Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wikang Ukranyo

| Ukranyano |
| --- |
| українська мова *ukrayins'ka mova* |
| Bigkas | IPA: [ukrɑˈjinʲsʲkɑ ˈmɔwɑ] |
| Katutubo sa | Tingnan sa artikulo |
| Katutubo | tinatayang 42 hanggang 47 milyon |
| Pamilya | Indo-European
* Balto-Islabiko
	+ Islabiko
		- Silanganing Islabiko
			* **Ukranyano**
 |
| Pagsulat | Siriliko (baryasyon ng Ukranyano) |
| Opisyal na katayuan |
| Opisyal na wika |  Ukranya  Transnistria (Moldoba) |
| Kinikilalang wika ng minorya sa |  Croatia
 Romania
 Slovakia
 Poland
 Serbia |
| Pamamahala | Pambansang Akademya ng mga Agham ng Ukranya |
| Mga kodigong pangwika |
| ISO 639-1 | `uk` |
| ISO 639-2 | `ukr` |
| ISO 639-3 | Alinman: `ukr` – common Ukrainian `rue` – Carpathian Ukrainian |
|  Sakop ng wikang Ukranyano noong simula ng ika-20 daang taon. |

Ang **wikang Ukranyano** ay ang wikang sinasalita ng mga tao sa bansang Ukranya na nanggaling sa wika ng Silangang Islabikong subgrupo o kabahaging pangkat ng lengguwaheng Islabiko.

Wikang Ukranyano
## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Wika** at **Europa** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Heodesiya

Ang **heodesya** o **heodetika**, (sa Ingles: geodesy, geodetics) ay ang pag-aaral na tumatalakay sa hugis at laki ng daigdig. Tinatawag na **heodesista** ang dalubhasa sa larangang ito. Isa itong sangay ng agham na pandaigdig at disiplinang pang-agham na humaharap sa pagsusukat at representasyon ng Daigdig, kabilang na ang hanay na panggrabitasyon, na nasa espasyong tatlo ang dimensiyon at pabagu-bago ang oras. Pinag-aaralan din ng mga heodesista ang penomenang heodinamikal na katulad ng paggalaw ng ibabaw ng daigdig, paglaki at pagliit (pagtaas at pagkati) ng tubig, at galaw na polar. Para rito, nagdidisenyo sila ng mga network ng mga kontrol na pangglobo at pambansa, na ginagamit ang mga teknikong terestriyal (panlupa) at mga pangkalawakan habang sumasalalay sa mga datum at mga sistema ng koordinado.

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Heograpiya** at **Pisika** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Nabigasyong satelayt

Paghahambing sa mga lapaya ng sistemang nabigasyong satelayt ng **GPS**, **GLONASS**, **Galileo** at **Compass (katamtamang ligiran ng Mundo)** kasama ang Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan, Teleskopyong Pangkalawakang Hubble at mga lapya ng konstelasyong Iridium, Lapya ng Heoestasyonaryong Mundo, at ang nominal na laki ng Mundo. Ang lapya ng Buwan ay siyam na beses ang laki (sa radyus at haba) kaysa sa lapya ng heoestasyonaryo.
Ang isang **nabigasyong satelayt**, satellite navigation o sistemang **sat nav** sa Ingles ay isang sistema ng mga satelayt na nagbibigay ng awtonomiyang heospasyal na pagpoposisyon sa pangmalawakang sakop. Pinapayagan nito ang mga elektronikong tagatanggap na malaman ang kanilang posisyon o lokasyon (longhitud, latitud, at altitud) sa pagitan ng ilang metro o sentimetro na ginagamitan ng mga pinasang signal na oras na linya-ng-paningin sa pamamagitan ng radyo mula sa mga satelayt. Kinakalkula ng mga tagatanggap ang tamang oras at kasama na rin ang posisyon, na kung saan ay maaaring gamiting sanggunian sa mga maka-agham na eksperimento. Ang isang nabigasyong satelayt na may daigdigang sakop ay tinatawag na daigdigang sistema ng nabigasyong satelayt (DSNS) o *global navigation satellite system* (GNSS) sa wikang Ingles.

