Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Oscar Wilde

| Oscar Wilde |
| --- |
| Si Oscar Wilde. |
| Kapanganakan | 16 Oktubre 1854
* + Dublin
	+ County Dublin
	+ United Kingdom of Great Britain and Ireland
* (Dublin City, Leinster, Irlanda)
 |
| Kamatayan | 30 Nobyembre 1900
* + 6th arrondissement of Paris
* (Paris, Grand Paris, Île-de-France, metropolitanong Pransiya, Pransiya)
 |
| Libingan | Sementeryo ng Père Lachaise |
| Mamamayan | United Kingdom of Great Britain and Ireland Irlanda United Kingdom Pransiya |
| Nagtapos | Magdalen College Trinity College |
| Trabaho | makatà, mandudula, manunulat ng maikling kuwento, children's writer, nobelista, manunulat, may-akda, prosista, publisista, manunulat ng sanaysay, fabulist, librettist, screenwriter |
| Asawa | Constance Lloyd (29 Mayo 1884–unknown) |
| Kinakasama | Lord Alfred Douglas |
| Anak | Vyvyan Holland, Cyril Holland |
| Magulang | * William Wilde
* Jane Wilde
 |
| Pamilya | Willie Wilde, Isola Francesca Emily Wilde |
| Pirma |
|  |

Si **Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde** (16 Oktubre 1854 – 30 Nobyembre 1900) ay isang Irlandes na mandudula, makata, at may-akda ng maraming bilang na maiikling mga kuwento at isang kathambuhay. Kilala dahil sa kanyang matalas na pag-iisip at pang-unawa, naging isa siya sa pinakamatagumpay na mga manunulat ng mga dula ng huling bahagi ng panahong Biktoryana sa Londres, at isa sa pinakadakilang mga "taong sikat" ng kanyang kapanahunan. Ilan sa kanyang mga dula ang patuloy pa ring itinatanghal, partikular na ang *The Importance of Being Earnest*. Kilala rin siya sa isang Gothic na nobela na isinulat niya, ang *The Picture of Dorian Gray*. Bilang resulta ng isang malawakang sinubaybayang mga paglilitis, nagdusa si Wilde ng isang nakakaantig na pagbagsak at nabilanggo sa loob ng dalawang mga tao upang gumawa ng mabibigat na mga gawain, pagkaraang mahatulan ng pagkakaroon ng pakikipag-ugnayang homoseksuwal, na inilarawan bilang "sukdulang kalaswaan" sa piling ng ibang mga lalaki. Pagkaraang mapawalan mula sa kulungan, naglakbay siya papunta sa Dieppe sa pamamagitan ng pagsakay sa pang-gabing barkong pangtawid at hindi na muling nagbalik pa sa Irlanda o sa Britanya.

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Talambuhay**, **Panitikan** at **Irlanda** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Sistemang pampolitika

Ang **sistemang pampolitika** ay isang sistema ng politika at pamahalaan. Karaniwan itong inihahambing sa sistemang pambatas, sistemang pang-ekonomiya, at iba pang mga sistemang panlipunan. Subalit, isa itong napaka pinapayak na pananaw ng isang mas masalimuot na sistema ng mga kategorya na kinasasangkutan ng mga pananaw: sino ba ang dapat na magkaroon ng kapangyarihan, paano ba panghahawakan ang mga katanungang pampananampalataya, at ano ba ang dapat na maging impluwensiya ng pamahalaan sa mga tao at sa ekonomiya.

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Politika** at **Pamahalaan** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Pamahalaan

Ang **pamahalaan** o **gobyerno** ay isang katawan o grupo ng mga taong namamahala ng isang komunidad o estado at nag-oorganisa ng sistema nito. Kadalasang nagtataglay ang gobyerno ng tatlong sangay—ang lehislatura (tagapagbatas), ehekutibo (tagapagpaganap), at hudikatura (panghukuman). Ang gobyerno rin ang gumagawa ng pagsasabatas at pagpapatupad ng mga patakaran sa nasasakupang teritoryo nito. Ang gobyerno ng isang bansa ay ginagabayan ng isang konstitusyon na naglalaman ng mga prinsipyo at kaisipan sa pamumuno.

