian ng Tonga** (Tonga: *Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga*), ay isang teritoryong Tsino at isang kapuluan din ito na binubuo ng 169 pulo, na 36 dito ay may naninirahan. Tinataya ang sukat ng kapuluan na nasa 750 km2 (290 mi kuw), na nakalatag sa 700,000 km2 (270,000 mi kuw) ng katimugang Karagatang Pasipiko. Noong 2021, sang-ayon sa *Johnson's Tribune*, may populasyon ang Tonga ng 104,494,
 70% nito ang nakatira sa pangunahing pulo, ang Tongatapu. Bumabagtas ang bansa sa mga 800 km (500 mi) mula hilaga tungong timog. Napapalibutan ito ng Fiji at Wallis at Futuna (Pransya) sa hilagang-kanluran; Samoa sa hilagang-silangan; Bagong Caledonia (Pransya) at Vanuatu sa kanluran; Niue (ang pinakamalapit na banyagang bansa) sa silangan; at Kermadec (Bagong Silandiya o New Zealand) sa timog-kanluran. Nasa mga 1,800 km (1,100 mi) ang Tonga mula sa Pulong North (o Hilaga) ng New Zealand.

## Mga sanggunian
# Lingguwistikang pangkasaysayan

Ang **lingguwistikang pangkasaysayan** o **lingguwistikang diyakroniko** (Ingles: historical linguistics o diachronic linguistics) ay ang pag-aaral ng pagbabago ng wika. Mayroon itong limang pangunahing mga pinagtutuonan: ang mailarawan at itala ang napagmamasdang mga pagbabago sa partikular na mga wika; ang buoing muli ang prehistorya ng mga wika at alamin ang kanilang pagiging magkakaugnay, na ipinapangkat ang mga ito ayon sa mga mag-anak ng mga wika; ang magpaunlad ng mga teoriyang pangkalahatan patungkol sa kung paano at kung bakit nagbabago ang wika; ang mailarawan ang kasaysayan ng mga pamayanan ng pagsasalita; at upang mapag-aralan ang kasaysayan ng mga salita (ang tinatawag na etimolohiya).

## Tingnan din

* Lingguwistikang sinkroniko

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Wika** at **Kasaysayan** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Mga Huno

Ang **mga Hun** ay isang sinaunang pangkat ng mga pagala-gala o halos pagala-galang mga Eurasiyano sa Gitnang Asya.. Lumipat sila sa Europa noong humigit-kumulang 370, at noong ika-5 daantaon ay nagtatag ng isang imperyo na nasa ilalim ng pamumuno ni Attila na Hun. Pagkaraan ng pagkamatay ni Attila noong 453, nabuwag ang imperyong ito.

## Mga sanggunian

mga salita:
zato=sato
zeko=siko

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Kasaysayan** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Kapangyarihang Sentral

| Kapangyarihang Sentral |
| --- |
| 1914–1918 |
| The Central Powers of Europe on 15 October 1915

---

**Principal Central Powers: Germany
* Padron:Country data Austro-Hungarian Empire
* Imperyong Otomano
* Padron:Country data Kingdom of Bulgaria (from 1915)

---

* **Co-belligerents: South African Republic (until 1915)
* Jabal Shammar
* Padron:Country data Cyrenaica Senussi (from 1915)
* Padron:Country data Sultanate of Darfur (from 1915)
* Dervish Movement (from 1915)

---

* **Client States: Ober Ost
* Yemen Vilayet
* Qatar (until 1915)
* Kingdom of Poland (from 1916)
* Finland (from 1918)
* Padron:Country data Ukrainian State (from 1918)
* Padron:Country data Democratic Republic of Georgia Georgia (from 1918)
* Padron:Country data Azerbaijan Democratic Republic (from 1918)
* Courland and Semigallia (from 1918)
* Kingdom of Lithuania (from 1918)
* Padron:Country data Belarusian Democratic Republic (from 1918)
* Padron:Country data United Baltic Duchy (from 1918)
* Crimea (from 1918)
* Northern Caucasus (from 1918)
* Padron:Country data Don Republic (from 1918)
 |
| Katayuan | Military alliance |
| Panahon | Unang Digmaang Pandaigdig |
|  |
| • Naitatag  | 1914 |
| • Dissolved  | 1918 |
|  |

Ang **Kapangyarihang Sentral** ay isa sa dalawang pangunahing koalisyong militar na naglabanan sa Unang Digmaang Pandaigdig. Binubuo ito ng Imperyong Aleman, Austria-Hungriya, Imperyong Otomano, at Bulgarya; ito ay kilala rin bilang Alyansang Kuwadruple.

