# Pandiwa

Ang **pandiwa** o **badyâ** ay isang salita (bahagi ng pananalita) na nagsasaad ng kilos o galaw (lakad, takbo, dala), isang pangyayari (naging, nangyari), o isang katayuan (tindig, upo, umiral). Tinatawag ito na *verb* sa wikang Ingles.

Mga halimbawa (naka-italiko):

* *Pumunta* ako sa tindahan.
* *Binili* ko ang tinapay.
* *Kumain* ako ng tinapay kaninang umaga.
* *Sumakay* ako sa jeep papunta sa paaralan.
* *Ginagawa* ko palagi ang aking mga takdang-aralin.

## Aspekto ng Pandiwa

Ipinapakita ng aspekto ng pandiwa kung kailan nangyari, nangyayari, mangyayari o kung ipagpapatuloy pa ang nagaganap na kilos.

| Salitang-Ugat | Pawatas | Naganap o Perpektibo | Nagaganap o Imperpektibo | Magaganap o Kontemplatibo | Kakatapos |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| basa | magbasa | nagbasa | nagbabasa | magbabasa | kababasa |
| sira | masira | nasira | nasisira | masisira | kasisira |

### Pawatas

Ito ang tawag sa kombinasyon ng salitang-ugat at ng panlaping makadiwa. Sa pawatas nabubuo ang mga pandiwa.

| Salitang-Ugat | + Panlapi | = Pawatas | = Pandiwa |
| --- | --- | --- | --- |
| tuka | + um | = tumuka | = tumuka, tumutuka, tutuka |
| palit | + mag | = magpalit | = nagpalit, nagpapalit, magpapalit |

### Aspektong Naganap o Perpektibo o Pangnagdaan

Nagsasaad ito na tapos nang gawin ang kilos.

Ang pawatas na may panlaping *um* at ang aspektong naganap ay iisa o pareho.

| Salitang-Ugat | + Panlapi | = Pawatas | = Naganap |
| --- | --- | --- | --- |
| alis | + um | = *um*alis | = *um*alis |
| kain | + um | = k*um*ain | = k*um*ain |

Ang panlaping *ma, mag* at *mang* sa isang pawatas ay nagiging *na, nag* at *nang* sa aspektong naganap.

| Salitang-Ugat | + Panlapi | = Pawatas | = Naganap |
| --- | --- | --- | --- |
| tuwa | + ma | = *ma*tuwa | = *na*tuwa |
| sulat | + mag | = *mag*sulat | = *nag*sulat |
| hingi | + mang | = *mang*hingi | = *nang*hingi |

Ang panlaping *in* sa isang pawatas ay nagiging unlapi kung ang salitang-ugat ay nagsisimula sa patinig at nagiging gitlapi kung ang salitang-ugat ay nagsisimula sa katinig. Kapag *hin* ang panlapi, ang *hin* ay nagiging *in* kapag binanghay.

| Salitang-Ugat | + Panlapi | = Pawatas | = Naganap |
| --- | --- | --- | --- |
| alis | + in | = alis*in* | = *in*alis |
| mahal | + in | = mahal*in* | = m*in*ahal |
| basa | + hin | = basa*hin* | = b*in*asa |

### Aspektong Nagaganap o Imperpektibo o Pangkasalukuyan

Nagsasaad ito na ang sinimulang kilos ay patuloy pa ring ginagawa at hindi pa tapos.

