Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wikang Turko

| Turko |
| --- |
| Türkçe / Türkiye Türkçesi |
| Bigkas | [ˈt̪yɾktʃe] ( pakinggan) |
| Katutubo sa | Albanya, Aserbayan, Bosnia at Herzegovina, Bulgarya, Croatia, Gresya, Hordan, Irak, Kosovo, Lebanon, ang Republika ng Masedonya, Moldova, Montenegro, Palestina, Rumanya, Rusya, Serbya, Sirya, Tsipre, Turkiya, Turkmenistan, Unggarya, Uzbekistan, at ng mga pamayanang mandarayuhan sa Alemanya, Austria, Belhika, Eskandinabya, ang Estados Unidos, Italya, Canada, ang United Kingdom, Olanda, Polonya, Pransiya, Slovakia, Suwisa at Unggarya
*Hilagang Tsipre* (kinikilala lamang ng Turkiya) |
| Katutubo | * Katutubo: **+77 milyon Kabuuan: '*+83 milyon*
 |
| Pamilya | Altaiko (kontrobersiyal)
* Turkiko
	+ Timog-kanlurang Turkiko (Oghuz)
		- Kanlurang Oghuz
			* **Turko**
 |
| Pagsulat | alpabetong Latin (gamit sa Turkiya) |
| Opisyal na katayuan |
| Opisyal na wika |  Turkey *Northern Cyprus*  Cyprus |
| Kinikilalang wika ng minorya sa |  Kosovo (regional)  Macedonia (regional)  Rumaniya (recognized)  Iraq (In Kerkük, Tal Afar) |
| Pamamahala | Kapisanan ng Wikang Turko |
| Mga kodigong pangwika |
| ISO 639-1 | `tr` |
| ISO 639-2 | `tur` |
| ISO 639-3 | `tur` |
|  |

Ang **Wikang Turko** (Turko: *Türkçe / Türk dili / Türkiye Türkçesi*) ay isáng wikang ginagamit ng halos 77 angaw na tao sa buong sanlibutan, at ini ay ang pinakamalakíng kasapi ng mga wikang Turkiko. Karamihan sa mga mananalitâ ng Turko ay naninirahan sa Turkiya at Tsipre, kung saan pampamunuán na ginagamit ang wikà roón, at may lalong maliliít na pangkát sa Irak, Gresya, Bulgarya, Republika ng Masedonya, Albanya at iba pang bahagi ng Silangang Europa. Ginagamit rin ang wikà ng angaw-angaw na mandarayuhan sa Europa, lalo na sa Alemanya, kung saán may malaking diaspora ng mga Turko roón.

Sa kanluran, ang impluwensiya ng wikang Turkong Otomano — ang diyalekto ng wikang Turko na ginamit bilang wikang pang-administrasyon at pampanitikan ng Imperyong Otomano — lumawak kasama sa imperyong mismo. Noong 1928, bilang isa sa mga reporma ni Atatürk (Turko: *Atatürk İnkılâpları*) sa maaagang taon ng Republika ng Turkiya, ang alpabetong Turkong Otomano ay pinalitan ng isang alpabetong Latin.

Ang mga katangian ng wikang Turko ay pagkakasundo ng mga patinig at malawak na aglutinasyon. Ang basikong ayos ng mga salita sa Turko ay paksa–bagay–pandiwa.

## Klasipikasyon

Ang Turko ay miyembro ng grupong Oghuz ng pamilyang Turkiko. Ang ilang ibang mga miyembro ay Aseri, na sinasalita sa Aserbayan at hilagang-kanlurang Iran, Gagauz ng Gagauzia, at wikang Turkomano ng Turkmenistan.

Masalimuot ang klasipikasyon ng mga wikang Turkiko. Ang mga migrasyon ng mga taong Turkiko at ang kasunod na kanilang halubilo, parehong sa isa't isa at sa ibang mga taong di-Turkiko, ay lumikha ng isang sitwasyong lingguwistiko ng malawak na kompleksidad.

