# Wikang Tagalog

| Tagalog |
| --- |
| *Wikang Tagalog* ᜏᜒᜃᜅ᜔ ᜆᜄᜎᜓᜄ᜔ |
| Ang salitang "Tagalog" kung isulat sa Baybayin [*ta ga lu*] |
| Katutubo sa | **Mga bansang may mahigit sa 1,000,000 mananalita:**
Pilipinas at Estados Unidos
**Mga bansang may mahigit sa 100,000 mananalita:** Saudi Arabia, Australia, Hapon, Qatar, Kuwait, España, Italia, Canada, Malaysia, United Arab Emirates, Singapura, at China (lalo na sa Hong Kong) |
| Rehiyon | Gitna at timog Luzon, Pilipinas, Timog-Silangang Asya |
| Katutubo | 28 milyon (2007) |
| Pamilya | Austronesyo
* Malayo-Polinesyo
	+ Katutubo sa Pilipinas
		- Gitnang Pilipino
			* **Tagalog**
 |
| Pamantayang anyo | * Filipino
 |
| Mga dayalekto | * Bataeño
* Batangueño
* Bulaqueño
* Manileño
* Marinduqueño
* Mindoreño
* Nueva Ecijano
* Tagalog ng Tanay at Paete (Rizal at Laguna)
* Tayabasin (Quezon)
* Caviteño
* Soccsksargen (Mindanao)
 |
| Pagsulat | Latin (uring nagagamit sa Tagalog) Baybayin (nag-iibayo) |
| Opisyal na katayuan |
| Opisyal na wika | Pilipinas (sa anyo ng Filipino) Estados Unidos (laan sa iilan)  |
| Pamamahala | Komisyon sa Wikang Filipino, patungkol sa Tagalog ng Maynila |
| Mga kodigong pangwika |
| ISO 639-1 | `tl` |
| ISO 639-2 | `tgl` |
| ISO 639-3 | `tgl` |
| Mga bahagi ng Pilipinas kung saan pangunahing sinasalita ang Tagalog. |
| Pananda sa mga bansa ayon sa bilang ng mga nakakapag-Tagalog:   500,000 mahigit
  100,000-500,000
  kaunti sa 100,000
 |

Ang **wikang Tagalog** (Baybayin:ᜏᜒᜃᜅ᜔ ᜆᜄᜎᜓᜄ᜔), o ang **Tagalog**, ay isa sa mga pinakagamit na wika sa Pilipinas. Ito ang nangingibabaw na katutubong wika sa mga lalawigan ng Cavite, Laguna, Batangas, Rizal, Quezon o ang CALABARZON, sa lalawigan ng Marinduque at sa pulo ng Mindoro, sa Bulacan, sa Nueva Ecija, Aurora, Bataan, sa bayang Paracale sa lalawigan ng Camarines Norte, at sa Kalakhang Maynila.

Ginagamit din ang Tagalog sa Hilagang Kapuluang Mariana kung saan ang mga Pilipino ang may pinakamaraming bilang ayon sa lahi at wika. Ito ang batayan na "ayon sa totoong kagawian", at hindi "ayon sa batas" ng pambansang wika ng Pilipinas na Filipino (tinawag na "Pilipino" mula taóng 1961 hanggang 1987).

Madalas na ginagamit ang Tagalog bilang pantalastasang wika sa buong bansa at sa mga samahan ng mga Pilipino sa labas ng Pilipinas. Gayon pa man, kung magamit man nang madalas ang Tagalog sa talastasan ng kaalaman, lalo na sa labas ng mga kinikilalang paaralan, ay lalong ginagamit ang Inglés sa pagsulat ng batas, sa talastasan ng pamahalaan, at sa kalakalan pang-ibang bansa man o sa loob ng Pilipinas. Minsan ay tinatawag na **mananagalog** o **mananalita** ang mga mahusay managalog.

Ang wikang Tagalog ay may pagkakatulad sa ibang mga wika sa Pilipinas katulad ng mga wika sa Bikol, Ilokano, mga wika sa Kabisayaan, at Kapampangan. May mga pagkakatulad din ito sa ibang mga wikang Austronesyo katulad ng Wikang Indones, wika ng Hawaii at Malgatse.

## Pagsasauri

Ang Tagalog ay isang wika sa Gitnang Pilipinas na kabilang sa mag-anak na Austronesyo. Bilang bahagi ng mga Malayo-Polinesyo na wika, ito ay kaugnay ng iba pang mga Austronesyo na wika tulad ng Malagasy, Havbnes, Indones, Malay, Tetum (ng Timor), at Yami (ng Taiwan). Malapit din itong nauugnay sa mga wikang sinasalita sa rehiyon ng Bicol at mga isla ng Visayas, tulad ng Bikol at mga wikang Visayan, kabilang ang Waray, Hiligaynon, at Cebuano.

**Pagkakaiba sa Pagpoproseso ng Malumanay na patinig:** Ang Tagalog ay naiiba sa iba pang mga wika sa Gitnang Pilipinas sa paraan ng pagpoproseso nito sa Proto-Pilipinas *schwa vowel* \*ə. Sa karamihan ng mga wikang Bikol at Visayan, ang tunog na ito ay pinagsama sa /u/ at [o]. Sa Tagalog, ito ay pinagsama sa /i/. Halimbawa, ang Proto-Pilipinas \*dəkət (dumikit) ay naging Tagalog *dikít* at Visayan & Bikol *dukót*.

**Pagpoproseso ng Tunog ng Proto-Pilipinas**: Ang \*r, \*j, at \*z ng Proto-Pilipinas ay pinagsama sa /d/ ngunit nagiging /l/ sa pagitan ng mga patinig. Ang Proto-Pilipinas \*ŋajan at \*hajək ay naging Tagalog *ngalan* at *halík*. Ngunit kapag nasa tabi ng isang panlapi, ito ay nagiging /r/: *bayád* (bayad) → *bayaran* (magbayad).

Ang \*R ng Proto-Pilipinas ay pinagsama sa /ɡ/. Ang \*tubiR (tubig) at \*zuRuʔ (dugo) ay naging Tagalog *tubig* at *dugô*.

## Kasaysayan

### Kasaysayan ng kataga

Ang salitang "Tagalog" ay maaring nagmula sa endonim na *taga-ilog* ("mga tao ng ilog"), na binubuo ng *tagá*- ("katutubo ng" o "mula sa") at *ilog*, o kaya naman, *taga-alog* na nagmula sa *alog* ("baha ng tubig sa mababang lupa"; "palayan o gulayan").

Tinatawag ding *wikang-tao/wikantawo,* ang wika ng mga katutubong Tagalog bago pa man dumating ang mga Espanyol.

### Austronesyong Pinagmulan

Ang Tagalog ay bahagi ng mag-anak ng mga wikang Austronesyo na sinasabing nagmula sa Taiwan. Ayon sa teyorya, ang mga nagsasalita ng mga Proto-Austronesyo na wika ay lumipat patungong Pilipinas mga 4,000 taon na ang nakakaraan, na nagbigay-daan sa pag-usbong ng Tagalog at iba pang mga wikang Pilipino. Ayon sa haka (*ipotesis)* nina David Zorc at Robert Blust, maaring ang Tagalog ay unang umusbong bilang isang hiwalay na wika mahigit isang libong taon na ang nakaraan mula sa mga grupo sa Gitnang Pilipinas na maaaring nagmula sa Hilagang-Silangang Mindanao o Silangang Visayas, kaya nagkaroon ng natatanging katangian ang wikang Tagalog.

### Panahon bago ang pananakop

Katitikan sa Baybayin o sulat-Tagalog
Bago pa man dumating ang mga Kastila, ang wikang Tagalog ay sinasalita na ng mga katutubo sa gitna at timog Luzon. Ginagamit ito sa mga panulaan, awit, at pagkukuwento. Ang mga katutubo ay gumagamit ng sinaunang sulat na tinatawag na Baybayin upang isulat ang kanilang wika. Ang Inskripsiyon sa Binatbat na Tanso ng Laguna mula sa ika-10 siglo, na karamihan ay naisulat sa Lumang Malay, ay nagpapakita ng mga posibleng salita ng Lumang Tagalog.

Bukod dito, bago pa dumating ang mga Europeo, ang Pilipinas ay mayroon nang matatag na ugnayan ng kalakalan sa mga ibang bansa, tiyak na ang Maritimong Timog-Silangang Asya. Maraming Malay na salita ang pumasok sa bokabularyo ng Tagalog noong panahong pre-kolonyal, lalo na't ang Lumang Malay ang naging *lingua franca* ng rehiyon para sa kalakalan at pakikipag-ugnayan. Halimbawa ng mga salitang Tagalog na mula sa Malay ay "*dalubhasa*" at "*binibini*."

