# Halalan

Isang kahon ng balota
Ang **halalan** o **eleksyon** ay isang pormal na proseso ng pagpapasiya kung saan ang isang populasyon ay pumipili ng mga indibidwal na hahawak sa isang pampublikong tanggapan. Ang mga halalan ang karaniwang mekanismo kung saan ang modernong kinatawan ng demokrasya ay isinasagawa simula ika-17 dantaon. Ang mga halalan ay maaring humalal ng sangay na ehekutibo, mga langkap ng lehislatura, at minsan ay ng hudikatura gayundin ng mga langkap ng pangrehiyon at lokal na pamahalaan. Ang prosesong ito ay isinasagawa rin sa maraming pribado at pang-negosyong organisasyon.

## Petsa ng halalan

Ang kalikasan ng demokrasya ay ang mga nahalal na opisyal ay nananagot sa mga botanteng humalal dito at ang mga politikong ito ay dapat bumalik sa mga botante upang humingi ng mandato upang magpatuloy sa opisina. Sa dahilang ito, ang mga demokratikong institusyon ng mga bansa ay nagtatakda ng pagdadaos ng halalan sa isang takdang panahon. Sa Estados Unidos, ang mga halalan ay idinadaos sa pagitan ng tatlo at anim na taon sa maraming mga estado maliban sa kapulungan ng mga representatibo na inihahalal bawat 2 taon. Sa pagkapangulo, ang itinakdang petsa ay iba iba sa bawat bansa. Halimbawa sa Ireland, ang pangulo ay inihahalal bawat 6 taon, sa Finland at Pilipinas, bawat 6 na taon, sa Pransiya, bawat 5 taon, sa Russia at Estados Unidos, bawat 4 na taon. Sa ilang bansang may sistemang parliamentaryo, ang pagtawag ng halalan ay depende sa kung ang gobyernong namumuno ay isang gobyernong minoridad kung saan ang mga ibang partido ay maaaring pabagsakin ang gobyernong ito kung kailan ng mga ito naisin.

## Pagpili

Ang isang kinatawang demokrasya ay nangangailangan ng pamamaraan upang pangasiwaan ang nominasyon para isang opisinang pampolitika. Sa Estados Unidos, ang mga miyembro ng isang partido ay humahalal ng mga indibidwal na magiging opisyal na nominee ng partido para sa isang pampolitika na opisina sa isang halalan. Sa Pilipinas, ang mga nagnanais tumakbo sa isang pampolitika na opisina ay dapat magpasok(file) ng *sertipikado ng kandidasya* sa COMELEC. Ang lupon ng COMELEC ay magpapasya kung sino sa mga ito ang kwalipikado bilang kandidato sa isang posisyon sa gobyerno. Ang mga diskwalipikadong mga indibidwal ay tinatawag ng COMELEC na *nuisance candidate*. Kahit ang mga hindi kwalipikado ay maaring tumakbo sa anumang posisyon kahit sa posisyon ng pagkapangulo basta ayon sa COMELEC ay may pera sa pagsasagawa ng kampanya.

## Kampanya

Kung ang isang halalan ay tinawag, ang mga kandidato at mga tagasunod nito ay nagsasagawa ng pangangampanya na isang pakikipaligsahan sa ibang mga katunggaling kandidato para sa mga boto ng mga konsituente. Upang makuha ang mga boto, ang mga kandidato ay naghahayag ng mga plataporma at mga pangako na kaniyang ipapatupad o gagawin sakaling mahalal sa posisyon.

## Mga paraan ng ilang mga kandidato upang mahalal

Ang ilan sa mga ilegal na paraan ng mga kandidato upang mahalal sa halalan ay kinabibilangan ng pagsupil at pagkokontrol ng press gamit ang mga koneksiyon nito upang ang mga botante ay hindi maging sapat na maalam sa mga isyu at mga kandidato. Kabilang din sa mga desperadong paraan ng ilang mga politiko upang manatili sa kapangyarihan ang paninira o propaganda laban sa mga katunggali, pagsasagawa ng pangingidinap, pagpatay ng katunggali, pananakot o panunuhol(pagbili) ng mga botante, paggamit ng mga sikretong balota, pakikipagsabwatan o panunuhol sa mga opisyal na nangagasiwa sa halalan, pakikielam sa mga balota o makina na ginagamit sa halalan, pagdadag at pagbabawas ng mga boto at iba pa.

## Uri ng halalan

### Dagliang halalan

Ang **dagliang halalan** o snap election ay isang halalang ipinatatawag nang higit na maaga kaysa sa inaasahan. Karaniwan itong tumutukoy sa halalan sa isang sistemang parlamentaryo, kung saan ito'y ipinatatawag—kahit hindi pa ito itinatakda ng batas o ng nakasanayan—upang magamit ang natatanging pagkakataón o upang makapagpasiyá sa isang mahalagang isyung kinahaharap.

Kakaibá ang dagliang halalan sa *recall* na halalan, sapagkat ang dagliang halalan ay pagkukusà ng mga politiko, samantalang pagkukusà ng mga naghahalal ang isang recall na halalan.

## Mga sanggunian

## Mga pananda