# Panlapi

Sa aghamwika, ang **panlapi** ay isang morpema na ikinakabit sa isang salitang-ugat upang makabuo ng isang bagong salita o anyo ng salita. Sa balarilang Tagalog, bumababatay ang sistema ng pandiwa sa paggamit ng mga panlapi. Nalalaman din sa pamamagitan ng panlapi sa Tagalog ang ginagampanang tuon ng isang pangungusap. Gumagamit ng iba't ibang mga panlapi sa pandiwa sa iba't ibang ginagampanan nito.

Maaring ilagay ang isang panlapi sa una *(unlapi)*, gitna *(gitlapi)* o huli *(hulapi)* ng isang salita. Sa wikang Ingles, halos walang totoong gitlapi at matataguan lamang ito sa iilang kolokyal na pananalita at terminolohiyang teknikal. Karaniwan matatagpuan ang gitlapi sa ibang mga wika tulad ng mga wikang Amerikanong Indiyano, Griyego at Tagalog.

Nauuri rin ang mga panlapi ayon sa kahulugan nito. Ang panlaping *buhay* ay siyang panlaping ginagamit pa sa pagbuo ng bagong salita, at nagtataglay ng kahulugan. Kung ipinapalagay na walang kahulugan ang panlapi o hindi na ito ginagamit sa pagbuo ng bagong salita, itinuturing itong *patay*. Sa pagitan ng dalawang sukdulang ito ay makikita naman ang mga panlaping *malabuhay.*

## Sa Wikang Filipino at Tagalog

### Uri ng Panlapi

Ang mga sumusunod ang mga uri ng panlapi na ginagamit sa wikang Filipino (at Tagalog):

#### Unlapi

Ito ay mga panlapi na ikinakabit sa unahan ng salitang-ugat.

| Unlapi | + Salitang-Ugat | = Salita |
| --- | --- | --- |
| um- | + asa | = *um*asa |
| mag- | + aral | = *mag-*aral |
| mang- | + isda | = *mang*isda |
| ma- | + ligo | = *ma*ligo |

#### Gitlapi

Ito ang mga panlaping isinisingit sa pagitan ng unang katinig at kasunod nitong patinig. Sa madaling salita, ito ay matatagpuan sa gitna ng salitang-ugat. Nagagamit laamng ang gitlapi kung ang salitang-ugat ay nagsisimula sa katinig.

| Gitlapi | + Salitang-Ugat | = Salita |
| --- | --- | --- |
| -um- | + basa | = b*um*asa |
| -in- | + sulat | = s*in*ulat |
| -um- | + punta | = p*um*unta |
| -in- | + biro | = b*in*iro |

#### Hulapi

Ito ay mga panlaping matatagpuan sa hulihan ng salitang-ugat.

| Salitang-Ugat | + Hulapi | = Salita |
| --- | --- | --- |
| basa | + -hin | = basa*hin* |
| gupit | + -an | = gupit*an* |
| sulat | + -in | = sulat*in* |
| una | + -han | = una*han* |

#### Kabilaan

Kabilaan ang tawag sa mga panlaping nasa unahan at hulihan ng salitang-ugat.

| Unlapi | + Salitang-Ugat | + Hulapi | = Salita |
| --- | --- | --- | --- |
| ka- | + laya | + -an | = *ka*laya*an* |
| mag- | + mahal | + -an | = *mag*mahal*an* |
| pala- | + baybay | + -an | = *pala*baybay*in* |
| tala- | + araw | + -an | = *tala*araw*an* |

#### Laguhan

Laguhan ang tawag sa mga panlaping nasa unahan, gitna at hulihan ng salitang-ugat.

| Unlapi | + Gitlapi | + Salitang-Ugat | + Hulapi | = Salita |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| pag- | -um- | + sikap | + -an | = *pag*s*um*ikap*an* |
| mag- | -in- | + dugo | + -an | = *mag*d*in*ugu*an* |

Pansinin na ang letrang *o* ay nagiging *u* kapag hinuhunlapian. Pansinin din kung saan inilalagay ang mga gitling ayon sa uri ng panlaping tinutukoy.

### Paraan ng Paglalapi

Ito ay tumutukoy sa paglalagay ng o ng mga panlapi sa salitang-ugat.