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Wika**, **Turkiya** at **Tsipre** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Bansang makapangyarihan

Ang **bansang makapangyarihan** o **bansang may dakilang kapangyarihan** (Ingles: *great power*, *powerful country*, *powerful nation*, *powerful state*) ay isang bansa, nasyon, o estadong may kakayahang magbigay ng impluwensiya sa iba pang mga bansa, nasyon, at estado sa karamihan ng mga bahagi ng mundo, kaya't binabansagang bilang **dakilang kapangyarihan** o **pangunahing kapangyarihan** sa kadalasan. Posible ito sapagkat mayroon itong malakas na malakas o matatag na matatag na puwersang pang-ekonomiya, pampolitika, at militar. Ang mga opinyon ng mga bansang ito ay isinasaalang-alang ng iba pang mga bansa bago gumawa ng kilos na diplomatiko o pangmilitar. Bilang katangian, mayroon ang mga bansang ito ng kakayahang mamagitan sa pamamagitan ng militar halos saan mang pook, at mayroon din silang banayad na kapangyarihan pangkultura, na kadalasang nasa anyo ng pamumuhunang pang-ekonomiya sa hindi gaanong mauunlad na mga bahagi ng daigdig.

## Mga bansang makapangyarihan

Sa ngayon, itinuturing na kabilang sa mga bansang makapangyarihan ang mga sumusunod:

* Tsina
* Pransiya
* Alemanya
* Hapon
* Rusya
* Indya
* Brazil
* Nagkakaisang Kaharian
* Estados Unidos

## Tingnan din

* G8 - isang pangkat ng walong makapangyarihang mga bansa

## Mga sanggunian
# Sakunang nukleyar sa Fukushima Daiichi

Sakunang nukleyar sa Fukushima Daiichi|  |
| Image on 16 March 2011 of the four damaged reactor buildings. From right to left: Unit 1,2,3,4. Hydrogen-air explosions occurred in Unit 4,3 and 1 causing the building damage, while a vent in Unit 2's wall, with water vapor/"steam" clearly visible, preventing a similar explosion. |
| Petsa | 11 Marso 2011 (2011-03-11) |
| Lokasyon | Ōkuma, Fukushima, Japan |
| Location in Japan |

Ang **Sakuna sa plantang nukleyar na Fukushima Daiichi** (福島第一原子力発電所事故, *Fukushima Dai-ichi *(pronunciation)* genshiryoku hatsudensho jiko*) ay isang sakuna sa Plantang elektrisidad na nukleyar na Fukushima I na nagsimula noong tsunami sa Tōhoku noong 11 Marso 2011. Ang pinsalang sinanhi ng tsunami ay lumikha ng mga pagkabigo sa kasangkapan at sa kawalan ng kasangakapang ito, ang isang aksidenteng pagkawala ng coolant ay sumunod kasama ng mga meltdown na nukleyar at paglabas ng mga radyasyon simula Marso 12,2011. Ito ang pinakamalaking sakunang nukleyar simula sakunang Chernobyl noong 1986 at ikalawa na sumukat ng lebel 7 sa International Nuclear Event Scale, na naglabas ng tinatayang 10 hanggang 30% radyasyon ng sakunang Chernobyl.

Ang planta ay binubuo ng anim na magkakahiwalay na mga reaktor ng kumukulong tubig na orihinal na dinesenyo ng General Electric (GE) at minamantine ng Tokyo Electric Power Company (TEPCO). Sa panahon ng lindol, reactor 4 ay inalisan ng fuel at mga reactor 5 at 6 ay nasa malamig na pagsara para sa pagmamantine nito. Sa sandaling pagkatapos ng lindol, ang mga natitirang reaktor 1-3 ay nagsara ng kanilang mga natutustusang mga reaksiyong fission nang automatiko na nagpapasok ng mga control rod sa tinaguriang pangyayaring SCRAM. Kasunod nito ang mga emerhensiyang generator ay nag-online upang bigyan ng elektrisidad ang mga elektronika at mga sistemang nagpapalamig na gumagana hanggang sa pagdating ng tsunami.