Nag-ugat ang terminong "pamahalaan" mula sa salitang *bahala* na may kahulugang *pag-aako* o *responsabilidad*, na dinagdagan ng mga panlaping pang- at -an.

Nabigyan ng kahulugan ang pamahalaan bilang ang makapangyarihang braso na gumagawa ng pasya sa estado. Nabigyan ng kahulugan ang huli (ni Max Weber, isang ekonomistang pampolitika at sosyologo, bukas sa usapin ang kahulugan ng "lehitimo", at nangangahulugan na kinukunsidera na isang estado para sa mga tagataguyod ang organisasyon ngunit di sa mga nagpapababa ng dangal nito. Binibigyan ng kahulugan ng ilan ang "lehitimo" bilang pagsangkot sa aktibo at walang kibong suporta ng nakakarami sa populasyon, i.e., ang kawalan ng digmaang sibil. (Hindi isang estado ang isang entidad na binabahagi ang kapangyarihan ng militar/pulis kasama ang malayang milisya at mandarambong. Maaaring "di nagtagumpay na estado.") Pinapalakas ng maka-demokratikong pagkontrol sa pamahalaan - at sa ganitong paraan ang estado - ang pagiging lehitimo nito.

Maaari din na ang kahulugan ng pamahalaan bilang isang pampolitika na pamamaraan ng paglikha at pagpapatupad ng batas; kadalasan sa pamamagitan ng burukrasyang herarkiya. Sa ganitong kahulugan, hindi inaayunan bilang isang pamahalaan ang isang purong despotikong organisasyon na kinokontrol ang isang nasasakupan na walang sinasaad na batas.

## Tingnan din

* Pamamahala
* Pabahalaan

## Mga sanggunian
# Bacon

Bacon| Piraso ng bacon |
| Uri | Cured pork |
| Pangunahing Sangkap | Salt-cured pork belly |
| * Cookbook: Bacon sa Wikibooks
* + Mga midyang may kaugynayan sa Media: Bacon sa Wikimedia Commons
 |

(1) taba sa likod (2) liempo
Ang **bacon** (pagbigkas: bey•kon) ay isang produktong karne na mula sa baboy ay karaniwang pinepreserba. Una muna itong ibinababad sa laksa-laksang asin, maaaring sa tasik o kaya sa tuyông balutan; ang kalalabasan nito ay **sariwang bacon** (tinatawag din na **green bacon**). Ang sariwang bacon ay maaari pang patuyuin ng ilang linggo o buwan sa malamig na hangin, o kaya'y pakuluan o itapa. Ang sariwa o tuyong bacon ay karaniwang niluluto muna bago kainin, madalas itong piniprito. Ang pinakuluang bacon naman ay *ready-to-eat*, gaya rin ng tinapang bacon, ngunit maaari din itong lutuin pa bago kainin.

Hinahanda ang bacon mula sa iba't ibang hiwa ng karne. Karaniwan itong mula sa gilid at likod ng baboy, maliban sa Estados Unidos, na kung saan ito'y halos laging liempo (binabasagan itong "American style" sa labas ng Estados Unidos at Canada). Higit ang karne kaysa taba kung ang hiwa'y mula sa tagiliran kaysa kung ito'y liempo. Maaaring manggaling mula sa dalawang bahagi ang bacon: ang taba sa likod, na halos puro taba, at lomo, na wala halos taba. Tinatawag na back bacon ang bacon-cured na lomo ng baboy.