Mayroon ding humigit-kumulang 280 salitang Tagalog na nagmula sa Sanskrit, na karamihan ay naipasok sa pamamagitan ng Malay o Javanese. Ilan sa mga salitang ito ay "*agham*" at "*buddhi*." Ang mga salitang Tamil na pumasok sa Tagalog sa pamamagitan ng mga kalakalang ugnayan ay nagdala rin ng mga salitang gaya ng "*baril*" at "*gulay*." Ang mga impluwensyang ito ay nagpayaman at nagbigay ng malalim na kahulugan at kasaysayan sa wikang Tagalog.

### Panahon ng pananakop ng Kastila

Sa panahon ng paniniil ng mga Espanyol noong ika-16 na siglo, ang mga misyonaryo ay natutunan ang Tagalog upang magpropaganda ng Kristiyanismo. Gumawa rin sila ng mga talahuluganan at aklat-panggramatika upang mapadali ang pagkatuto ng Tagalog at iba pang lokal na wika.

Ang unang kilalang aklat na naisulat sa Tagalog ay ang *Doctrina Christiana* (Kristiyanong Doktrina) noong 1593, na may dalwang palabaybayang nilalaman: isa sa sinaunang Baybayin at isa sa sulat-Latin. Ang mga halimbawa ng talahuluganan at aklat-panggramatika ay ang *Vocabulario de la lengua tagala* ni Pedro de San Buenaventura (1613), *Vocabulario de la lengua tagala* (1835), at *Arte de la lengua tagala y manual tagalog para la administración de los Santos Sacramentos* (1850).

*Vocabulario de la lengua tagala*, 1794.
Si Francisco Balagtas (1788–1862) ay itinuturing na pinakamahusay na katutubong manunulat na Tagalog, at ang kanyang akda na *Florante at Laura* ay ang pinakabantog na naisulat noong ika-19 na siglo.

Tumagal nang mahigit tatlong siglo ang paniniil ng Espanya, na nagdulot ng malaking udyok sa kultura, wika, at lipunan ng Pilipinas. Sa panahong ito, ang Espanyol ang naging wika ng pamahalaan, pag-aaral, at kalakalan. Dahil dito, maraming salitang Espanyol ang napasok sa Tagalog, lalo na sa mga larangan ng relihiyon, pangangasiwa, at pang-araw-araw na buhay. Sa panahon ding ito, dumami ang mga dayuhan mula sa Tsina na nanirahan sa Pilipinas. Nakaudyok ito sa pagdami ng mga bagong salitang Tagalog mula sa Hokkien.

### Panahon ng Pagbabagong-isip

Sa Panahon ng Pagbabagong-isip, ang Wikang Tagalog ay nagkaroon ng mahalagang papel sa pagpapaigting ng nasyonalismo at pagpapalaganap ng ideya ng kalayaan. Madami ring sulating nakasulat sa Espanyol ang isinalin sa Tagalog noong panahong ito.

#### Panahon ng Propapaganda

Tumutukoy ito sa panahon noong ika-19 na siglo sa Pilipinas na kung saan nagsimula ang kilusang propaganda na pinangunahan nina Jose Rizal, Marcelo H. del Pilar, Graciano López Jaena, Antonio Luna at iba pang mga paham *(intelektwal)*.

Madami sa mga propagandista ang gumamit ng Tagalog upang magpakalat ng mga artikulo at sanaysay na tumutuligsa sa mga Kastila at nagtuturo sa mga katutubo tungkol sa kanilang mga karapatan. Ang kanilang mga sinulat ay nagbigay ng kamalayan sa masa at nagpataas ng diwang makabayan.

#### Panahon ng Tahasang Panghihimagsik

Ang mga Pilipino ay humingi ng mga pagbabago o reporma mula sa pamahalaan at simbahan, ngunit hindi ito ibinigay. Dahil dito, lalo pang sumiklab ang damdaming makabayan ng mga Pilipino.

Ilan sa mga kilalang manunulat sa panahon ng Himagsikan ay sina Andres Bonifacio, Emilio Jacinto, Apolinario Mabini, Jose Palma, at Julian Felipe. Si Andres Bonifacio, na kilala bilang "Ama ng Katipunan," ay sumulat ng mga akdang tulad ng "*Katungkulang Gagawin ng mga Anak ng Bayan*," "*Pag-ibig sa Tinubuang Lupa*," "*Ang Dapat Mabatid ng mga Tagalog*," at "*Katapusang Hibik ng Pilipinas*." Si Emilio Jacinto, na kilala bilang "Utak ng Katipunan," ay sumulat ng "*Kartilya ng Katipunan*" at "*Liwanag at Dilim*." Si Apolinario Mabini, na tinaguriang "Utak ng Himagsikan," ay sumulat ng mga akdang tulad ng "*Ang Himagsikan ng mga Pilipino*" at "*El Verdadero Decalogo*."

### Panahon ng Kolonyal ng Amerikano

Nang dumating ang mga Amerikano, ginamit nila ang wika bilang instrumento ng pananakop sa ilalim ng programang "*Mapagkandiling Asimilasyon*." Layon ng programang ito na isama ang mga katutubo sa kulturang Amerikano sa pamamagitan ng pagpapagamit ng wikang Ingles bilang pangunahing wika ng edukasyon at komunikasyon. Pinagbabawal naman ng *Batas Sedisyon* ang paggamit ng wikang Tagalog sa pagsusulat dahil ito'y maaaring magpalakas ng damdaming makabayan laban sa mga Amerikano.

Ayon sa survey ng Monroe Komisyon noong 1925, hindi epektibo ang paggamit ng Ingles bilang midyum ng pagtuturo sa antas primarya. Kaya noong 1931, iminungkahi ni Bise Gobernador Heneral Brutee na gamitin ang wikang bernakular bilang midyum ng pagtuturo sa primarya.

Tinalakay sa Kumbensyong Konstitusyonal ang mga isyung pangwika noong 1934. Maraming delegado ang sumang-ayon na isang Wikang Katutubo ang dapat maging Wikang Pambansa, ngunit sinalungat ito ng mga nagtaguyod ng Ingles.

Noong 1936, sa ilalim ng Batas Komonwelt Bilang 184, nalikha ang Surian ng Wikang Pambansa upang magsaliksik ng mga wikang katutubo ng bansa. Napili ng Surian ng Wikang Pambansa ang Tagalog bilang batayan ng pambansang wika ng Pilipinas sa ilalim ng pamamahala ni Pangulong Manuel L. Quezon.

### Panahon ng Kolonyal ng Hapon

Sa panahon ng pananakop ng Hapon mula 1941 hanggang 1945, ang Pilipinas ay nakaranas ng hirap at paniniil. Tinawag itong 'Panahon ng Kadiliman' dahil sa mga abuso. Sa kabila ng mga pagsubok, tinagurian naman itong 'Gintong Panahon ng Panitikang Filipino' dahil sa pag-usbong ng panitikang Pilipino sa panahon na ito. Ipinagbawal ng mga Hapon ang paggamit ng Ingles at itinaguyod ang paggamit ng Tagalog at iba pang katutubong wika upang mapalaganap ang kanilang impluwensya.

Noong 1942, itinatag ang Ordinansa Militar Blg. 13 na nag-utos na gawing opisyal na wika ang Tagalog at Nihonggo. Mahigpit na pinagbawal ang paggamit ng Ingles sa anumang aspeto ng pamumuhay ng mga Pilipino, pati na rin ang paggamit ng mga aklat at peryodikal na nauukol sa Amerika. Sinunog din ang mga aklat na nasusulat sa Ingles upang matiyak na hindi mababahiran ng kanluraning ideya ang panitikang nilikha.

Binuksan muli ang mga paaralang bayan at itinuro ang wika ng mga Hapon, ngunit mas pinagtuunan ng pansin ang paggamit ng wikang Tagalog. Ang mga mag-aaral na nagsipagtapos ay nakatatanggap ng tatlong uri ng katibayan: *Junior*, *Intermediate*, at *Senior*.

### Panahon ng Pagsasarili

Pagkatapos makamit ng Pilipinas ang kalayaan mula sa mga Amerikano noong 1946, muling naging pangunahing wika sa pamahalaan at edukasyon ang Ingles. Gayunpaman, hindi nawala ang pagsusulong sa isang pambansang wika. Noong 1959, pinangalanan ni Kalihim Jose Romero ang pambansang wika bilang "Pilipino" upang ihiwalay ito sa katawagang "Tagalog." Noong 1973, sa bisa ng Saligang Batas, isinulong ang paglinang at pormalisasyon ng isang wikang pambansa na tatawaging "Filipino," na dapat umunlad mula sa mga umiiral na katutubong wika sa Pilipinas. Nagpatuloy ito hanggang sa iproklama ang 1987 Konstitusyon, na nagsabing ang Filipino ang magiging pambansang wika, batay sa Tagalog ngunit bukas sa pag-angkin ng mga elemento mula sa iba pang katutubong wika sa bansa.