## Mga sanggunian
# Sōya Kurokawa

| Sōya Kurokawa |
| --- |
| 黒川 想矢 |
| Kurokawa noong 2023 |
| Kapanganakan | Sōya Kurokawa  (2009-12-05) 5 Disyembre 2009 Saitama Prefecture, Hapon |
| Trabaho | * Aktor
 |
| Kilala sa | * *Monster* bilang Minato Mugino
* *Teasing Master Takagi-san* bilang Nishikata
 |

Si **Sōya Kurokawa** (黒川 想矢, *Kurokawa Sōya*, ipinanganak Disyembre 5, 2009) ay isang aktor na Hapones na nagmula sa Saitama Prefecture. Siya ay kilala sa kanyang pagganap bilang Minato Mugino sa pelikulang *Monster* ni direktor Hirokazu Kore-eda, na kung saan nanalo siya ng gantimpalang Blue Ribbon Award for Best Newcomer.

## Biograpiya

Sumali siya sa mundo ng pag-aartista noong limang taong gulang. Noong 2021, kasama niya si Hiroshi Tachi sa drama ng NHK BS Premium na *Kenju Sho: Mitsukuni and Me*, at hiniling niyang sumali sa Tachi Productions.

## Pilmograpiya

### Pelikula

| Taon | Pamagat | Papel | Pahayag | Sang. |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 2023 | *Monster* | Minato Mugino |  |  |
| 2024 | *Bishu* | Mitsuru Omura |  |  |

### Telebisyon

| Taon | Pamagat | Papel | Pahayag | Sang. |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 2018 | *Tokyo Alien Bros.* | Ryota | Mga episode 3 hanggang 5 |  |
| 2019 | *Emergency Interrogation Room* | Shosuke (childhood) | Season 3 Episode 4 |  |
| 2024 | *Teasing Master Takagi-san* | Nishikata | Pangunahing tauhan |  |

### Pagsasalin sa wikang Hapones

| Taon | Pamagat | Papel | Pahayag | Sang. |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 2024 | *Migration* | Dax Mallard |  |  |

## Awards

| Taon | Gantimpala | Kategorya | Gawang nominado | Resulta | Sang. |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2024 | Blue Ribbon Awards | Blue Ribbon Award for Best Newcomer | *Monster* | Nanalo |  |
| 47th Japan Academy Film Prize | Newcomer of the Year | *Monster* | Nanalo |  |

## Sanggunian

## Mga panlabas na link

* Opisyal na website (sa Hapon)
* Kurokawa Sōya on Japanese Film Database
* Sōya Kurokawa sa IMDb
# Kaze no Yojimbo

|  |
| --- |
| Kaze no Yojimbo *Bodyguard of the Wind* |
| Pabalat ng Kaze no Yojimbo |
| 旋風の用心棒 |
| Dyanra | Aksiyon, Piksiyong Krimen |
| Teleseryeng anime |
| Direktor | Hayato Date |
| Estudyo | Studio Pierrot |
| Inere sa | Nippon Television |

Ang Kaze no Yojimbo (旋風の用心棒, trans. *Bodyguard of the Wind*) ay isang 2001/2002 Hapong animasyong pang-telebisyon base mula kay Akira Kurosawa na pelikulang chanbara *Yojimbo*.

Ang serye ay sinusundan ni George Kodama sa maliit na baryo ng Kimujuku. Ang taga-isip ay madaling naintindihan na siya ay hindi imbitadong bisita at naging marahas at naging tagagawa ng mga krimen.

Ang *Kaze no Yojimbo* ay ipinalabas sa Nippon Television mula 2 Oktobre 2001 hanggang 19 Marso 2002, na binubuo ng 25 na kabanata.

## Banyuhay

Si Jyouji "George" Kodama ay dumating sa baryo ng Kimujuku para hanapin ang lalaking nagngangalang Genzo Araki. Nang hindi niya natagpuan ito, natutuhan niya na ang baryo ay hinahati sa dalawang malalim na paksiyon. Pinapakiramdaman na ang mga residente ng Kimujuku ay may tinatago na iba, kaya si Jyouji ay kumuha ng trabaho mula sa bawat paksiyon, nakikipaglaro ang bawat isa mula sa iba pa na may pagsisikap para maprotektahan ang sikreto ng Genzo.