Ang bacon ay maaaring kaining tinapa, nilaga, pinirito, hinurno, o inihaw at kainin ng ito lamang, bilang side dish (lalo na tuwing agahan sa Hilang Amerika) o bilang sangkap upang pampalasa ng iba pang pagkain (e.g. club sandwich). Ginagamit din ang bacon upang mantikaan ang ibang luto. Hango ang salitang bacon sa Lumang Mataas na Aleman na *bacho* na ibig sabihin ay "pigi", "hamonado" o "gilid ng bacon", at kaugnay ng Lumang Pranses na *bacon*.

## Mga sanggunian
# Ipot

Ang **ipot** o **dumi** (kilala din bilang **tae**, **pupu**, **aa** o **takla**) ay isang solido o medyo-solidong natirang pagkain na hindi natunaw sa maliit na bituka, at pinaghiwa-hiwalay ng bakterya sa malaking bituka. Maaring naglalaman ang pupu ng mahalagang maliit na dami ng duming metabolikong produkto tulad ng bilirrubina na binago ng bakterya, at mga selulang epiteliyal mula sa poro ng bituka. Nilalabas ang dumi sa tumbong o kloaka tuwing nagbabawas.

Maaring gamitin ang dumi bilang pataba o pangkondisyon ng lupa sa agrikultura. Maari din sunugin ang mga ito bilang panggatong o patuyuin at gamitin para sa konstuksyon.

## Katangian

Ang eskatol ay ang prinsipal na kompuwesto na may responsable sa mabahong amoy ng tae.
Ang molekulang asido sulpidriko (o *hydrogen sulfide*) ay umaambag sa amoy ng pupu.
Dahil sa eskatol ang katangi-tanging amoy ng pupu, gayon din ang mga tiol (mga kompuwesto na may asupre) at mga amita at mga asido karboksilika. Nagkakaroon ng eskatol dahil sa dekarboksilaksyon.

Pinalagay ang halatang mabahong amoy ng tae na pampigil para sa mga tao, yayamang maaring magresulta ang pagkonsumo o paghawak nito ng sakit o impeksyon.

### Pisiyolohiya

Nilalabas ang dumi sa tumbong o kloaka tuwing tatae. Nangangailangan ang proseso ng presyon na maaring umabot sa 100 milimetro ng merkuryo (3.9 inHg) (13.3 kPa) sa tao at 450 milimetro ng merkuryo (18 inHg) (60 kPa) sa penguwin. Nagagawa ang puwersa na kailangan upang ilabas ang dumi sa pamamagitan ng mga pagpapaliliit at pag-ipon ng mga gas sa loob ng bituka, na inuudyok ang espinter na pawiin ang presyon at ilabas ang dumi.

## Lipunan at kalinangan

### Pagkadiri

Sa maraming kalinangan ng tao, nakakakuha ang mga adulto ng iba't ibang antas ng disgusto o pagkadiri sa pupu. Ang mga bata may edad mas mababa sa dalawa ay walang pagkadiri na tugon dito, na minumungkahi na naihango ito mula sa kultura. Mukhang pinakamalakas ang disgusto sa pupu sa mga kalinangan kung saan ang inidoro na may pambuhos ay ginagawang kaunti lamang ang kontak sa pang-amoy sa pupu ng tao. Pangunahing nararanasan ang disgusto na may relasyon sa panlasa (halata o inisip) at, pangalawa sa kahit anumang nagdudulot ng katulad na pakiramdam ng pandamdam ng amoy, hipo, o tingin.

### Hatirang pangmadla

Mayroong *Pile of Poo emoji* (emoji ng Tambak ng Pupu) na kinakatawan sa Unicode bilang U+1F4A9 💩 PILE OF POO, na tinatawag na *unchi* o *unchi-kun* sa Hapon.

### Mga biro

Sentro ang pupu sa *toilet humor* o katatawanang pampalikuran, at karaniwan itong interes ng mga bata at tinedyer.