Batay noong 2024, apat na daigdigang sistema ang operasyonal: ang Global Positioning System (GPS) ng Estados Unidos, ang GLONASS ng Rusya, ang sistema ng nabigasyong satelayt ng BeiDou sa Tsina, at ang Galileo ng Unyong Europeo.

Pangkalahatang natatamo ng isang sistema ang global na sakop sa pamamagitan ng konstilasyong satelayt sa mga satelayt sa 20–30 katamtamang ligiran ng Mundo (MEO) na nakakalat sa pagitan ng ilang orbital na lapya.

## Sanggunian

## Mga kawing panlabas

* Impormasyon ng ESA sa EGNOS
* Impormasyon sa sistemang Beidou

Maling banggit (May `<ref>` tag na ang grupong "lower-alpha", pero walang nakitang `<references group="lower-alpha"/>` tag para rito); $2
# Pahulog

Ang **pahulog** ay isang kagamitan ng karpintero na ginagamit para matiyak kung tuwid ang pagkakatayo ng poste o ng dingding. Tinatawag din itong **patistis**, **plomada**, **nibel**, **pabigat**, **pabitin**, **palawit**, o **tultol**.

## Tingnan din

* Panunda

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Sistema ng koordinado

Ang Dekarthing tayuwatan ay isang halimbawa ng sistema ng koordinado
Sa sukgisan, ang **sistema ng koordinado** o **tayuwatan** (Ingles: *coördinate system*) ay isang kaayusang ginagamit sa pagtukoy ng kinaroroonan ng isang tuldok sa isang manipoldo o espasyong maka-Euclides. Sa pagtiyak, tumutukoy sila sa isa-sa-isang tugunan sa bawa’t tuldok ng espasyo o talangkas sa n-tuple ng mga tunay na bilang. Tinatawag naman na **koordinado** o **katayuwat** ang bawa’t n-tuple na nakatakda sa isang tuldok. Dahil walang-hanggan ang dami ng pamamaraan sa pagtugon ng isa-isa sa bawa’t tuldok sa isang WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 -tuple, walang hanggan din ang dami ng posibleng tayuwatan.

## Halimbawa

Narito ang ilang halimbawa ng pinakakilalang kaayusang katayuwat:

### Guhit-bilang

Ito ang isa sa pinakapayak na uri ng sistema ng koordinado, sapagka’t isa-sa-isang tugunan lamang ito ng mga tunay na bilang sa isang guhit. Upang makabuo nito, ay pumili lamang ng isang tuldok sa guhit, na babansaging **mulaan** nito. Matapos, itinuturing ang katayuwat ng bawa’t tuldok sa guhit bilang katumbas sa itinungong agwat nito mula sa mulaan.

The number line
## Tingnan din

* Sistemang heograpiko ng mga koordinado
* Sistema ng esperikong tugmaang pampook

## Talababa

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Heometriya** at **Heograpiya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Mapa

Isang halimbawa ng mapa: ang mapa ng Pilipinas na nagpapakita ng mga rehiyon at mga lalawigan.
Mapa ng mundo noong 1689.
Ang **mapa** ay ang paglalarawan ng kalawakan gamit ang mga simbulo at pinapahiwatig ang kaugnayan ng bawat bagay, rehiyon at tema ng nasasaad na kalawakan. Kadalasan ang mapa ay isang dalawang-dimensiyong modelo ng isang tatlong-dimensiyong kalawakan. Ngunit dahil sa mga kompyuter at mga kalipunan ng dato na siyang nagpalawig ng pagsulong ng Mga Sistema ng Heograpikong Impormasyon (*Geographic Information Systems* o GIS), nagagawa na ring nasa tunay na panahon at dinamiko o masigla ang paggalaw ng datos na heograpikal. Ito ay nakaguhit sa isang lapat na papel na may sukat na depende sa laki ng mapa. Ang mga elemento ng isang mapa ay ang mga sumusunod: iskala (scale), *legend*, pangalan ng lugar/mapa, direksiyon (north arrow), may akda ng mapa o kartograper, klase ng *projection* at petsa kung kailan ito ginawa at nilimbag.