## Mga Kabanata

| # | Title | Original air date |
| --- | --- | --- |
| 1 | **"Gone With the Dust"** (第一話)  | 2 Oktubre 2001 |
| 2 | **"Snake Swamp"** (第二話)  | 9 Oktubre 2001 |
| 3 | **"The Bodyguard"** (第三話)  | 16 Oktubre 2001 |
| 4 | **"Beauty and the Poison"** (第四話)  | 23 Oktubre 2001 |
| 5 | **"The Pursuit"** (第五話)  | 30 Oktubre 2001 |
| 6 | **"The Gate Wouldn't Rise"** (第六話)  | 6 Nobyembre 2001 |
| 7 | **"Legend of the Demon"** (第七話)  | 13 Nobyembre 2001 |
| 8 | **"The Casino Train"** (第八話)  | 20 Nobyembre 2001 |
| 9 | **"The 15-Year Truth"** (第九話)  | 27 Nobyembre 2001 |
| 10 | **"Red Dreams, White Memories"** (第十話)  | 4 Disyembre 2001 |
| 11 | **"Lurking in the Gloom"** (第十一話)  | 11 Disyembre 2001 |
| 12 | **"The Echo"** (第十二話)  | 18 Disyembre 2001 |
| 13 | **"The Man Who Returned"** (第十三話)  | 25 Disyembre 2001 |
| 14 | **"False Reconciliation"** (第十四話)  | 1 Enero 2002 |
| 15 | **"The Counterattack"** (第十五話)  | 8 Enero 2002 |
| 16 | **"Swapping Hostages"** (第十六話)  | 15 Enero 2002 |
| 17 | **"The Great Sting"** (第十七話)  | 22 Enero 2002 |
| 18 | **"The Vendetta"** (第十八話)  | 29 Enero 2002 |
| 19 | **"The Sniper"** (第十九話)  | 5 Pebrero 2002 |
| 20 | **"Bingo"** (第二十話)  | 12 Pebrero 2002 |
| 21 | **"The Search for the Truth"** (第二十一話)  | 19 Pebrero 2002 |
| 22 | **"Tanokura Manor Ablaze"** (第二十二話)  | 26 Pebrero 2002 |
| 23 | **"The Great Excursion"** (第二十三話)  | 3 Marso 2002 |
| 24 | **"The Close Call"** (第二十四話)  | 12 Marso 2002 |
| 25 | **"So Long"** (第二十五話)  | 19 Marso 2002 |

## Mga panlabas na link

*Kaze no Yojimbo* (anime) sa ensiklopedya ng *Anime News Network* (sa wikang Ingles)
# Für Elise

Ang Für Elise o "(Ang Liham) Para Kay Elisa" ay isang popular na pangalan para sa bagatelle sa menor na A. Ginawa ito ni Ludwig van Beethoven noong 1770-1827 bilang isang piyesa para sa piano lamang.

## Mga sanggunian

* Klaus Martin Kopitz, *Beethoven’s ‘Elise’ Elisabeth Röckel: a forgotten love story and a famous piano piece*, *The Musical Times*, vol. 161, no. 1953 (Winter 2020), p. 9–26 (PDF)

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Musika** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Katinig sa lalamunan

Ang mga **katinig na laringeal** o **laryngeal** (isang termino na kadalasang ginagamit nang **magkakasabay sa mga katinig na** guttural) ay mga katinig sa kanilang pangunahing pagsasalita sa bagtingan . Ang mga katinig na laringeal ay binubuo ng mga katinig na pharyngeal (kabilang ang mga epiglottal), ang katinig na glotal, at para sa ilang mga wika katinig na uvular.