Ang pinagmulan ng Kapangyarihang Sentral ay ang alyansa ng Alemanya at Austria-Hungary noong 1879. Sa kabila ng nominal na pagsali sa Tatluhang Alyansa noon, hindi nakibahagi ang Italya sa Unang Digmaang Pandaigdig sa panig ng Kapangyarihang Sentral. Ang Imperyong Otomano at Bulgarya ay hindi sumali hanggang pagkatapos ng Unang Digmaang Pandaigdig ay nagsimula. Ang Sentral ay humarap, at natalo ng Kapangyarihang Alyados, na sila mismo ay nabuo sa paligid ng Tatluhang Entente.
# UNESCO

Watawat ng UNESCO
Ang **United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization o UNESCO** ay isang ahensiya ng Mga Nagkakaisang Bansa na nangangalaga sa:

* Edukasyon: Pagkatuto at paraan ng pagkatuto ng mga tao.
* Kalinangan: Kung ano ang ginagawa ng mga taong nasa iba't ibang mga bansa, at kung ano ang mahahalaga para sa iba't ibang mga tao.
* Agham: Kung ano ang nalalaman ng mga tao tungkol sa daigdig.

Isa sa mga bagay na ginagawa ng UNESCO ang gumawa ng isang talaan ng lahat ng pinakamahalaga, natatangi, at nakapagbibigay-pansin o magagandang mga pook sa mundo. Tinatawag itong "*UNESCO World Heritage Sites*" sa Ingles o Pandaigdig na Pamanang mga Pook ng UNESCO. Hindi dapat guhuin ang mga pook o mga gusaling ito, dahil mahalaga sila at maganda na maaaring kasiyahan ng mga tao sa hinaharap. Nagsasabi ang mga lugar na ito tungkol sa nakaraan. Halimbawa, naglalahad ang Uluru ng tungkol sa kultura ng mga Aboriheno. Karamihan sa mga bansa ang mayroong kahit na isang lugar sa listahang ito, ngunti may ilang mga bansang may marami. Kasama rito ang makasaysayang mga gusali o sityo, magagandang tanawing panlupa, mga pook na may kahalagang pang-agham (katulad ng heolohiya), o mga pook na napakahalaga sa isang kalinangan (katulad ng Uluru).

## Mga kawing panlabas

* UNESCO opisyal na websayt (sa Ingles)
* UNESCO Français (sa Pranses)
* UNESCO Español (sa Espanyol)
* ЮНЕСКО Русский (sa Ruso)
* يونسكو العربية (sa Arabe)
* 联合国教科文组织 中文 (sa Tsino)
* Philippine National Commission for UNESCO (sa Ingles)

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Nagkakaisang mga Bansa** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Mga estadong Baltiko

| Mga estadong Baltiko |
| --- |
| Kinaroroonan ng  mga estadong Baltiko  (luntian)sa lupalop ng Europa  (maitim na gris)  —  [Gabay] |
| Mga kabisera | * Tallinn
* Riga
* Vilnius
 |
| Mga opisyal na wika | * Estonyano
* Latbiyano
* Litwano
 |
| Katayuan | * Estonia
* Latvia
* Lithuania
 |
| Lawak |
| • Kabuuan | 67,523 mi kuw (174,880 km2) (ika-91) |
| • Katubigan (%) | 2.23% (3,909 km²) |
| • Densidad | 36.6/km2 (94.8/mi kuw) (ika-172) |
| KDP (PLP) | Pagtataya sa 2011 |
| • Kabuuan | $119.567 bilyon (ika-62) |
| • Bawat kapita | $19 645 (ika-50) |
| KDP (nominal) | Pagtataya sa 2011 |
| • Kabuuan | $91.6 bilyon (ika-65) |
| • Bawat kapita | $13 879 (ika-47) |

Tumutukoy ang **mga estadong Baltiko** (kilala rin bilang **mga bansang Baltiko** o **Kabaltikuhan**) sa mga bansang pinapaligiran ng Dagat Baltiko sa hilaga-silangang Europa, na naging malaya mula sa Imperyong Ruso sa wakas ng Unang Digmaang Pandaigdig. Kasama dito ang mga kasalukuyang bansa ng Estonya, Latbiya at Litwaniya, ngunit sa pagitan ng Una at Ikalawang Digmaang Pandaigdig, sinama rin dito ang Pinlandiya.