Ang mapa ay ginagamit sa paglalahad ng anumang lokal na pag-aari ng buong mundo o parte nito. Puwede rin siyang gamitin upang ilahad ang anumang pamamagitan, tulad ng utak o kalawakan sa labas ng mundo. Ang mapa rin ay larawan ng isang lugar na nagpapakita ng direksiyon.

## Mga uri ng mapa

May iba't ibang uri ng mapa. Ang bawat isa ay may gamit at kahalagahan. Ito ay ang mga sumusunod:

1. Mapang pisikal - uri ng mapa na naglalarawan sa anyong lupa o tubig.
2. Mapang ekonomiko o mapa ng ekonomiya - uri ng mapa na nagpapakita ng produkto ng iba't-ibang lugar.
3. Mapa ng klima - uri ng mapa na nagpapakita ng tipo ng klima ng iba't ibang lugar.
4. Mapang pampolitika - uri ng mapa na nagpapakita ng mga lungsod, kabisera, lalawigan, bayan, at barangay. Ito ang madalas na ginagamit na mapa
5. Mapa ng kalatagang-lupa (*relief map* sa Ingles) - uri ng mapa na nagpapakita ng mga topograpiya (mababa o mataas na lugar).
6. Mapa historikal o mapang pangkasaysayan - uri ng mapa na nagpapakita ng makasaysayang lugar tulad ng tanggulan, bahay ng mga bayani, parke at iba pa.
7. Mapa ng transportasyon o Mapa ng daan - uri ng mapa na nagpapakita ng mga daan, riles ng tren, paliparan, aklatan at iba pa.
8. Mapang kultural o mapang pangkalinangan - uri ng mapa na nagpapakita ng mga museo, teatro, at iba pa.
9. Mapang botanikal/Mapang soolohikal - uri ng mapa na nagpapakita ng mga natatanging hayop at halaman.
10. Mapang demograpiko - nagpapakita ng populasyon sa bawat rehiyon
11. Mapa ng piloto/Mapang aeronotikal - Nagbibigay ng impormasyon sa mga piloto. Nakalagay rito ang mga airport/landing strips/runways/navaids/VORs/ILS frequencies at ang Air traffic Frequencies/Airspaces at marami pang iba.

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Heograpiya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Espera

Sa heometriya, ang **espera** o **sphere** (mula sa Kastila *esfera*, at ito mula sa Griyegong σφαῖρα—sphaira, "globo, bilog") ay isang perpektong bilog na obhektong heometrikal sa tatlong dimensiyonal na espasyo gaya ng hugis ng isang bilog na bola.

## Tingnan din

* Panlangit na timbulog

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Heometriya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Punong meridyano

Lokasyon ng Punong Meridyano.
Ang **punong meridyano** (sa Ingles: *prime meridian*) ay ang pinakagitnang guhit na humahati sa silangan at kanluran ng globo. Ito ang meridyano (guhit ng longhitud) sa longhitud na binibigyang kahulugan bilang 0°, kaya't kilala rin bilang **Sero Meridyano**. Ito ang guhit sa mukha o ibabaw ng globo na nagmumula sa Hilagang Polo papunta sa Timog Polo, na dumaraan sa Greenwich, Inglatera. Ito ang batayan kung alin ang silangan at kanluran magmula sa sinasabing guhit.

## Emisperyo

Ang emisperyo ng Punong meridyano ay hinahati ng dalawang emisperyo ang Silangang Emisperyo at Kanlurang Emisperyo natatamaan nito sa guhit na makikita sa globo simula sa Artiko, kontinente ng Europa sa bansang United Kingdom at kanluraning Aprika na nasa rehiyon ng Sahara at mag tatapos sa kalagitnaan ng Antartika sa Timog Emisperyo.