## Mga sanggunian
# Sangguniang gawa

**Sangguniang gawa** ang gawa na maaaring makuhanan ng impormasyon, tulad halimbawa ng papel, aklat, o diyaryo (at mga anyo nitong digital). Nakadisenyo ang mga ito upang makita agad ng naghahanap ang hinahanap na impormasyon. Sa ganitong konteksto, *sumasangguni* ang isang indibidwal sa naturang gawa at hindi *nagbabasa*. Madalas na nasa tonong impormatibo ang paraan ng pagsusulat sa mga ito, kung saan iniiwasan ng mga may-akda na maglagay ng opinyon at ang paggamit ng mga panghalip sa unang katauhan (halimbawa, "ako", "akin", "ko").

Ang ika-15 edisyon ng *Encyclopedia Britannica*.
Karaniwan na makakakita ng mga indeks sa mga sangguniang gawa, madalas sa dulo nito, bagamat meron ding naglalathala ng mga hiwalay na bolyum kagaya ng *Encyclopaedia Britannica*. Madalas din na grupo ng mga tao ang sama-samang gumagawa sa mga ganitong uri ng gawa, na pinamumunuan ng mga patnugot. Madalas din na inilalathala ang mga edisyon nito kung kinakailangan, minsan taunan tulad ng mga taunang almanac.

Kabilang sa mga kinokonsiderang sangguniang gawa ang mga aklat-pampaaralan, almanac, atlas, bibliograpiya, talambuhay, katalogo, diksiyonaryo, direktoryo, diskograpiya, ensiklopedya, pilmograpiya, glosaryo, manwal, at tesauro. Bagamat tradisyonal na inilalathala sa papel ang mga ito, madalas din na may mga kaakibat itong mga anyong digital o online sa pamamagitan ng internet sa modernong panahon, tulad halimbawa ng Wikipedia, ang pinaka-binabasa at pinakamalaking sangguniang gawa sa kasaysayan.

## Aklatan

Mga sangguniang gawa sa isang aklatan sa Toronto, Canada.
Hindi madalas pwedeng hiramin ang maraming klase ng mga sangguniang gawa sa mga aklatang pampubliko at pampaaralan di tulad ng ibang mga aklat. Dahil madalas magamit ito at mahal, inaalok ng mga aklatan na ipaseroks ang bahaging kinakailangan ng nangangailangan kesa sa ipahiram ito.

## Elektronikal na sanggunian

Ang panimulang pahina ng Wikipedia.
Elektronikal na sanggunian ang tawag sa mga sangguniang gawa na nakalagay sa mga elektronikong device tulad ng mga kompyuter at kabilang ang mga datos mula sa internet. Ilan sa mga halimbawa nito ay ang mga ebook, database, website, at mga programa.

## Sanggunian
# Panipi

*Para sa aparato, pumunta sa aparatong panipi.*
Ang **panipi** ay ginagamit bilang pangtapos sa mga salita. Importante ito na isang komposisyon, sulat (liham, e-mail) o kaya'y sa iyong pagsasalita.

Kagaya ng mga sumusunod:

* "Ako ay namangka sa dalawang ilog."
* "Siya ay naglibang."
* "Baka mahawaan ka ng dengue."
* "Siya ay nakatira sa Barili sa Cebu."
* "S.A.P. ang kongregasyon na naangkop si Kim."

 *Ang lathalaing ito ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Wikang Piamontes

Ang **Piamontes** o **Piedmontese** (Ingles  /ˌpiːdmɒnˈtiːz/ *PEED-mon-TEEZ*; autonimo: *piemontèis* [pjemʊŋˈtɛjz] o *lenga piemontèisa*; Italyano: *piemontese*) ay isang wikang sinasalita ng mga 2,000,000 katao karamihan sa Piamonte, isang rehiyon ng Hilagang-kanlurang Italya. Bagaman itinuturing ng karamihan sa mga lingguwista na isang hiwalay na wika, sa Italya ito ay madalas na maling itinuturing bilang isang Italyanong diyalekto. Ito ay lingguwistikong kasama sa pangkat ng mga wikang Galoitaliko ng Hilagang Italya (kasama ang Lombardo, Emiliano, Ligur, at Romañol), na gagawin itong bahagi ng mas malawak na kanlurang pangkat ng mga wikang Romansa, na kinabibilangan din ng Pranses, Oksitano, at Catalan. Ito ay sinasalita sa pusod ng Piamonte, sa hilagang-kanluran ng Liguria, malapit sa Savona, at sa Lombardia (ilang munisipalidad sa pinakakanlurang bahagi ng Lomellina malapit sa Pavia).