## Kalagayan

### Kakalatan at kalapatang heograpiko

Sumasakop ang "tahanang lupain" ng wikang Tagalog, o ang Katagalugan, lumabis-kumulang sa kalawakan ng gitna magpahanggang katimugang bahagi ng pulo ng Luzon - tinutukoy ang sa Aurora, Bataan, Batangas, Bulacan, Camarines Norte, Cavite, Laguna, Kalakhang Maynila, Nueva Ecija, Quezon, at Rizal. Winiwika rin ang Tagalog ng mga naninirahan sa mga kapuluan ng Lubang, Marinduque, at sa hilaga at silangang bahagi ng Mindoro at sa buong Palawan. Tinatayang sinasalita ito ng may 64.3 milyong mga Pilipino, mga 96.4% ng bilang ng tao ng populasyong pangkabahayan. 21.5 milyon, o 28.15% ng kabuoan ng populasyon ng Pilipinas, kung saan isa itong katutubong wika.

Matatagpuan ang mga nagsasalita ng Tagalog sa iba pang mga bahagi ng Pilipinas, maging sa lahat ng mga bahagi ng mundo, bagaman nakalaan lamang ang paggamit nito sa pakikipag-ugnayan sa pagitan ng mga pangkat etnikong Pilipino. Ito ang ikaanim na pinakawiniwikang wika sa Estados Unidos na may higit sa isang milyong mga tagapagsalita. Sa Canada, winiwika ito ng 235,615 mga katao.

### Opisyal na katayuan

Itinalaga ang Tagalog bilang wikang opisyal sa unang saligang batas ng Pilipinas, ang
Konstitusyon ng Biak-na-Bato (Artikulo VIII: Opisyal na Wika) ng 1897. Noong 1935, itinalaga ng saligang batas ng Pilipinas ang Ingles at Kastila bilang mga opisyal na wika, subalit iniatas ang pagpapaunlad at pagaangkin ng isang karaniwang wikang pambansang batay sa isa sa mga buhay na mga katutubong wika. Pagkaraan ng pag-aaral at talakayan, pinili ng Surian ng Wikang Pambansa (isang komiteng binubuo ng pitong mga kasaping kumakatawan sa iba't ibang mga rehiyon ng Pilipinas) ang Tagalog bilang batayan ng pagpapaunlad at pagaangkin ng isang wikang pambansa ng Pilipinas. Noong 30 Disyembre 1937, inihayag ni Pangulong Manuel L. Quezon ang pagkakapili ng wikang Tagalog bilang gagamiting batayan ng pagpapaunlad at pagaangkin ng isang Wikang Pambansa ng Pilipinas. Noong 1939, lumaong tinawag na *Pilipino* ang minumungkahing wikang pambansa.

Itinalaga ng saligang batas ng 1973 ng Pilipinas ang mga Pilipinong nakabatay sa Tagalog, kasama ng Ingles, bílang isang wikang opisyal at nag-atas ng pagpapaunlad at pormal na paggamit ng isang karaniwang wikang pambansang tatawaging *Filipino*. Itinakda ng konstitusyon ng 1987 ng Pilipinas ang *Filipino* bílang wikang Pambansa, na nag-aatas na sa pagsulong nito, higit pa itong pauunlarin at pagyayamanin batay sa mga búhay na wika sa Pilipinas at iba pang mga wika.

Bilang Filipino, itinuro ang Tagalog sa mga paaralan sa kabuuan ng Pilipinas. Sinsabing ito lamang ang isa mula sa 170 mga wikang Pilipinong opisyal na ginagamit sa mga paaralan at mga negosyo, bagaman isinasaad sa Artikulo XIV, Seksiyon 7 ng pang-1987 na Saligang Batas ng Pilipinas, sa isang bahagi, na:

> *Ayon sa probisyon ng batas at kung mamarapatin ng Kongresong kailangan ito, magsasagawa ang Pamahalaan ng mga hakbang upang panimulan at panatilihin ang paggamit ng Filipino bilang midyum ng opisyal na komunikasyon at bilang isang wikang pangpagtuturo sa sistemang edukasyonal.*
>
>

> *Ang mga wikang panrehiyon ay mga katulong na wikang opisyal sa mga rehiyon at magsisilbing mga katulong na midya ng pagtuturo doon.*
>
>

Nakaimpluwensiya rin ang iba pang mga wika sa Pilipinas, pangunahin na ang sa pamamagitan ng mga paglakbay-lipat ng mga mamamayan ng mga mananalita ng ganitong ibang mga wika mula sa mga lalawigan patungong Kalakhang Maynila.

## Mga anyo o dayalekto ng Tagalog

Ang Tagalog ay isang wika na may iba't ibang diyalekto at anyo, tulad ng Batangenyo, Bulakenyo, Tayabasin at Sox-Tagalog**.** Ang Filipino ay isang anyo nito na isinapamantayan na ginagamit sa pambansang konteksto. Ang mga Lalawiganing Tagalog ay may partikular na bokabularyo, gramatika, at pagbigkas na mas taal at kinagisnan kumpara sa batayang Tagalog.

### Wikang Filipino

Ang wikang Filipino ay isang anyo ng Tagalog na isinapamantayan bilang pambansang wika ng Pilipinas. Ang Filipino ay nagsisilbing pamantayang anyo ng Tagalog na ginagamit sa mga opisyal na mga dokumento, edukasyon, at media. Kabilang dito ang mga modernong salita at istilo na dulot ng impluwensya ng iba pang wika. Ang Tagalog na sinasalita sa Kalakhang Maynila ay madalas itinuturing na batayan ng Filipino. Bagaman mayroong iba’t ibang rehiyonal na diyalekto ng Tagalog, ang Filipino ay mas malawak ang saklaw at mas madaling maunawaan ng mga tao mula sa iba’t ibang rehiyon ng bansa. Sa ganitong paraan, nagiging mas epektibo itong gamit sa komunikasyon sa iba't ibang bahagi ng Pilipinas.

### Maynila

Ang anyo ng Tagalog na sinasalita at sinusulat sa Kalakhang Maynila, ang Pambansang Punong Rehiyon, ang ginamit bilang batayan para sa wikang Filipino. Masasabing ito ay mga karaniwan o batayang mga salitaan na nagagamit ng nakakaraming mananalita at nauunawaan ng bansa. Ang Kamaynilaan, na sentro ng bansa, ay tagpuan ng mga taong nagsasalita ng iba't ibang wika sa Pilipinas. Dahil sa impluwensya ng media, edukasyon, at pamahalaan, ang Tagalog ng Maynila ay itinuturing na pamantayan. Ang kolokyal na Maynilang Tagalog, na impormal na anyo ng Tagalog, ay may halong Ingles (Taglish), pinaikli na mga salita, at madalas gumagamit ng islang. Ito ay nagpapakita ng impluwensya ng iba pang wika tulad ng Espanyol at Ingles dahil sa kasaysayan.

*Saklaw*: Kalakhang Maynila, bahagi ng Kabite, kalapit na mga bayan ng Laguna, sa kanluran ng Pagsanjan, at mga lunduyang panlungsod (sentrong urbano) ng bansa.
### Bataan

Ang Tagalog ng Bataan at Zambales ay maitutulad sa Tagalog ng Maynila, bagama't madalas na nahahaluan ng Kapampangan at Pangasinan, pati na rin ang Ilokano, sa gawing kalapit ng Zambales sa Pampanga, Tarlac at Pangasinan. Maitutulad din ang Tagalog ng Bataan at Zambales sa Tagalog ng Cavite, dahil sa galing Cavite ang mga Tagalog na lumipat at tumira sa Bataan at Zambales.

*Saklaw*: Bataan (maliban na ang hangganang hilagang-silangan malapit sa Pampanga), timugang bahagi ng Zambales at Lungsod ng Olongapo.

### Bulacan

Wikang Bulakenyo (*Bulacan Tagalog*)
Ang Bulakenyo Tagalog ay isa sa baul ng kayamanan ng Wikang Tagalog sapagkat tinataglay pa nito ang ilang mga lumang salitang nilipasan na ng panahon sa Kalakhang Maynila gaya na lamang ng mga salitang kampit (kutsilyo), iwi (kalinga), pisaw (maliit na palakol), anluwage (karpintero), balisungsong (embudo), supil (hairband), matamis (asukal) at iba pa.