Ang terminong *laryngeal* ay kadalasang kinuha upang maging magkasingkahulugan sa *glottal*, ngunit ang bagtingan ay binubuo ng higit pa sa glottis (vocal folds): kabilang din ang epiglottis at aryepiglottic folds . Sa isang malawak na kahulugan, samakatuwid, ang mga laryngeal articulations isama ang radical consonants, na kinasasangkutan ng ugat ng dila. Ang pagkakaiba-iba ng mga tunog na ginawa sa bagtingan ay ang paksa ng patuloy na pananaliksik, at ang terminolohiya ay nagbabago.

Ang terminong *laryngeal consonant* ay ginagamit din para sa laryngealized consonants na articulated sa upper vocal tract, tulad ng Arabic 'emphatics' at Korean 'tense' consonants.

## Tingnan din

* Teoryang Laryngeal (sa Proto-Indo-European phonology)
* Lugar ng pagsasalita
* Index ng mga artikulo ng phonetics

## Mga sanggunian

* Ladefoged, Peter ; Maddieson, Ian (1996). Ang Mga Tunog ng Mga Wika sa Mundo . Oxford: Blackwell. ISBN    978-0-631-19815-4  .
* Miller, Amanda (2005), "Mga panandaliang vowels at guttural co-articulation sa Ju | 'hoansi". *Journal of Phonetics,* vol. 35, Isyu 1, Enero 2007, pp. 56-84.
# Mga wika sa Tsina

Ang mga wikain sa bansang Tsina
Ang **Mga wika sa Tsina** ay ang mga wikain sa bansang Tsina, ang pambansang wikang Mandarin ay ang pinakamalaki at maraming populasyon sa Kalupaang Tsina, Sinasalita rin ang mga wikang Wu sa Shanghai, wikang Yue, Wikang Tibetano at Kantones.

Ang mga katutubong Tsino mula sa mga lalawigan ng Xinjiang (Mandarin) at Tibet (Tibetano) ay ang mga wikain sa kanluraning Tsina ngunit mag kaiba ang accent.

### Sino-Tibetano

* Sinitiko
	+ Wikang Tsino
		- Mandarin
		- Jin
		- Wu
			* Shanghainese
		- Huizhou
		- Yue
			* Kantones
		- Ping
		- Gan
		- Xiang
		- Hakka
		- Min
			* Min Nan
			* Eastern Min
			* Pu-Xian Min
			* Leizhou Min
			* Hainanese
			* Northern Min
			* Central Min
			* Shao-Jiang Min
	+ Bai
* Tibeto-Burman
	+ Tujia
	+ Qiangic
		- Qiang
			* *Hilagang Qiang*
			* *Timog Qiang*
		- Pumi/Prinmi
		- *Baima*
		- *Tangut (namatay)*
	+ Bodish
		- Tibetano
			* *Central Tibetan (Standard Tibetan)*
			* *Amdo Tibetan*
			* *Khams Tibetan*
		- Lhoba
		- Monpa
	+ Lolo–Burmese–Naxi
		- Burmish
			* Achang
		- Loloish
			* Yi
			* Lisu
			* Lahu
			* Hani
			* Jino
		- Nakhi/Naxi
	+ Jingpho–Nungish–Luish
		- Jingpho
		- Derung
		- Nu
			* *Nusu*
			* *Rouruo*
# Romanisasyon ng Tsino

"Pambansang Wika" (國語, *Guóyǔ*) na sinulat sa Tradisyunal at Pinapayak na Tsinong karakter, na sinundan ng Hanyu Pinyin, Gwoyeu Romatzyh, Wade–Giles at Yale na romanisasyon
Ang **romanisasayon ng Tsino** ay ang paggamit ng alpabetong Latino upang isulat ang wikang Tsino. Gumagamit ang Tsino ng isang sulating logograpiko at hindi kinakatawan ang mga karakter nito ang mga ponema ng diretso. Sa kasaysayan, nagkaroon ng maraming sistema na ginagamit ang mga Romanong titik upang katawanin ang Tsino. Natatandaan ng lingguwistang si Daniel Kane na, "Sinasabi na kailangang maging musiko ang mga sinolohista na maaring isulat sa isang teklado at handang isalin sa ibang teklado." Ang namamayaning internasyunal na pamantayan para sa Putonghua simula noong 1982 ay Hanyu Pinyin. Kabilang sa ibang kilalang sistema ang Wade–Giles (Mandarin) at Rominasasyong Yale (Mandarin at Kantones).