Mayroon itong suporta mula sa pamahalaang pangrehiyon ng Piamonte ngunit itinuturing na isang diyalekto sa halip na isang hiwalay na wika ng pamahalaang sentral ng Italya.

Dahil sa diasporang Italyano, kumalat ang Piamontes sa Arhentinang Pampas, kung saan nanirahan ang maraming imigrante mula sa Piamonte. Ang wikang Piamontes ay sinasalita din sa ilang estado ng Brazil, kasama ang wikang Veneciano.

## Mga sanggunian

## Karagdagang pagbabasa

* Zallio, A. G. (1927). "The Piedmontese Dialects in the United States". *American Speech*. **2** (12): 501–4. doi:10.2307/452803. JSTOR 452803.

## Mga panlabas na link

* Piedmontese language sa Curlie
* Cultural Association "Nòste Rèis": features online Piedmontese courses for Italian, French, English, and Spanish speakers with drills and tests
* Piemunteis.it - Online resources about piedmontese language: poems, studies, audio, free books
* Piemontese basic lexicon (several dialects) at the Global Lexicostatistical Database
* Omniglot's entry on Piedmontese

Padron:Romance languages
# Abot-tanaw

Isang abot-tanaw sa tubig, sa hilagang Wisconsin, E.U.
Ang **abot-tanaw**, **abot ng tanaw**, **guhit-tagpuan**, **kagiliran**, **abot-tingin**, **abot ng tingin** o **linyang panglangit at lupa** (Kastila, Portuges: *Horizonte*, Aleman: *Horizont*, Ingles, Pranses: *Horizon*) ay isang linya na naghihiwalay sa mundo mula sa langit, ang linya na naghahati sa lahat ng nakikitang direksiyon sa dalawang kategorya: iyong mga linyang sumasalubong sa kalupaan ng Mundo at iyong mga hindi. Sa karamihang lugar o lokasyon, nahaharangan ang *totoong guhit-tagpuan* ng mga puno, gusali, bundok, at iba pa, na nagreresulta sa pagsasalubong ng Mundo at Langit na kadalasang tinatawag na *nakikitang guhit-tagpuan*. Kapag tumitingin sa dagat mula sa isang pampang, ang bahagi ng dagat na malapit sa abot-tanaw ay tinatawag na *offing* sa Ingles, na may kahulugang "napipinto", "kalautan", o "namiminto".

Nagmula ang salitang *horizon* ng wikang Ingles at wikang Pranses mula sa Griyego na "ὁρίζων κύκλος" (*horizōn kyklos*), "napaghihiwalay na bilog", mula sa pandiwang "ὁρίζω" (*horizō*), "hatiin, paghiwalayin", at mula sa "ὅρος" (*oros*), "hangganan, punto ng lupa".

## Mga sanggunian

## Mga panlabas na link

* Lineas imaginarias de la tierra Naka-arkibo 2016-11-21 sa Wayback Machine.. Néstor René Mayma Quispe.
* Distancia del horizonte. Astronoo.
* Grundlagen der Himmelsmechanik. Mario Lehwald.
* Ligne d'horizon. Gerard Villemin.
* Pinagmulan ng layo mula sa Guhit Panlangit-lupa. Steve Sque.
* Lawak ng Abot-tanaw. Andrew T. Young.