**Talaan ng mga piling mga wika o salita sa Tagalog ng Bulacan:**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Bulakenyong Tagalog** | **Batayang Tagalog** | **Ingles** |
| 1. Agihap | Singaw | Mouth blisters |
| 2. Alipato | Lumilipad na mga abo | Flying embers |
| 3. Angis | Baho | Stink |
| 4. Asinorya | Karot | Carrot |
| 5. Ato | Totoy | Young boy |
| 6. Babag | Away | A fight |
| 7. Baliwasan | Pamingwit | Fishing rod |
| 8. Baribot | Bugnutin | Grumpy |
| 9. Bulaos | Eskinita | Alley |
| 10. Dalahira | Tsismosa | Gossiper |
| 11. Dupang | Lamang | Rather |
| 12. Durungawan | Bintana | Window |
| 13. Gitata | Dugyot | Untidy |
| 14. Hinaw | Paghuhugas ng kamay | Handwashing |
| 15. Hitad | Harot | Flirt |
| 16. Huwad | Peke | Fake |
| 17. Kabog | Ibagsak | Drop down |
| 18. Kabisote | - | "By the book" |
| 19. Kadlo | Igib | Fetching water |
| 20. Laste | Goma | Rubber |
| 21. Lubay | Tigil | Stop |
| 22. Lulon | Rolyo | Roll |
| 23. Lusak | Putik | Mud |
| 24. Magaso | Malikot | Clumsy |
| 25. Magparikit | Magsiga ng apoy | To make a fire |
| 26. Malulam | Makulimlim | Cloudy |
| 27. Mamilmit | Mamingwit | To fish |
| 28. Maniba | Pahinog na | Nearly ripe |
| 29. Matamis | Asukal | Sugar |
| 30. Matigakan | Mabulunan | Choke |
| 31. Minandal | Meryenda | Afternoon snack |
| 32. Nairinan | Nasamid | Choked |
| 33. Pakat | Dikit | To paste |
| 34. Panat | Pabulok na | Nearly rotten |
| 35. Paragan | - | Tuck in |
| 36. Paswit | Sitsit/Pito | To whistle |
| 37. Patitian | Panuyuan | Drying rack |
| 38. Pihado | Sigurado | Sure |
| 39. Saukan | Sawsawan | Saucer |
| 40. Sukal | Basura | Trash |
| 41. Supil | - | Hairband |
| 42. Taling | Nunal | Mole |
| 43. Tangis | Iyak | Cry |
| 44. Unab | Hugas bigas | To wash rice |
| 45. Urong | Hugas plato | To wash plates |

Ang punto o *accent* naman ng Bulakenyo Tagalog ay kilala sa pagiging mahimig at melodiko nito. Bukod pa rito, mabilis ngunit klaro kung magsalita ang mga Bulakenyo dahil sa kahusayan nila sa pangungusap na may kaugnayan sa pamamaraan nila sa pananalumpati at pagtula. Sinasabing malaki ang naging impluwensiya ng Wikang Kapampangan sa Bulakenyo Tagalog.

Ang ilang pangunahing pagkakaiba ng bokabularyo at pagtatag nito sa Tagalog ng Kalakhang Maynila ay ang mga sumusunod:

1. Paggamit ng salitang *eka*, ito ay pinaikling salin ng "wika" , ang pangunahing kahulugan nito sa Kalakhang Maynila ay "sabi" ngunit kalaunan ay naging ganap nang ekspresyon sa pang-araw-araw na pangungusap.

2. Paggamit ng unlaping *ka-*, ginagamit upang bigyan ang isang salita ng kahulugang pang-uri, ito ay maihahambing sa empasis na "ang-" ng Kalakhang Maynila; ginagamit ang ganoong diskarte ng pananalita sa Southern Tagalog. Halimbawa, *kaganda*, sa halip na "ang ganda" ; o *kasarap*, sa halip na "ang sarap".

3. Kahalintulad sa Batangas Tagalog ginagamit din ang mga salitang *ire/ere* sa halip na "ito" at *dine* sa halip na "dito". Bukod dito ay ginagamit rin ang salitang *kata*, ito ay maihahambing sa salitang "tayo" ngunit ito ay limitado lamang sa dalawang nag-uusap.

*Saklaw*: lalawigan ng Bulacan, Nueva Ecija at ilang bahagi ng Pampanga at Tarlac.
### Batangas

Wikang Batangenyo (*Batangas Tagalog*)
**Talaan ng mga piling mga wika o salita sa Tagalog ng Bulacan:**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Batangenyo Tagalog** | **Batayang Tagalog** | **Ingles** |
| 1. Asbag | Yabang | Egoism |
| 2. Asbar | Garuti | Lace |
| 3. Atungal | Iyak | Cry |
| 4. Baak | Hati | Split / Cleave |
| 5. Balatong | Monggo | Mung bean |
| 6. Bang-aw | Ulol | Stupid |
| 7. Bangi | Ihaw | Grill |
| 8. Barik | Inom | Drink |
| 9. Barino | Galit | Angry |
| 10. Buog | Tulog | Sleep |
| 11. Dagasa | Bulusok | Tripped and crashed |
| 12. Dine | Dito | Here |
| 13. Gahaman | Matakaw | Glutton |
| 14. Gura | Sumbrero | Hat |
| 15. Guyam | Langgam | Ant |
| 16. Harot | Landi | Flirt |
| 17. Hawot | Tuyo | Dried-fish |
| 18. Hiso | Sipilyo | Toothbrush |
| 19. Huntahan | Kwentuhan | Storytelling |
| 20. Imis | Linis | Clean |
| 21. Kakaunin | Susunduin | Fetch |
| 22. Landang | Lagnat | Fever |
| 23. Litar | Pasyal | Stroll |
| 24. Lungange | Lasing | Drunk |
| 25. Maas/Ulaga/Malag | Tanga | Fool |
| 26. Mamay | Lolo | Grand father |
| 27. Ma-sukal | Ma-lago | Shrubby / Wild growth |
| 28. Nagpa-bulak | Nagpa-kulo | Boil |
| 29. Pangkal | Tamad | Lazy |
| 30. Pulong | Ka-usap | Talk |
| 31. Sahol | Kumain gamit ang kamay | Eat use hand |
| 32. Sumbi | Suntok | Punch |
| 33. Sura | Inis | Annoy |
| 34. Suray | Liko | Bend |
| 35. Susot | Ginawang hindi-maganda | Exaperated |
| 36. Taluti | Daldal | Talkative |
| 37. Takin | Tahol | Bark |
| 38. Tarangkahan | Geyt | Gate |
| 39. Timo | Tigil | Stop |
| 40. Tubal | Maduming-damit | Dirty dress |
| 41. Umungkot | Umupo | Sit |

Ang Tagalog ng Batangas ay nailalarawan sa pamamagitan ng isang malakas na tuldik at isang bokabularyo at balarila na malapit na nauugnay sa makalumang Tagalog. Maykabilisan ang pagbigkas nito dalá ng punto sa mga pangungusap nito na nagiging dahilan ng kaibahan ng himig nito sa wikain sa Maynila. Ang ilang pangunahin at kilalang pagkakaiba nito sa wikain ng Maynila ay ang paggamit ng salitang *ire* sa halip na *ito*, *dine* sa halip na *dito* at *ga* sa halip na *ba*. Gayon din ang mga salitang "parine", "parito", dumito at iba pa.

*Saklaw*: Batangas at ilang bahagi ng Laguna
### Rizal at Laguna

Wikang Tanay-Paete (*Tanay-Paete Tagalog*)
**Talaan ng mga piling mga wika o salita sa Tagalog ng Tanay-Paete:**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Tanay at Paete Tagalog** | **Batayang Tagalog** | **Ingles** |
| 1. Baak | Hati/putol | Sever |
| 2. Balbal | Bakla/Bading | Gay |
| 3. Balisong | Itak | Bolo |
| 4. Dagasa | Bulusok | Swiftness/Sudden |
| 5. Diwara | Biro | Joke |
| 6. Gimbal | Gulat | Shock |
| 8. Kalo | Sumbrero | Hat |
| 9. Laso | Singaw | Mouth sore |
| 10. Milya | Layo | Miles/far |
| 11. Salapi | Pera | Money |
| 12. Tayog | Taas | Tall |
| 13. Umanhin | Sensya | Patient |

Wikang Lagunense (*Lagunense Tagalog*)
**Talaan ng mga piling mga wika sa Tagalog ng Laguna:**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Lagunense Tagalog** | **Batayang Tagalog** | **Ingles** |
| 1. Adwa | Nasusuka | Gagging |
| 2. Ampiyas | Tilamsik ng ulan | Splash of rain |
| 3. Balahura | Balasubas | Swindler |
| 4. Bang-Bang | Kanal | Canal |
| 5. Bulaan | Sinungaling | Liar |
| 6. Dangil | Sagi | (Slightly/Accidentally) Hit |
| 7. Gahaman | Matakaw | Gluton |
| 8. Galaiti | Galit | Angry |
| 9. Gara | Yaman | Wealth |
| 10. Girian | Away | Fight |
| 11. Gulantang | Gulat | Shock |
| 12. Gitata | Dugyot | Untidy |
| 13. Isog | Isod | Move |
| 14. Hambog | Mayabang | Egoistic |
| 15. Huwad | Peke | Fake |
| 16. Kaon | Sundo | Fetch |
| 17. Kwiteb | maliit na langgam | small ant |
| 18. Lagibas | Hindi sariwa, bilasa | Not fresh |
| 19. Lango | Lasing | Drunk |
| 20. Limbang | Landi | Flirt |
| 21. Nag-siga | Nag-sunog | Burned |
| 22. Pamipi/Matpat | Pamalo | Rod |
| 23. Payo | Abiso | Advice |
| 24. Sala | Mali | Wrong |
| 25. Samlang | Dumi | Dirty |
| 26. Simpan | Ligpit | Kept |
| 27. Sisibat/*yaya-on* | Lilisan/*aalis* | Gone |
| 28. Suplong | Sumbong | Complain/Fink |
| 29. Talapid | Tisod | Stumble |
| 30. Tambok | Taba | Fat |
| 31. Tapas | Bunot | Uprooted |
| 32. Tilapon | Talsik | Splash |