Maraming gamit ang romanisasyon ng Tsino. Sa mas malawak na aspeto, ginagamit ito upang magbigay ng isang kapakipakinabang paraan para sa mga dayuhan na hindi sanay sa pagkilala sa mga sulating Tsino upang basahin at kilalanin ang Tsino. Nakakatulong din ito para sa malinaw na pagbigkas sa mga nagsasalita ng Tsino na nagsasalita ng kapwa hindi naintindihan na ibang uri ng Tsino. Nagagawa ng romanisasyon na ipasok ang mga titik sa karaniwang mga *keyboard* o tipaan ng kompyuter tulad ng QWERTY. Ang mga diksyunaryong Tsino ay mayroong komplikado at nakikipagkumpitensyang mga patakaran sa pagsasaayos ng mga titik at ang sistemang romanisasyon ay pinapasimple ang prolema sa pamamagitan ng pagtatala ng mga titik sa kanilang anyong Latin na naisasayos ayon sa alpabeto.

## Mga sanggunian
# Achillea millefolium

| Yaro |
| --- |
|  |
| Pag-uuring siyentipiko  |
| Kaharian: | Plantae |
| *Klado*: | Tracheophytes |
| *Klado*: | Angiosperms |
| *Klado*: | Eudicots |
| *Klado*: | Asterids |
| Orden: | Asterales |
| Pamilya: | Asteraceae |
| Henero: | *Achillea* |
| Espesye: | A. millefolium |
| Pangalang dalawahan |
| Achillea millefolium L., 1753 |

Ang Achillea millefolium (pangalang pang-agham), **yaro** (mula sa Ingles na *yarrow*), **milepolyo** o **milepolyum** (mula sa *millefolium*) ay isang uri ng halamang yerba o halamang-gamot. Nagmula ang pangalang Latin nito - ang pangalan sa agham - sa bayaning Griyegong si Achilles. Ginamit itong gamot para sa mga sugat noong mga panahon ng mga digmaang Trojan. Sa Ingles, isa sa mga pangkaraniwang tawag dito ang *nosebleed* o "pagdurugo ng ilong" (paglabas at pagtulo ng dugo mula sa ilong), sapagkat kaugnay ito sa katangian nitong makapigil sa pagdurugo ng sugat. Sa kasalukuyang panahon, mahalaga ito sa paggamot ng mga sipon at sa epekto sa mga sistemang sirkulatoryo, dihestibo, at urinaryo. Karaniwang matatagpuan itong tumutubo sa mga damuhan.

## Bilang halamang-gamot

Nagagamit ang mga bulaklak nito bilang panlaban sa mga alerhiya. Ginagamit namang pang-alis ng pamamaga at pamahid sa dibdib kung may sipon ang kulay maitim-na-bughaw na langis. Nakapagaanyaya ng pagpigil ng pagdurugo ang mga dahon, kaya't nagagamit ang mga sariwang dahon may pagdurugong tumutulo mula sa mga butas ng ilong, ngunit hindi ipinapasok sa loob ng butas ng ilong ang dahon sapagkat maaaring makasanhi rin ng pagsisimula ng pagdurugo. Dating ginagamit din ang mga dahon bilang lunas sa mga paulit-ulit at matinding sakit ng ulo. Mainam din ito para sa pagpapababa ng mataas na presyon ng dugo (altapresyon), sa mga suliranin sa pagreregla, at sa pagpapababa ng temperatura kung may lagnat.

## Sanggunian

### Talababa

### Bibliyograpiya

* Hickman, James C., Ed. *The Jepson Manual: Higher plants of California*. 1993. Palimbagan ng Pamantasan ng California: Berkeley, Los Angeles, at London.
* Blanchan, Neltje (2005). *Wild Flowers Worth Knowing*. Project Gutenberg Literary Archive Foundation.
* Wood, John (2006). *Hardy Perennials and Old Fashioned Flower*. Project Gutenberg Literary Archive Foundation.