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Agham** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Ekwador

*Para sa bansa sa Timog Amerika, tingnan ang Ekwador (bansa).*
Mga bansang nadadaanan ng Ekwador (pula) o ng Punong Meridyano (bughaw)
Ang **ekwador** (Kastila: *ecuador terrestre*, Portuges: *equador*, Ingles: *equator*, bigkas: /ek-wey-tor/) ay isang kathang-isip na linya na gumuguhit sa palibot ng isang planeta sa layong kalahati sa pagitan ng mga polo ng mundo (*pole* sa Ingles). Hinahati ng ekwador ang planeta sa Hilagang Hemispero at Katimugang Hemispero. Ang latitud ng ekwador ay, sa kahulugan, 0°. Nasa 40,075 km, o 24,901 milya ang haba ng ekwador ng daigdig.

## Mga bansa at teritoryo ng ekwador

Ang ekwador ay sumasaklaw sa lupain ng 11 bansa. Simula sa Punong meridyano n at papuntang silangan, ang Equator ay dumadaan sa:

| Longitude / latitude | Bansa, teritoryo o dagat | Mga Tala |
| --- | --- | --- |
| ﻿ / ﻿ | Karagatang Atlantiko | Gulf of Guinea |
| ﻿ / ﻿ |  Santo Tome at Prinsipe | Ilhéu das Rolas |
| ﻿ / ﻿ |  Gabon | pumasa 8.9 km (5.5 mi) timog ng Ayem,10.6 km (6.6 mi) sa hilaga ng Mayene, Booue |
| ﻿ / ﻿ |  Republic of the Congo | Passing through the town of Makoua. |
| ﻿ / ﻿ |  Democratic Republic of the Congo | Passing 9 km (5.6 mi) south of central Butembo |
| ﻿ / ﻿ |  Uganda | Passing 32 km (20 mi) south of central Kampala |
| ﻿ / ﻿ | Lawa ng Victoria | Passing through some islands of  Uganda |
| ﻿ / ﻿ |  Kenya | Passing 6 km (3.7 mi) north of central Kisumu |
| ﻿ / ﻿ |  Somalia |  |
| ﻿ / ﻿ | Karagatang Indiyano | Dumadaan sa pagitan ng Huvadhu Atoll at Fuvahmulah ng  Maldives |
| ﻿ / ﻿ |  Indonesya | The Batu Islands, Sumatra at Lingga Islands |
| ﻿ / ﻿ | Karimata Strait |  |
| ﻿ / ﻿ |  Indonesya | Borneo |
| ﻿ / ﻿ | Makassar Strait |  |
| ﻿ / ﻿ |  Indonesya | Sulawesi (Celebes) |
| ﻿ / ﻿ | Gulf of Tomini |  |
| ﻿ / ﻿ | Molucca Sea |  |
| ﻿ / ﻿ |  Indonesya | Kayoa and Halmahera islands |
| ﻿ / ﻿ | Halmahera Sea |  |
| ﻿ / ﻿ |  Indonesya | Gebe and Kawe islands |
| ﻿ / ﻿ | Karagatang Pasipiko | Dumadaan sa pagitan ng mga atoll ng Aranuka and Nonouti,  Kiribati (at ﻿ / ﻿) |
| ﻿ / ﻿ |  Ecuador | Dumadaan sa 24 km (15 mi) hilaga ng gitnang Quito, malapit sa Mitad del Mundo, at nasa lugar ng Catequilla, isang ruin na pre-Columbian Karagdagan, Isabela Island in the Galápagos Islands |
| ﻿ / ﻿ |  Colombia | Dumadaan sa 4.3 km (2.7 mi) hilaga sa hangganan ng Peru |
| ﻿ / ﻿ |  Brasil | Amazonas Roraima Pará Amapá (passing slightly south of the city center of the state capital Macapá) |
| ﻿ / ﻿ | Karagatang Atlantiko | At the Perigoso Canal on the mouth of the Amazon River |

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Heograpiya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*