Paunawa na "bawal magtapon ng basura" sa tabing-daan sa lalawigan ng Laguna.
Ang Tagalog ng Tanay-Paete ay pagbigkas na nahubog mula sa pinagsamang salita ng Tagalog at katutubong agta ng nasabing rehiyon. Ang punto o tono nito ay alon alon na sinusundan ng mga katagang "hane" at kapag tumutukoy ng pagiging kilala o tanyag ng isang tao o pangyayari ay may unlapi na "bang" sa unahan ng salita.May kaluwagan ang pananalita ng tanay-paete kung ihahambing sa may diin na pangungusap ng mga katagalugan sa timog. Hanggang sa kasalukuyan ang pananalitang ito ay bahagyang mapupuna pa rin sa bahagi sa Pasig hanggang sa palibot na mga bayan ng Binangonan, Taytay, Angono at karugtong pang mga bayan nito na nasa lalawigan ng Rizal.

*Saklaw*: Lahat ng mga bayan sa silangan ng Pagsanjan, Laguna, at lalawigan ng Rizal.
### Marinduque

**Wikang Marinduque (*Marinduque Tagalog*)**

Naiiba ang Tagalog ng Lalawigang Marinduque (na tinatawag ding Marindukenyo) sa iba pang Tagalog dahil sa pagkakabukod ng isla ng Marinduque sa Luzon. Mapapansin sa wikang sinasalita sa silangang bahagi nito ang impluwensiya ng mga nanahan na Bisaya at Bikolano sa lugar

Ang Marindukenyo ay inilalarawan bilang "ugat na pinagmulan ng makabagong porma ng wika." (Cecilio Lopez, 1923), na sinasabing kakikitahan ng mga sinaunang katangian ng wikang Tagalog. Sa kasalukuyan, sinasalita ng mga taga-Marinduque ang Tagalog sa paraan nang pagsasalita ng mga matatandang Tagalog.

| Batayang Tagalog | Diyalektong Marinduque | Ingles |
| --- | --- | --- |
| Susulat sina Maria at Fulgencia kay Juan. | Másúlat da Maria at Fulgencia kay Juan. | "Maria and Fulgencia will write to Juan." |
| Mag-aaral siya sa Maynila. | Gaaral siya sa Maynila. | "He will study in Manila." |
| Magluto ka! | Pagluto ka! | "Cook!" |
| Kainin mo iyan. | Kaina mo yaan. | "Eat that." |
| Tinatawag tayo ni Tatay. | Inatawag nganì kitá ni Tatay. | "Father is calling us." |
| Tutulungan ba kayó ni Hilarion? | Atulungan ga kamo ni Hilarion? | "Will Hilarion help you (pl.)?" |

*Saklaw*: Marinduque.
### Lubang/Mindoro

Wikang Mindoreño (*Lubang Tagalog*)
**Talaan ng mga piling mga wika sa Tagalog ng Lubang/Mindoro:**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Mindoreño Tagalog** | **Batayang Tagalog** | **Ingles** |
| 1. Asngaw | Masangsang, mabaho | Bad smell |
| 2. Are/Ari | Ito | This |
| 3. Banas | Init | Heat |
| 4. Baysan | Kasal | Wedding |
| 5. Hikap | Pasyal | Stroll |
| 6. Garuti | Palo | Whack |
| 7. Gaod | Alis | Going |
| 8. Gitla | Gulat | Shock |
| 9. Guyod | Siksikan | Dense |
| 10. Habla | Asunto | Case |
| 11. Hili | Inggit | Envy |
| 12. Laog | Layas | Go away |
| 13. Lamog | Labahin | Dirty washing clothes |
| 14. Latiti | Naglaro ng tubig | Played dirt/water |
| 15. Liyo | Hilo | Dizz |
| 16. Mulay | Wala | Loose |
| 17. Mandin | Oo/nga | Agree |
| 18. Pagerper/Pampam | Puta | Whore |
| 19. Palot | Panghi | Stink |
| 20. Tubal | Dumi | Dirt |
| 21. Tuon | Tuhog | Skewer |
| 22. Ulag | Landi | Flirt |

Isang anyo ng Tagalog ng Batangas na dinala ng mga nagsidayong mga taong Batangas sa nasabing pulo.

*Saklaw*: pulo ng Mindoro, kapuluang Lubang, Nasugbu, Batangas
### Tayabas

Wikang Tayabas (*Tayabas Tagalog*)
Tinatawag na wikang Tayabas-Tagalog *(Tayabas Tagalog)* ang mga salitaang ginagamit para sa buong Lalawigan ng Quezon. Ang Tayabas ay tumutukoy sa lumang pangalan ng lalawigan. Ang naturang wikain ay may ilang naiibang katangiang halaw sa wikang Bikolano. Ilan ding mga salita ang hindi nauunawaan ng ibang mga nagsasalita ng Tagalog. Batay sa mga naunang pagsusuring lingguwistika ni Dr. E. Arsenio Manuel sa lalawigan, mayroong 3,336 na saligang salita at katagang ginamit sa Tayabas Tagalog na hindi nakatala sa monumental na gawain ni Pedro Serrano Laktaw; *Diccionario Tagalog-Hispano (1914)* na partikular sa Tagalog ng Bulakan-Manila. Karamihan sa mga salitang Tayabasin na ito ay makikita sa *Vocabulario* *De Lengua Tagala*, ang unang Espanyol-Tagalog na diksyunaryo na isinulat ni Padre Pedro de San Buenaventura noong 1613. Nangangahulugan ito na ang mga salitang napanatili sa Tagalog ng Tayabas ay ginagamit na bago pa man nasakop ng mga Kastila ang Pilipinas.

**Talaan ng mga piling mga wika sa Tagalog ng Tayabas (Quezon):**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Tayabasin/Quezonin Tagalog** | **Batayang Tagalog** | **Ingles** |
| 1. Atsay | Katulong | Maid |
| 2. Bagot | Inip | Boredom |
| 3. Bahog | Pakain | Feed |
| 4. Banas | Init | Hot |
| 5. Biwas | Kawil | Hook |
| 6. Gayak | Handa | Ready |
| 7. Gitla | Gulat | Shock |
| 8. Hambalos | Hampas | Rubbish |
| 9. Hibas | Mababaw | Shallow |
| 10. Isog | Isod | Move |
| 11. La'ang | Lang/Lámang | Only |
| 12. Liyo | Hilo | Dizzy |
| 13. Nag-*yapak* | Nag-*paa* | Barefoot |
| 14. Nag-*yakag* | Nag-*yaya* | Invite |
| 15. Pamipi/Matpat | Pamalo | Rod |
| 16. Said | Ubos | Exhaust |
| 17. Salapi/datong | Pera | Money |
| 18. Tabil | Anghang | Chill |
| 19. Taib | Malalim | Deep |
| 20. Tilapid | Tisod | Stumble |
| 21. Tapas | Bunot | Uprooted |
| 22. Tilas | Higad | Tussock |
| 23. Tilos | Galunggong | Blue Mackerel Scad |
| 24. Yungib | Kuweba | Cave |

Isa sa namumukod tanging katangian ng Tayabasin ay ang likas na di-pagdaragdag ng panlaping *-eño/-enyo* sa pagtukoy sa likas na kinagisnang bayan, linang o lokalidad ng isang tao. Pangkaraniwang ginagamit sa wikain ang panlaping *-in* o *-hin* upang tukuyin ang katutubong lokalidad ng isang tao tulad ng Lukbanin, Pagbilawin, Tagkawayanin, Maynilain atbp.

Ang Tagalog ng Tayabas ay kinakikitaan din ng naiibang pagbigkas o punto lalo na sa mga pandiwa gaya ng *abyadi* (abyad), *saraduhi* (isara), *buksi* (buksan), *halui* (haluin), *palipari* (paliparin), *bantayi* (bantayan) at iba pa.

Sa gitnang baybay-tabi ng lalawigan na malapit sa Batangas ay may kahambingan ng Batangas Tagalog at sa baybay-timog na bahagi nito ay may hawa ng Bikol (malapit sa Camarines Norte) at may Bisaya rin naman sa gawing katimugang baybay-bahagi ng tangway nito na tinawag na "Bondok Peninsula". Tila nahahati rin ang Tagalog ng Tayabas sa dalawang anyo: ang anyong kanluran na mas nalalapit sa Batangenyo at ang anyong silangan na mas nalalapit sa Marindukenyo.