Kung ang pawatas ay may panlaping *um*, uulitin ang unang pantig o unang dalawang titik ng salitang-ugat.

| Salitang-Ugat | + Panlapi | = Pawatas | = Nagaganap |
| --- | --- | --- | --- |
| ulan | + um | = *um*ulan | = *um*uulan |
| kanta | + um | = k*um*anta | = k*um*akanta |

Kapag ang panlapi ng pawatas ay *ma*, *mag* at *mang*, gawing *na*, *nag* at *nang* at uulitin ang unang pantig o unang dalawang titik ng salitang-ugat.

| Salitang-Ugat | + Panlapi | = Pawatas | = Nagaganap |
| --- | --- | --- | --- |
| iyak | + ma | = *ma*iyak | = *na*iiyak |
| linis | + mag | = *mag*linis | = *nag*lilinis |
| bunggo | + mang | = *mang*bunggo | = *nang*bubunggo |

Kung ang pawatas ay may panlaping *in* o *hin* at ang salitang ugat ay nagsisimula sa patinig, ilagay ang panlaping *in* sa unahan at ulitin ang unang pantig o unang dalawang titik ng salitang-ugat.

| Salitang-Ugat | + Panlapi | = Pawatas | = Nagaganap |
| --- | --- | --- | --- |
| alis | + in | = alis*in* | = *in*aalis |
| unat | + in | = unat*in* | = *in*uunat |

Kung ang pawatas ay may panlaping *in* o *hin* at ang salitang-ugat ay nagsisimulla sa katinig, gawing gitlapi ang *in* at ulitin ang unang pantig o unang dalawang titik ng salitang-ugat

| Salitang-Ugat | + Panlapi | = Pawatas | = Nagaganap |
| --- | --- | --- | --- |
| mahal | + in | = mahal*in* | = m*in*amahal |
| gamot | + in | = gamut*in* | = g*in*agamot |

### Aspektong Magaganap o Kontemplatibo o Panghinaharap

Nagsasaad ito ng kilos na hindi pa nasisimulan at gagawin pa lamang.

Kapag ang pawatas ay may panlaping *um*, alisin ang *um* at uulitin ang unang pantig o unang dalawang titik ng salitang-ugat.

| Salitang-Ugat | + Panlapi | = Pawatas | = Magaganap |
| --- | --- | --- | --- |
| asa | + um | = *um*asa | = aasa |
| lakad | + um | = l*um*akad | = lalakad |

Kapag ang pawatas ay may panlaping *ma*, *mag* o *mang*, mananatili ang *ma*, *mag* o *mang* at uulitin ang unang pantig o unang dalawang titik ng salitang-ugat.

| Salitang-Ugat | + Panlapi | = Pawatas | = Magaganap |
| --- | --- | --- | --- |
| tanaw | + ma | = *ma*tanaw | = *ma*tatanaw |
| suot | + mag | = *mag*suot | = *mag*susuot |
| hingi | + mang | = *mang*hingi | = *mang*hihingi |

Kapag ang pawatas ay may panlaping *in* o *hin*, mananatili ang panlaping *in* o *hin* at uulitin ang unang pantig o unang dalawang titik ng salitang-ugat.

| Salitang-Ugat | + Panlapi | = Pawatas | = Magaganap |
| --- | --- | --- | --- |
| yakap | + in | = yakap*in* | = yayakap*in* |
| suklay | + in | = suklay*in* | = susuklay*in* |
| bili | + hin | = bili*hin* | = bibili*hin* |

### Aspektong Katatapos

Nagsasaad ito na katatapos pa lamang ang kilos bago nagsimula ang salita. Nasa ilalim ito ng aspektong perpektibo.

Kadalasan ay nilalagyan ang panlaping *ka* at uulitin ang unang pantig o unang dalawang titik ng salitang-ugat.

| Salitang-Ugat | + Panlapi | = Pawatas | = Katatapos |
| --- | --- | --- | --- |
| mano | + mag | = *mag*mano | = *ka*mamano |
| parusa | + mag | = *mag*parusa | = *ka*paparusa |
| ligpit | + mag | = *mag*ligpit | = *ka*liligpit |

## Tuon/Pokus ng Pandiwa

Ito ang tawag sa relasyong pansemantika ng pandiwa sa simuno o paksa ng pangungusap. Naipapakita ito sa pamamagitan ng taglay na panlapi ng pandiwa.

