# Katinig na pagilid

Sa ponetika, **katínig na pagilíd** o **laterál** ang katinig na nabubuo sa pamamagitan pagdaloy ng hangin sa magkabilang-gilid ng bibig dahil sa pagharang ng dila sa gitna. Halimbawa nito sa wikang Tagalog ang tunog na [l], na maririnig sa mga salitang tulad ng *lalaki*. Naiiba ito sa mga katinig na pagitna, kung saan dumadaan naman ang hangin sa gitna ng bibig.

Pagkukumpara sa mga palatograma ng pagilid [l] at pagitna [t]
Bahagi ng mga likidong katinig, marami sa mga katinig na pagilid ang nabubuo sa pamamagitan ng pagdampi ng dila sa itaas na ngipin o gilagid, bukod sa iba pang mga lugar ng artikulasyon. Pinakakaraniwang mga katinig na pagilid sa mga wika ng mundo ang mga katinig na palapit, bagamat karaniwan din ang mga katinig na pasara-sutsot at pasutsot sa ilang bahagi ng mundo, simpleng katinig na pakatal sa mga katutubong wika ng Australia, at maging mga katinig na pitik sa ilang mga wika sa Aprika tulad ng wikang Xhosa at Zulu.

## Wika

May iisang katinig na pagilid ang wikang Tagalog, ang matunog na katinig na palapit pagilid sa gilagid [l]. Ito rin ang natatanging katinig na pagilid sa maraming mga wika kagaya ng wikang Ingles, bagamat maaari itong maitangi bilang dalawang alopono depende sa aksent: *malinaw* at *madilim*. Tumutukoy ang malinaw na *L* sa pangkaraniwang tunog ng titik *L* sa wika, tulad sa mga salitang *lady* ("binibini") at *value* ("halaga"). Samantala, karaniwan namang binibigkas ang *L* bilang madilim sa mga salitang nagtaapos sa ganitong tunog (hal. *tell* "magsabi") o di kaya'y bago ang isa pang katinig para bumuo ng isang klaster (hal. *mold* "amag"). Natatangi ang dalawa sa pamamagitan ng dila: nakaangat ang likurang bahagi at parang kutsara ang hugis ng dila para mabigkas ang madilim na *L*, sa prosesong tinatawag na belarisasyon. Sa ibang mga wika, itinuturing ang dalawang ito bilang magkahiwalay na ponema, kagaya sa wikang Albanes, kung saan may pagtatangi sa tatlong katinig na pagilid: [l ʎ ɫ].

## Uri

### Pulmonikong katinig

Nasa talahanayan sa ibaba ang lahat ng mga pulmonikong katinig na pagilid sa Internasyonal na Ponetikong Alpabeto, nakagrupo ayon sa paraan ng artikulasyon. Para sa bawat pares, nasa taas ang di-matunog na anyo habang nasa baba naman ang matunog na anyo ng katinig.