*Saklaw*: lalawigan ng Quezon, Aurora at ilang bayan ng Camarines Norte na kalapit ng Quezon.
### Cavite

Wikang Caviteño (*Cavite Tagalog*)
Ang pagiging malápit ng Cavite sa Kamaynilaan at Batangas ang naging dahilan ng lahukang Tagalog nito na tunog Batangas, Maynila, at Bulakan. Maraming salita at mga ekspresyon o dagliang pangungusap ang nagbigay kaibahan sa Tagalog ng Cavite kapag ihinambing sa Tagalog ng Kamaynilaan. Bagama't may pagkakaiba ang mga ito, ang pang-unawa sa pakikipagtalastasan ay sumusunod pa rin sa patakaran ng salita ng wikang Tagalog.

**Talaan ng mga piling mga wika sa Tagalog ng Kabite:**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Caviteño Tagalog** | **Batayang Tagalog** | **Ingles** |
| 1. Anlawan | Hugasan | Wash |
| 2. Asbok | Usok | Smoke |
| 3. Balatik | Tirador | Shooter |
| 4. Banas | Inis | Annoy |
| 5. Bangkito | maliit-na-upuan | Small Chair |
| 6. Bokter | Paldo | Diss |
| 7. Bora | Handaan/Kainan | Banquet |
| 8. Bug-ong | Baon | Snack |
| 9. Dagukan | Sapakin | Punch |
| 10. Dalang | Bihira | Rarely |
| 11. Gulok | Itak | Bolo |
| 12. Guyam | Langgam | Ant |
| 13. Isdog | Isod | Move |
| 14. Kampet | Kutsilyo | Knife |
| 15. Kanaw | Timpla | Blend |
| 16. Kawil | Nangawil | Hooking |
| 17. Liban | Tawid | Cross (a road or path) |
| 18. Luglog | Palabok | Pancit Palaboc |
| 19. Maruta | Maldita | Damn |
| 20. Na-tibo | Salubsob | Sliver/splinter |
| 21. Pantyon/Panchong | Sementeryo | Cemetery |
| 22. Perok-Perok | Gasera | Lamp |
| 23. Pulo | Gubat | Forest |
| 24. Prungo | Bubog | Fragment |
| 25. Pandong/Shorpet | Sumbrero | Hat |
| 27. Shower | Tsinelas | Fliplop |
| 28. Sura | Inis/Banas | Annoy |

Isa sa mga pinakamatandang lalawigan sa Pilipinas ang Cavite, at dáting kilalá sa katawagang lalawigan ng Tangway, isang pangalang ginamit simula sa panahon ng mga Kastila hanggang sa palibot ng taóng 1950. Nagmula ang pangalang Cavite sa pangalan ng matandang bayan nito na kilalang Kawit. Naging Cavite ito sa baybay sa Kastila at ang pagdugsong ng puntong *eh* sa *cavit*, kaya naging *Cavite* sa kalaunan.

Narito ang ilang mga pangungusap na di karaniwan sa Kamaynilaan:

1. Sa biglang pagtaas ng tubig dahil sa malakas na ulan ay napaigtad ako sa kinatatayuan ko!
2. Napagawi ako sa ilat na iyan, mangilanngilan din naman ang ista gaya ng igat, may ulang at katam din naman.
3. Sal-itan nga kitang maghalo nireng tilbok sa kawa!
4. Saksa ang gulay sa baraka, kitang mamaraka nang abutin natin ang tulpukan!
5. Lagyan mo nga nang panangga yaang batang iyan nang hindi laging nauuya!
6. Nagdala nga ng bug-ong wala namang kutsara! Magsakol na lang kitang kainin itong dala mong pagkain!
7. Oy, binata! Pagkasiwal mo! Piliin mo nga yaang makakaharap mo baka sintugin yang makabangga mo!
8. Astang taga-Maynila ka na ah! Kaya lang maitim ka pa rin!
9. Nabagu na ang dating daan! Di ko na ito gamay, mahihirapan akong matukoy ang hinahanap ko!
10. Sa iyong mga ikinikilos, talastas ko na ang iniisip mo!
11. Dumausdos ang sinasakyan namin kanina sa daan! Pagkatarik ba naman,ahoy!
12: Nagwagi na sa sabong ay nag agaw pa ng manok, singkara na!
*Saklaw*: Ilaya at kanlurang bahagi ng Cavite, maging ang kadugsong nitong mga bayan ng Batanggas tulad ng Nasugbu, Lian, Laurel, Talisay, Lemery at iba pang kalapit na mga bayan nito.
### Soccsksargen

Soccsksargening Tagalog
Ang **Soccsksargen Tagalog** o **Sox-Tagalog** ay isang diyalekto ng Tagalog na ginagamit sa rehiyon ng Soccsksargen sa Mindanao, na nagresulta mula sa pagsasanib ng iba't ibang wika tulad ng Tagalog, Binisaya/Sinugboanon, Ilocano, Hiligaynon, at Ingles. Ang Sox-Tagalog ay umusbong mula sa *language interference* at *code-switching*, kung saan ang mga katutubong nagsasalita ng iba't ibang wika ay hinahalo ang mga katangian ng kanilang mga wika sa Tagalog (Cadorna, Indoyon, & Evangelio, 2022). Ayon sa pag-aaral, ang Sox-Tagalog ay may iba't ibang varayti tulad ng *Tacurong-Tagalog*, *Davao/Gensan-Tagalog*, *Kabacan-Tagalog*, at *Cotabato City/Maguindanaon-Tagalog*. Lumalaganap din ang paggamit nito sa mga panitikan ng rehiyon, na nagbibigay-daan sa mas malawak na pagpapahayag ng kultura at wika ng mga tao sa Soccsksargen.

**Pangunahing Katangian ng Sox-Tagalog : Mga Unlapi para sa Pandiwang may Layon: Ginagamit ang unlapi na *gina-* at *gi-* para sa progresibong aspeto ng pandiwa. Halimbawa, ang salitang "*kain*" ay ginagamit bilang "*ginakain*"

* Mga Unlapi para sa Pandiwang may Tagaganap*:** Ginagamit ang unlapi na *naga-* at *nag-* para sa progresibong aspeto ng pandiwa. Halimbawa, ang salitang "*kain*" ay ginagamit bilang "*nagakain*"

* Unlapi ng Pandiwang Pawatas: Ginagamit ang unlapi na *mag-* para sa infinitibong aspeto ng pandiwa. Halimbawa, ang salitang "*tingin*" ay ginagamit bilang "*magtingin*".

* Kawalang ng Reduplikasyon**:* Walang reduplikasyon ng mga pantig sa mga salitang binagong anyo ng pandiwa. Halimbawa, ang salitang "*walang* *makakaalam*" ay ginagamit bilang "*walang makaalam*"

* Unlaping Pang-uri**:* Ginagamit ang unlapi na *ka-* para sa mga pang-uri. Halimbawa, ang salitang "*talino*" ay ginagamit bilang "*katalino*" o "*ka-smart*"

* Pahambing na Pasukdol: Ginagamit ang salitang "grabe" bago ang mga salitang may natitirang pantig ng unlapi na "*napaka*-". Halimbawa, ang salitang "*napakatalino*" ay ginagamit bilang "*grabe katalino*".

* Mga Partikel na Hiniram mula sa ibang Wika**:* Ginagamit ang mga partikular na galing sa Hiligaynon tulad ng *gud/jud*, *gani*, *baya*, at *uy*. Halimbawa, ang salitang "*ginakain*" ay ginagamit bilang "*ginakain jud*"

## Mga tunog sa pagbigkas

May 21 ponema ang Tagalog: 16 katinig at limang patinig. Payak ang balangkas ng isang pantig, na nilalaman ng hindi bababa sa isang katinig, at isang patinig, maliban sa mga hiniram na salita tulad ng "trak" o "tsokolate".

### Mga patinig

Bago dumating ang mga Espanyol, mayroong tatlong ponemang patinig ang Tagalog: /a/, /i/, and /u/. Ipinalawig ito sa limang patinig nang isinama ang mga patinig ng Espanyol. Ito ang:

* /a/, isang patinig sa gitna na bukas at hindi pabilog
* /ɛ/, isang patinig sa gitnang harap na bukas at hindi pabilog
* /i/, isang patinig sa harap na sarado at hindi pabilog
* /o/, isang patinig sa gitnang likod na sarado at pabilog
* /u/, isang patinig sa likod na sarado at pabilog

May apat na pangunahing diptonggo sa Tagalog: ang /aɪ/, /oɪ/, /aʊ/ at /iʊ/.

### Mga katinig

Nasa baba ang isang talaan ng mga katinig sa Tagalog. Walang hangin ang lahat ng mga katinig na pasara (*stop consonant*). Makikita naman sa lahat ng posisyon ang panlalamunang pailong (*velar nasal*), kasama ang unang bahagi ng isang salita.