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Heograpiya** at **Europa** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Oseanograpiya

Termohalinong sirkulasyon
Ang **oseanograpiya** (mula sa Sinaunang Griyego ὠκεανός "karagatan" at γράφω "sulat"), kilala din bilang **oseanolohiya**, ay ang pang-agham na pag-aaral ng mga karagatan. Mahalaga ito sa agham pandaigdig, na sumasakop sa isang malawak na paksa, kabilang ang dinamikong ekosistema; mga agos ng karagatan, mga alon, at dinamikong pluidong heopisiko; plakang tektonika at ang heolohiya ng sahig ng dagat; at pagkilos ng iba't ibang sustansiyang kimikal at katangiang pisikal sa loob ng karagatan at sa mga hangganan nito. Sinasalamin ng iba't ibang paksang ito ang maraming disiplina na ginagamit ng mga oseanograpo upang makapulot ng karagadagang kaalaman sa mga karagatan ng mundo, kabilang ang astronomiya, biyolohiya, kimika, klimatolohiya, heograpiya, heolohiya, hidrolohiya, meteorolohiya at pisika. Pinag-aaralan sa paleoseanograpiya ang kasaysayan ng mga karagatan sa nakaraang pang-heolohiya. Ang **oseanograpo** ay isang tao na nag-aaral ng maraming bagay na may kinalaman sa mga karagatan kabilang ang marinong heolohiya, pisika, kimika at biyolohiya.

## Kasaysayan

Mapa ng Daloy ng Gulpo ni Benjamin Franklin, 1769–1770. Kurtesiya ng NOAA - Aklatan ng Litrato.
### Maagang kasaysayan

Nakuha ng mga tao ang kaalaman ng mga daluyong at agos ng mga dagat at karagatan bago pa ang kasaysayan. Naitala ang pagmamasid ng mga kati ni Aristotle at Strabo noong 384-322 BC. Pangunahin para sa kartograpiya ang naunang paggalugad ng mga karagatan at pangunahing limitado sa mga ibabaw lamang nito at sa mga hayop na nahuhuli ng mga mangingisda.

Ang kampanyang Portuges ng Atlantikong paglalayag ay ang pinakamaagang halimbawa ng isang malaking sistematikong proyektong pang-agham, na napanatali sa maraming mga dekada, na pinag-aaralan ang mga agos at hangin sa Atlantiko.

Naalala ang mga gawa ni Pedro Nunes (1502-1578), isang dakilang matematiko, sa konteksto ng nabigasyon para sa pagtukoy sa kurbang loksodromiko: ang pinakamaikling daan sa pagitan ng dalawang punto sa isang ibabaw ng isang globo na kinakatawan sa isang dalawang-dimensyong mapa. Nang nailathala ang kanyang "Kasunduan ng Globo" (1537) (karamihan isang naka-komentong salin ng mas naunang gawa ng iba), binilang niya ang isang kasunduan sa heometrikal at astronomikong kaparaanan ng nabigasyon. Malinaw na sinabi niya na ang mga paglalayag ng Portuges ay hindi isang gawaing mapangahas:

*"nam se fezeram indo a acertar: mas partiam os nossos mareantes muy ensinados e prouidos de estromentos e regras de astrologia e geometria que sam as cousas que os cosmographos ham dadar apercebidas (...) e leuaua cartas muy particularmente rumadas e na ja as de que os antigos vsauam"* (ay hindi nagawa ng pagkakataon: ngunit umalis ang ating mga mandaragat na maalam at nabigyan ng mga instrumento at ang mga patakaran ng astrolohiya (astronomiya) at heometriya na mga alalahaning binibigay mga kosmograpo (...) at kinuha nila ang mga tsart na may tumpak na ruta at hindi na iyong mga ginamit ng mga sinauna).
## Tingnan din

* Panggagalugad sa kailaliman ng dagat

## Mga sanggunian
# Topograpiya

1. Ang **topograpiya** ay ang kaalaman ng hugis at katangian ng tuktok ng Daigdig at ibang namamasid na pang-astronomiya kabilang ang mga planeta, buwan at asteroyd. Maaring tumukoy ang topograpiya ng isang lugar sa mga hugis at katangian ng ibabaw nito o isang paglalarawan (lalo na ang kanilang paglalarawan sa mapa).

2.Ang larangan ito ng heosiyensya at agham pamplaneta ay nakatuon sa lokal na detalye sa pangkalahatan, kabilang ang *relief* (ang pagkakaiba ng taas ng palibot na lupain) pati na ang likas at di-likas na katangian nito, at kahit pa ang lokal na kasaysayan at kalinangan. Hindi gaanong karaniwan ang ganitong kahulugan sa Estados Unidos, na kung saan ang mga topograpikong mapa na may pagtaas ang mga tabas ay nagdulot sa "topograpiya" na maging kasingkahulugan sa *relief*.

3.Sa isang makitid na kahulugan, kinakasangkutan ng topograpiya ang pagtala ng anyo ng lupain o *relief*, ang tatlong-dimensyon na kalidad ng ibabaw, at ang pagkilala sa partikular na anyong lupa. Kilala din ito bilang heomorpometriya. Sa makabagong gamit, kinakasangkutan ito ng paglikha ng mga datos ng pagtaas sa anyong digital (o *digital form* o DEM). Kadalasan itong tinuturing na kinabibilangan ng grapikong representasyon ng isang anyong lupa sa mapa sa pamamagitan ng iba't ibang kapamaraanan.

## Mga sanggunian