#### Pag-uunlapi

Paglalagay ng panlapi sa unahan ng salitang-ugat.

| Panlapi | + Salitang-Ugat | = Salita |
| --- | --- | --- |
| sing- | + bango | = *sim*bango |
| magsing- | + puti | = *magkasim*puti |
| pang- | + linis | = p*an*linis |
| labing- | + siyam | = *labin*siyam |
| nakapaka- | + sariwa | = *napaka*sariwa |
| um- | + alis | = *um*alis |
| taga- | + lungsod | = *taga*lungsod |

Pansinin ang mga panlaping nagtatapos sa /ng/. Ang *ng* ay nagiging *m* kung ang kasunod na tunog ay /p/ at /b/, nagiging *n* naman kung ang kasunod na tunog ay /d/, /l/, /r/, /s/ at /t/, at nananatiling *ng* kung ang mga tunog ay wala sa nabanggit.

#### Paggigitlapi

Paglalagay ng panlapi sa gitna ng salitang-ugat.

| Panlapi | + Salitang-Ugat | = Salita |
| --- | --- | --- |
| -in- | + sariwa | = s*in*ariwa |
| -in- | + bagoong | = b*in*agoong |
| -um- | + takbo | = t*um*akbo |
| -um- | + ligaya | = l*um*igaya |

#### Paghuhulapi

Paglalagay ng panlapi sa hulihan o katapusan ng salitang-ugat

| Panlapi | + Salitang-Ugat | = Salita |
| --- | --- | --- |
| -in | + sariwa | = sariwa*in* |
| -an | + ails | = alis*an* |
| -hin | + takbo | = takbo*hin* |

#### Pag-uunlapi at Paghuhulapi

Ang panlapi ay ikinakabit sa unahan at hulihan ng salitang-ugat.

| Mga Panlapi | + Salitang-Ugat | = Salita |
| --- | --- | --- |
| ka- -an | + lagay | = *ka*lagay*an* |
| pa- -hin | + sigla | = *pa*sigla*hin* |
| ma- -an | + tanim | = *ma*tanim*an* |

#### Pag-uunlapi at Paggigitlapi

Ang panlapi ay ikinakabit sa unahan at sa gitna ng salitang-ugat.

| Mga Panlapi | + Salitang-Ugat | = Salita |
| --- | --- | --- |
| mag- -um- | + sikap | = *mag*s*um*ikap |
| i- -in- | + kuha | = *i*k*in*uha |

#### Paggigitlapi at Paghuhunlapi

Ikinakabit ang panlapi sa gitna at sa hulihan ng salitang-ugat.

| Mga Panlapi | + Salitang-Ugat | = Salita |
| --- | --- | --- |
| -in- -an | + tabas | = t*in*abas*an* |
| -in- -an | + walis | = w*in*alis*an* |

#### Pag-uunlapi, Paggigitlapi at Paghuhulapi

Ang mga panlapi ay ikinakabit sa unahan, gitna at hulihan ng salitang-ugat.

| Mga Panlapi | + Salitang-Ugat | = Salita |
| --- | --- | --- |
| pag- -um- -an | + sikap | = *pag*s*um*ikap*an* |
| ipag- -um- -an | + walis | = *ipag*s*um*igaw*an* |
| mag- -in- -an | + dugo | = *mag*d*in*ugu*an* |

### Panlapi sa Hiram na Salita

Sa karaniwang pag-uusap sa Tagalog o Filipino, nalalagyan din ng mga panlapi ang hiram na salita partikular sa wikang Ingles. Isang halimbawa nito ang salitang "nagda-*download*," ang kasalukuyang pag-*download* ng *file*. Sa kasong ito, napapantaling buo ang hiram na salita ngunit may pagkakataon na hindi buo lalo na kung gitlapi tulad ng salitang "*f*in*ix*," o katatapos pa lamang na pagsasayos ng isang bagay. Sa salitang iyon, hindi naging buo ang salitang-ugat na *fix*.

## Mga Sanggunian

### Mga Sipi

### Mga Pinagkukunan

* *Pinagyamang Pluma 9,* by Ailene G. Baisa-Julian, Mary Grace G. del Rosario, Nestor S. Lontoc ISBN 978-971-06-3652-5, pp. 349-351
* Santos, Lope K.; Zafra, Galileo S. (2019). *Balarilà ng Wikang Pambansá*. Manila: AKLAT NG BAYAN.