**Talaan ng mga ponemang katinig ng Tagalog**|  | Labi | Ngipin/Gilagid | Likurang gilagid/Paleta | Ngala-ngala | Tagukan |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pailong | m | n | ɲ | ŋ |  |
| Pasara | p | b | t | d | tʃ | dʒ | k | ɡ | ʔ |
| Pasutsot |  | s | ʃ |  | h |
| Pakatal |  | ɾ |  |  |  |
| Pagilid/Malapatinig |  | l | j | w |  |

### Diin

Ponemiko ang diin sa Tagalog. Nagkakaroon ng pangunahing diin sa huling pantig o penultimong pantig (pangalawa sa huli) ng isang salita. Kasama ng pangunahin o pangalawang diin ang pagpapahaba ng bigkas sa mga patning maliban na kung nasa dulo ng salita ang diin nito. Mahalaga ang papel ng diin sa Tagalog: pinalilinaw nito ang mga salitang magkapareho ang baybay, ngunit magkaiba ang bigkas, tulad ng "tayo" (ako at ibang tao na magkakasama) at "tayô" (tumindig), na karaniwang sinusulat nang walang kudlit.

### Tunog

* /a/ ay pinataasan nang kaunti para maging [ɐ] sa mga posisyong walang diin at kung minsan ay sa mga posisyong may diin (‘inang bayan’ [in'ɐŋ 'bɐjən])
* /i/ na walang diin is karaniwang binibigkas na [ɪ] tulad sa wikang Ingles "b**i**t"
* /i/ sa dulong pantig ay puwedeng bigkasin bilang [i ~ e ~ ɛ] dahil ang [e ~ ɛ] ay *allophone* ng [ɪ ~ i] sa dulong pantig.
* /ɛ/ na walang diin at /o/ ay puwede ring bigkasin bilang [i ~ ɪ ~ e] at [u ~ ʊ ~ ɔ] maliban sa mga dulong pantig. [o~ ʊ ~ ɔ] at [u ~ ʊ] ay mga *allophones* rin.
* /u/ na walang diin ay karaniwang [ʊ] tulad sa wikang Ingles "b**oo**k"
* Ang diptonggong /aɪ/ and the sequence /aʔi/ have a tendency to become [eɪ ~ ɛː].
* Ang diptonggong /aʊ/ and the sequence /aʔu/ have a tendency to become [oʊ ~ ɔː].
* /k/ sa pagitan ng dalwang patinig ay puwede maging [x] katulad sa Español "**J**osé", na kung saan sa simulang posisyon ay puwede maging [kx].
* Intervocalic /g/ and /k/ tend to become [ɰ] (see preceding).
* /ɾ/ at /d/ ay maaaring mapagpapalit na /ɾ/ at /d/ na dating *allophones* in Tagalog.
* Ang impit sa dulo ng isang salita ay kadalasang nawawala kung ito'y nasa gitna ng pangungusap, lalo na sa Kamaynilaan. Ang patinig na sinusundan nito ay karaniwang pinahahaba. Ngunit, sa ibang diyalekto ay napapanatili ito..
* /o/ ay maaari maging [ɔ] sa mga pantig na may diin.
* /niy/, /siy/, /tiy/, and /diy/ may be pronounced as [nj]/[nij], [sj]/[sij], [tj]/[tij] and [dj]/[dij], respectively, especially in but not limited to rural areas.
* /ts/ may be pronounced as [ts], especially in but not limited to rural areas.
* /e/ or /i/ before s-consonant clusters have a tendency to become silent.

## Paggamit sa panitikan

Ang wikang Tagalog ay isang mahalagang kasangkapan sa panitikan ng Pilipinas. Sa pamamagitan nito, naisusulat ang mga tula, maikling kuwento, nobela, dula, at sanaysay na naglalarawan ng kultura, kasaysayan, at karanasan ng mga Pilipino. Ang mga tula ay puno ng talinghaga at metapora, habang ang mga maikling kuwento at nobela ay naglalahad ng mga kumplikadong karakter at sitwasyon. Ang mga dula ay nagpapakita ng mga isyung panlipunan at personal na karanasan, habang ang mga sanaysay ay nagbibigay ng malalim na pagninilay sa iba't ibang paksa.

### Mga Halimbawang Akda

#### Tula

* "*Florante at Laura*" ni Francisco Balagtas - Isang epikong tula na naglalarawan ng pag-ibig at pagkakaibigan sa gitna ng digmaan.
* "*Pag-ibig sa Tinubuang Lupa*" ni Andres Bonifacio - Isang tula na nagpapahayag ng pagmamahal sa bayan at kahandaan sa sakripisyo para sa kalayaan.

#### Maikling Kuwento

* "*Ang Pag-ibig ng Ina*" ni Pascual de Leon - Isang kuwento tungkol sa sakripisyo ng isang ina para sa kanyang anak.
* "*May Daigdig sa Karagatan*" ni Salvador P. Lopez - Kuwento ng pag-ibig at pakikipagsapalaran.

#### Nobela

* "*Noli Me Tangere*" ni Jose Rizal - Isang nobelang nagpapakita ng kalagayan ng Pilipinas sa ilalim ng kolonyal na pamamahala ng Espanya.
* "*Mga Ibong Mandaragit*" ni Amado V. Hernandez - Isang nobelang nagpapahayag ng pakikibaka ng mga manggagawa.
* "*Dekada '70*" ni Lualhati Bautista- Isang nobela na naglalarawan ng buhay ng pamilyang Pilipino noong dekada 1970, sa panahon ng Batas Militar sa Pilipinas.

#### Dula

* "*Walang Sugat*" ni Severino Reyes - Isang dula na naglalarawan ng pag-ibig sa gitna ng himagsikan.
* "*Kahapon, Ngayon, at Bukas*" ni Aurelio Tolentino - Isang dula na tumatalakay sa pag-aasam ng kalayaan.

#### Sanaysay

* "*Liwanag at Dilim*" ni Emilio Jacinto - Isang serye ng mga sanaysay na tumatalakay sa mga prinsipyo ng rebolusyon.
* "*Pahayag*" ni Lope K. Santos - Sanaysay na nagsasalaysay ng mga karanasan sa panahon ng digmaan.

#### Pagsasalin sa panitikang panrelihiyon

Ang Sampung Utos ng Diyos sa Tagalog.
Isa sa mga masiglang tagapag-ambag sa panitikang Tagalog ang panitikang pampananampalataya. Noong 1970, isinalin ng Philippine Bible Society ang Bibliya sa Tagalog, ang unang pagsasalin sa anumang wika sa Pilipinas. Sa kasalukuyan, may tatlong pangunahing salinwikang Tagalog ng Bibliya: ang *Magandang Balita Biblia*, *Ang Biblia*, at ang Bagong Sanlibutang Salin. Ang Catholic Bishops' Conference of the Philippines ang isa sa mga unang nagsalin ng Romanong Misal patungong Tagalog noong 1982. Naglilimbag din ang mga Saksi ni Jehova ng panitikang Tagalog mula pa noong 1941 at may mga lathalain tulad ng *Ang Bantayan (The Watchtower)*. Ang Tagalog ay isang matatag na wika na may kaunting pagbabago sa mga Katolikong salinwikang Bibliya, habang ang Protestantismo sa Pilipinas ay mas ekumenikal ang gawi sa mga panalanging liturhikal.

## Paghahambing sa ibang wikang Austronesio

Nasa baba ang isang tsart ng Tagalog at dalawampung iba pang wikang Austronesyanno na naghahambing sa labintatlong mga salita.