| Pangalan | IPA | Halimbawa |
| --- | --- | --- |
| Wika | Salita | Kahulugan | Bigkas |
| Katinig na pasara-sutsot |
| Katinig na pasara-sutsot sa gilagid pagilid | tɬ | Islandes | *bolli* | 'tasa' | [ˈpɔt͡ɬɪ] |
| dɮ | Xhosa | *indlovu* | 'elepante' | [ind͡ɮ̤ɔːv̤u] |
| Katinig na pasara-sutsot sa dilang pulupot pagilid | tꞎ | Kati | *akƛ̣i* | 'taggutom' | [ʔaˈkʈ͡ꞎi] |
| d𝼅 | Bhadarwahi | *haiḍḷ* | 'luyang-dilaw' | [haiɖ͡𝼅] |
| Di-matinis na katinig na pasara-sutsot sa paleta pagilid | c𝼆 | Hadza | *tlaa* | 'magkita' | [c͜𝼆aʔa] |
| ɟʎ̝ | Sandawe | *dlani* | 'palaso' | [ɟʎ̝àní] |
| Katinig na pasara-sutsot sa ngala-ngala pagilid | k𝼄 | Hiw | *kwōr̄* | 'panaginip' | [kwok͜𝼄] |
| ɡʟ̝ | *qr̄ē* | 'lumba-lumba' | [kʷɡ͡ʟ̝ɪ] |
| Katinig na pasutsot |
| Katinig na pasutsot sa ngipin pagilid | ɬ̪ | Noruwego (Trondheim) | *sælt* | 'naibenta' | [s̪aɬ̪t̪] |
| — |
| Katinig na pasutsot sa gilagid pagilid | ɬ | Gales | *tegell* | 'takure' | [ˈtɛɡɛɬ] |
| ɮ | Zulu | *ukudla* | 'kumain' | [úɠùːɮá] |
| Katinig na pasutsot sa dilang pulupot pagilid | ꞎ | Toda | ? | 'lambak' | [paɭ̊ ] |
| 𝼅 | Ao | *liru* | 'kumpas' | [li𝼅u] |
| Katinig na pasutsot sa paleta pagilid | 𝼆 | Turko | *dil* | 'dila' | [ˈd̟iʎ̟̊] |
| ʎ̝ | Jebero | ? | 'eskopeta' | [iˈʎ̝apa] |
| Katinig na pasutsot sa ngala-ngala pagilid | 𝼄 | Wahgi | *nòⱡ* | 'tubig' | [no𝼄˩] |
| ʟ̝ | Archi | наӏлъдут *naydut* | 'bughaw' | [naʟ̝dut] |
| Katinig na palapit |
| Katinig na palapit sa ngipin pagilid | — |
| l̪ | Unggaro | *elem* | 'baterya' | [ˈɛl̪ɛm] |
| Katinig na palapit sa gilagid pagilid | l̥ | Pranses | *peuple* | 'mamamayan' | [pœpl̥] |
| l | Tagalog | luto | [ˈluto] |
| Belarisadong katinig na palapit sa gilagid pagilid | — |
| ɫ | Islandes | *sigldi* | 'naglayag' | [s̺ɪɫ̪t̪ɪ] |
| Katinig na palapit sa likurang gilagid pagilid | — |
| l̠ | Igbo | *lì* | 'ibaón' | [l̠ì] |
| Katinig na palapit sa dilang pulupot pagilid | ɭ̊ | — |
| ɭ | Perowes | *árla* | 'maaga' | [ɔɻɭa] |
| Katinig na palapit sa paleta pagilid | ʎ̥ | Turko | *dil* | 'dila' | [ˈd̟iʎ̟̊] |
| ʎ | Ingles | *million* | 'milyon' | [ˈmɪʎən] |
| Katinig na palapit sa ngala-ngala pagilid | ʟ̥ | Gales | *pwll* | 'sapa, hukay' | [pʊʟ̥] |
| ʟ | Ingles (Katimugang Amerika) | *middle* | 'gitna' | [ˈmɪɾʟ̩] |
| Katinig na palapit sa tilao pagilid | — |
| ʟ̠ | Ingles (Estados Unidos) | *wool* | 'lana' | [wʊʟ̠] |
| Simpleng katinig na pakatal |
| Simpleng katinig na pakatal sa gilagid pagilid | ɺ̥ | — |
| ɺ | Hapon | 心 *kokoro* | 'puso' | [ko̞ko̞ɺo̞] |
| Simpleng katinig na pakatal sa dilang pulupot pagilid | 𝼈̊ | — |
| 𝼈 | Suweko | *blad* | 'dahon' | ['b𝼈ɑː(d)] |
| Simpleng katinig na pakatal sa paleta pagilid | — |
| ʎ̮ | O'odham | *leʼeje* | 'makulit na bata' | [ʎ̮ɨʔɨd͡ʒɨ] |
| Simpleng katinig na pakatal sa ngala-ngala pagilid | — |
| ʟ̆ | — |

### Di-pulmonikong katinig

Nasa talahanayan sa baba ang mga di-pulmonikong katinig na pagilid. Para sa mga katinig na pitik, nasa taas ang ngala-ngala habang nasa baba naman ang tilao.

| Pangalan | IPA | Halimbawa |
| --- | --- | --- |
| Wika | Salita | Kahulugan | Bigkas |
| Palabas na katinig |
| Palabas na katinig na pasara-sutsot sa gilagid pagilid | tɬʼ | Tlingit | *tlʼeex* | 'basura' | [t͡ɬʼix] |
| Palabas na katinig na pasutsot sa gilagid pagilid | ɬʼ | Tlingit | *lʼook* | 'isda' | [ɬʼuːk] |
| Palabas na katinig na pasara-sutsot sa paleta pagilid | c𝼆ʼ | Hadza | *mitdla* | 'buto' | [mitc𝼆ʼa] |
| Palabas na katinig na pasara-sutsot sa ngala-ngala pagilid | k𝼄ʼ | Zulu | *umklomelo* | 'premyo' | [umk𝼄ʼɔˈmɛːlo] |
| Palabas na katinig na pasara-sutsot sa tilao pagilid | q𝼄ʼ | — |
| Katinig na pitik |
| Tenuis na katinig na pitik sa gilagid pagilid | kǁ | Hadza | *exekeke* | 'makinig' | [ʔek͜ǁekeke] |
| qǁ | Zulu | *xoxa* | 'makipag-usap' | [q͜ǁɔːq͜ǁa] |
| Matunog na katinig na pitik sa gilagid pagilid | ɡǁ | — |
| ɢǁ | — |
| Pailong na katinig na pitik sa gilagid pagilid | ŋǁ | — |
| ɴǁ | — |

## Sanggunian