### Tagaganap/Aksyon/Aktor

Ang paksa ang tagaganap ng kilos na isinasaad ng pandiwa sa pangungusap. Ito ay sumasagot sa tanong na "*sino*?". Ginagamit ang mga panlaping *mag*-, *um*-, *mang*-, *ma*-, *maka*-, *makapag*-, *maki*- at *magpa*-.

Halimbawa:

> *Nag*lunsad ng proyekto ang mga kabataan.
>
> D*um*alaw kami sa mga batang may sakit.
>
>

### Karanasan/Layon/Gowl

Ang paksa ang layon ng pandiwa sa pangungusap. Ito ay sumasagot sa tanong na "*ano?*". Tinatawag ito *direct object* sa wikang Ingles. Ginagamit ang mga panlaping -*in*-, -*i*-, -*ipa*-, *ma*- at -*an*.

Halimbawa:

> B*in*ili ni Jomelia ang bulaklak.
>
> K*in*uha ko sa silid ang mga bolang gagamitin sa paglalaro.
>
>

### Ganapan/Lokatibo/Lokatib

Ang paksa ang lugar na ginaganapan ng pandiwa sa pangungusap.Ito ay sumasagot sa tanong na "*saan*?". Ginagamit ang mga panlaping *pag-/-an*, -*an/-han*, *ma-/-an,* *pang-/-an*, at *mapag-/-an*.

Halimbawa:

> *Dina*raan ng tao ang kalsada.
>
> Ang tindahan ang *pinag*bilhan ni Jomelia ng bulaklak.
>
>

### Tagatanggap/Benepaktor/Benepektib

Ang paksa ang tumatanggap sa kilos ng pandiwa sa pangungusap. Ito ay sumasagot sa tanong na "*para kanino*?". Ginagamit ang mga panlaping *i*-, -*in*, *ipang*-, at *ipag*-.

Halimbawa:

> Kami ay *ipinag*luto ni nanay ng masarap na ulam.
>
> *Pina*kilala sa madla ang kampeon.
>
>

### Kagamitan/Gamit/Instrumental

Ang paksa ang bagay na ginagamit upang maisagawa ang kilos ng pandiwa sa pangungusap. Ito ay sumasagot sa tanong na "*sa pamamagitan ng ano*?". Ginagamit ang mga panlaping *ipang*-, *maipang*-, at *ipinang*-.

> *Ipinang*sulat niya ang pentel pen para mabasa nila ang nakasulat.
>
> Si Luciano Pavarotti ay *pinag*kalooban ng talino sa pag-awit.
>
>

### Pangyayari/Sanhi/Kosatibo/Kawsatib

Ang paksa ang nagpapahayag ng sanhi ng kilos ng pandiwa sa pangungusap. Ito ay sumasagot sa tanong na "*bakit*?". Ginagamit ang mga panlaping *i*-, *ika*- at *ikina*-.

> *Ikina*lungkot ng mga bata ang hindi nila pagkikitang mag-anak.
>
> Ang pagkain ng mayaman sa kolesterol ang *ipinagka*sakit sa puso ni Tong.
>
>

### Direksiyon

Ang paksa ang nagsasaad ng direksiyon ng kilos ng pandiwa sa pangungusap. Ito ay sumasagot sa tanong na "*tungo saan/kanino*?". Ginagamit ang mga panlaping -*an*, -*han*, -*in* at -*hin*)

> S*in*ulat*an* niya ang kanyang mga magulang.
>
> P*in*unta*han* ni Maryse ang tindahan para mamili ng kagamitan.
>
>

## Mga Sanggunian

### Mga Pinagkukunan

* *Baybayin: Paglalayag sa Wika at Panitikan 8* by Remedios Infantado ISBN 978-971-23-7030-4 pp. 133-134

* *Bagong Likha: Wika at Pagbasa 4*, by Ester V. Raflores ISBN 978-971-655-331-4, pp. 239, 252-253, 267-268, 283