| Ingles | one | two | three | four | person | house | dog | coconut | day | new | we (inclusive) | what | fire |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Tagalog | isa | dalawa | tatlo | apat | tao | bahay | aso | niyog | araw | bago | tayo | ano | apoy |
| **Tombulu (Minahasa)** | esa | zua (rua) | telu | epat | tou | walé | asu | po'po' | endo | weru | kai, kita | apa | api |
| **Wikang Gitnang Bikol** | saro | duwa | tulo | apat | tawo | harong | ayam | niyog | aldaw | ba-go | kita | ano | kalayo |
| **Rinconada Bikol** | əsad | darwā | tolō | əpat | tawō | baləy | ayam | noyog | aldəw | bāgo | kitā | onō | kalayō |
| **Waray** | usa | duha | tulo | upat | tawo | balay | ayam/ido | lubi | adlaw | bag-o | kita | anu | kalayo |
| **Cebuano** | usa/isa | duha | tulo | upat | tawo | balay | iro | lubi | adlaw | bag-o | kita | unsa | kalayo |
| **Hiligaynon** | isa | duha | tatlo | apat | tawo | balay | ido | lubi | adlaw | bag-o | kita | ano | kalayo |
| **Aklanon** | isaea, sambilog, uno | daywa, dos | tatlo, tres | ap-at, kwatro | tawo | baeay | ayam | niyog | adlaw | bag-o | kita | ano | kaeayo |
| **Kinaray-a** | sara | darwa | tatlo | apat | tawo | balay | ayam | niyog | adlaw | bag-o | kita | ano | kalayo |
| **Tausug** | hambuuk | duwa | tu | upat | tau | bay | iru' | niyug | adlaw | ba-gu | kitaniyu | unu | kayu |
| **Maranao** | isa | dowa | t'lo | phat | taw | walay | aso | neyog | gawi'e | bago | tano | tonaa | apoy |
| **Kapampangan** | metung | adwa | atlu | apat | tau | bale | asu | ngungut | aldo | bayu | ikatamu | nanu | api |
| **Pangasinan** | sakey | dua, duara | talo, talora | apat, apatira | too | abong | aso | niyog | ageo | balo | sikatayo | anto | pool |
| **Iloko** | maysa | dua | tallo | uppat | tao | balay | aso | niog | aldaw | baro | datayo | ania | apoy |
| **Ivatan** | asa | dadowa | tatdo | apat | tao | vahay | chito | niyoy | araw | va-yo | yaten | ango | apoy |
| **Ibanag** | tadday | dua | tallu | appa' | tolay | balay | kitu | niuk | aggaw | bagu | sittam | anni | afi |
| **Yogad** | tata | addu | tallu | appat | tolay | binalay | atu | iyyog | agaw | bagu | sikitam | gani | afuy |
| **Gaddang** | antet | addwa | tallo | appat | tolay | balay | atu | ayog | aw | bawu | ikkanetam | sanenay | afuy |
| **Tboli** | sotu | lewu | tlu | fat | tau | gunu | ohu | lefo | kdaw | lomi | tekuy | tedu | ofih |
| **Wikang Malaysia** | satu | dua | tiga | empat | orang | rumah | anjing | kelapa/ nyior | hari | baru/ baharu | kita | apa | api |
| **Wikang Indonesia** | satu | dua | tiga | empat | orang | rumah/balai | anjing | kelapa/nyiur | hari | baru | kita | apa/anu | api |
| **Wikang Jawa** | siji | loro | telu | papat | uwong | omah | asu | klapa/kambil | hari | anyar/enggal | kita | apa/anu | geni |
| **Wikang Aceh** | sa | duwa | lhèë | peuët | ureuëng | rumoh/balèë | asèë | u | uroë | barô | (geu)tanyoë | peuë | apuy |
| **Wikang Lampung** | sai | khua | telu | pak | jelema | lamban | asu | nyiwi | khani | baru | kham | api | apui |
| **Wikang Bugi** | sedi | dua | tellu | eppa | tau | bola | asu | kaluku | esso | baru | idi' | aga | api |
| **Wikang Batak** | sada | dua | tolu | opat | halak | jabu | biang | harambiri | ari | baru | hita | aha | api |
| Wikang Minangkabau | ciek | duo | tigo | ampek | urang | rumah | anjiang | karambia | ari | baru | kito | apo | api |
| **Tetum** | ida | rua | tolu | haat | ema | uma | asu | nuu | loron | foun | ita | saida | ahi |
| **Maori** | tahi | rua | toru | wha | tangata | whare | kuri | kokonati | ra | hou | taua | aha | ahi |
| **Tuvaluan** | tasi | lua | tolu | fá | toko | fale | kuri | moku | aso | fou | tāua | ā | afi |
| **Hawaiian** | kahi | lua | kolu | hā | kanaka | hale | 'īlio | niu | ao | hou | kākou | aha | ahi |
| **Wikang Banjar** | asa | duwa | talu | ampat | urang | rūmah | hadupan | kǎlapa | hǎri | hanyar | kita | apa | api |
| **Malagasy** | isa | roa | telo | efatra | olona | trano | alika | voanio | andro | vaovao | isika | inona | afo |
| **Dusun** | iso | duo | tolu | apat | tulun | walai | tasu | piasau | tadau | wagu | tokou | onu/nu | tapui |
| **Iban** | satu | dua | tiga | empat | orang | rumah | asu | nyur | ari | baru | kitai | nama | api |

### Mga pangunahing lalawigan

#### Luzon

Hilangang Katagalogan (Northern Tagalog)
(*Salitang Malalim na Tagalog at nahaluuan ng "Ilokano, Rehiyon ng Ilocos", at (Kapampangan*).

* **Gitnang Luzon**
	+ Lalawigan ng Aurora - 77%
	+ Lalawigan ng Bataan - 89%
	+ Lalawigan ng Bulacan - 97%
	+ Lalawigan ng Nueva Ecija - 70%
	+ Lalawigan ng Zambales - 75%

Gitnang Katagalogan (Central Tagalog)
(*Salitang Mababaw na Tagalog (Filipino), na mayroong halong Taglish*).

* Kalakhang Maynila
	+ *Maynila* - 50%
	+ Lungsod ng Pasig - 45%
	+ Lungsod ng Quezon - 58%

Timog Katagalogan (Southern Tagalog)
(*Salitang mayroong ka-luma, Malalalim at Puntong Tagalog, sinamahan nang wikang "Batangenyo", "Calambeño" at "Caviteño"*).

* **CALABARZON**
	+ Lalawigan Batangas - 95%
	+ Lalawigan ng Cavite - 65%
	+ Lalawigan ng Laguna - 64%
	+ Lalawigan ng Rizal - 55%
	+ Lalawigan ng Quezon - 90%

Timog Katagalugan (Southern Tagalog)
(*Salita na mayroong Punto-ng Tagalog, mga wikang Palawenyo, Mangyan (Mindoro), Marinduqueño, Romblomanin at Batangenyo"*).

* **MIMAROPA**
	+ Lalawigan ng Marinduque - 91%
	+ Lalawigan ng Kanlurang Mindoro - 84%
	+ Lalawigan ng Silangang Mindoro - 87%
	+ Lalawigan ng Palawan - 80%
	+ Lalawigan ng Romblon - 82%

Tagalog-Bikol (Southeastern Tagalog)
(*Salitang mayroong Tagalog na Nasasakupan nang Wikang Bikolano*).

* **Rehiyon ng Bikol**
	+ Lalawigan ng Hilagang Camarines - 62%
	+ nalalabing Lalawigan ng Timog Camarines - 54%

## Mga sanggunian

* Ang Wikang Tagalog: Isang Malalimang Tratadong Pambalarila na Ibinagay para sa Pansariling-Pag-aaral at Sadyang Ibinalangkas para sa Paggamit sa mga Palingkurang Pampamahalaan o Ugnayang Pangangalakal sa Pilipinas, (*The Tagalog Language: A Comprehensive Grammatical Treatise Adapted to Self-Instruction and Particularly Designed for Use in Government Service or in Business Trade in the Philippines*), nasa wikang Ingles, unang paglilimbag: Imprenta de "El Mercantil" (1902), ang orihinal ay mula sa Pamantasan ng Michigan/Kalipunang H.H. Bartlett: bilang 91 L / kopyang elektroniko ginawa noong 20 Abril 2006 (Google), pahina 54-56/may 448 mga pahina

## Mga panlabas na kawing

* Komisyon sa Wikang Filipino Naka-arkibo 2020-04-12 sa Wayback Machine., opisyal na lupon para sa pagsasaayos ng wikang Filipino
* Pahinang Tagalog ng Northern Illinois University Naka-arkibo 2005-09-10 sa Wayback Machine.
* Syntax der filipinischen Sprache - Palaugnayan ng Wikang Filipino, 2013, 1305 p.
* Balarila o gramatika ng Tagalog Libreng reperensiya o sangguniang may malawak na saklaw (sa wikang Ingles)
* Talatinigang Tagalog Naka-arkibo 2008-04-18 sa Wayback Machine.
* Learn Filipino A website for learning theTagalog Language and Culture.
* Learn Filipino Chrome Application Naka-arkibo 2016-05-29 sa Wayback Machine. A Chrome App for learning the Tagalog Language and Culture.
* Homepage ng Filipino (Tagalog) Learner Naka-arkibo 2006-10-21 sa Wayback Machine.
* Tagalog: Isang Maikling Pagtingin sa Pambansang Wika Naka-arkibo 2020-11-05 sa Wayback Machine.
* *Ethnologue entry* para sa Tagalog
* Isang website na nagtuturo ng Tagalog Naka-arkibo 2005-09-01 sa Wayback Machine.
* English - Tagalog / Tagalog - English Dictionary (Ingles/Tagalog - Tagalog-Ingles) ni Charles Nigg, Imprenta de Fajardo y compañeros: 1904, wikang Tagalog, orihinal mula sa Pamantasan ng California, isinaelektroniko ang kopya noong 10 Setyembre 2007, may 360 pahina, nakuha noong 13 Marso 2008
* Tagalog Translation
* Ang Wikang Tagalog Naka-arkibo 2019-09-03 sa Wayback Machine.