# Pangngalan

Wikibooks
Mayroon sa Wikibooks ng patungkol sa **Pangngalan**.

Ang **pangngalan** ay salita o bahagi ng pangungusap na tumutukoy sa ngalan ng tao, bagay, pook, hayop, at pangyayari. Maaari din na ipakilala ng pangngalan ang isang kaisipan o konsepto Sa linggwistika, kasapi ang pangngalan sa isang malawak, bukas na leksikong kategorya na kung saan ang mga kasapi nito ay nagiging pangunahing salita sa isang simuno ng isang sugnay, bagay sa isang pandiwa, o bagay sa isang pang-ukol.

## Pagkahati-hati ng pangngalan

Maaaring mahimay ang pangngalan nang ayon sa kaurian, katuturan, kasarian, kailanan, kaanyuan, kalikasan, at katungkulan.

### Ayon sa Uri

Tungkol ito kung ang mga pangngalan ay pantangi o pambalana.

* **Pantangi** - tumutukoy sa tiyak na ngalan ng tao, bagay, hayop, pook, pangyayari, at iba pa. Karaniwang nagsisimula sa malaking titik. Halimbawa: Pilipinas, Panagbenga
* **Pambalana** - tumutukoy sa pangkalahatang ngalan ng tao, pook, hayop, bagay, pangyayari, at iba pa. Karaniwang nagsisimula sa maliit na titik. Halimbawa: bansa, korporasyon, pista.

### Konsepto ng pangngalan

Ang mga pangngalan ay maaari ring pangkatin sa kongkreto o tahas at di-kongkreto o basal.

* **Tahas** - pangngalang nahahawakan, nakikita, naamoy, nalalasahan at iba pang nagagamitan ng pandama. Halimbawa: gatas, kapatid, kotse
* **Basal** - pangngalang tumutukoy sa kalagayan o kundisyon na nadarama, naiisip, nagugunita o napapangarap.. Halimbawa: pagmamahal, gutom, kapayapaan

### Ayon sa Gamit

Naayon sa sakop o uri ng katuturan ang mga pangngalan. Maaari itong tahas, basal, hango, lansak o patalinghaga.

* **Tahas** - pangngalang nararanasan ng isa sa mga limang pandamdam (paningin, pandinig, panlasa, pakiramdam at pang-amoy) at may katangiang pisikal. Halimbawa: tubig, bundok, pagkain
* **Basal** - pangngalang tumutukoy sa mga kaisipan o konsepto na hindi nararanasan ng limang pandamdam at walang pisikal na katangian. Nasa anyong payak ang lahat ng pangngalan basal. Halimbawa: wika, yaman, buhay
* **Lansak (o lansakan)** - pangngalang tumutukoy sa isang kalipunan o karamihan. Maaaring maylapi ito o wala. Halimbawa: madla, sangkatauhan, kapuluan
* **Hango** - pangngalang nakabatay sa isang salitang basal. Halimbawa: kaisipan, salawikain, katapangan
* **Patalinghaga** - pangngalang hindi tuwirang patungkol sa bagay na pinangangalanan sa halip inihahambing lamang sa bagay na kamukha o katulad lamang. Halimbawa: buwaya (imbis na kurakot), langit (imbis na ligaya), kababuyan (imbis na kasalaulaan) tanga (imbis na mangmang)
* **Denominasyon** - pangngalang hango at lansak. Halimbawa: bloke, pulutong

### Ayon sa Kasarian

Masasabing walang partikular na babae o lalaki sa mga pangngalan. Ngunit matutukoy ang kasarian ng pangngalan kapag nilalagyan ng salitang "lalaki" o "babae" bago o pagkatapos ng salitang kinauukulan. Halimbawa: batang babae, batang lalaki, lalaking aso, babaing pusa

Mayroon din namang mga salitang hindi na kailangang lagyan ng mga salitang "lalaki" o "babae" kung likas na matutukoy ang kasarian ng isang pangngalan. Kadalasang matutukoy din ang kasarian sa pangngalan o palayaw. Halimbawa, kadalasang lalaki ang mga pangngalang tunog "o" at babae naman kapag tunog "a". Tingnan ang sumusunod na mga halimbawa:

* **Panlalaki** - pari, hari, tatay, kuya, manong, tandang (lalaking manok), kalaykan (lalaking kalabaw), atbp.
* **Pambabae** - madre, reyna, nanay, ate, libay (usang babae), dumalaga (hindi pa nanganganak na babaing hayop kaya kantutin na

), sirena, atbp.

* **Di-tiyak** - tumutukoy sa ngalang maaring babae o lalaki - magulang, pinsan, bata, kaibigan, atbp.
* **Walang kasarian** - ngalang tumutukoy sa bagay na walang buhay - bagay, laruan, mesa, sasakyan, manika, atbp.

### Ayon sa Kailanan

Tungkol naman sa bilang kung isahan, maramihan, o lansakan ang kailanan ng pangngalan.

* **Isahan** - pangngalang gumagamit ng pantukoy na *si*, *ni*, o *kay* kapag mga tao ang tinutukoy, at *ang*, *ng* (nang), o *sa* kapag mga pangngalang pambalana. Ginagamit din ang pamilang *isang* o *sang*, *sam*, at *son* na mga hangong salita nito. Halimbawa: Ang *burol* ay *isang anyong lupa.*
* **Dalawahan** - pangngalang gumagamit ng pantukoy na *sina*, *nina*, *kina*, at ang *mga* (manga, ng mga, sa mga) at gumagamit din ng mga pamilang nagmula sa dalawa. Halimbawa: *Sina Roberto at Rowena* ang bumato sa *mga ibong* lumilipad.
* **Maramihan** - pangngalan na pinagsama-sama ang mga bagay na magkakatulad. Kadalasang may magkabilang panlapi itong "kan" at "totan" o "han". Halimbawa: kabahayan, kabukiran, Kabisayaan

|   | Tuwiran (ang) | Hindi tuwiran (ng) | Pahilig (sa) |
| --- | --- | --- | --- |
| **Karaniwang isahan** | ang, 'yung (iyong) | ng, n'ung (niyong) | sa |
| **Karaniwang pangmaramihang** | ang mgá, 'yung mgá (iyong mgá) | ng mgá, n'ung mgá (niyong mgá) | sa mgá |
| **Personal na isahan** | si | ni | kay |
| **Personal na pangmaramihang** | sina | nina | kina |

### Panlapi ng mga Tiyak na Pangngalan

|  |  |
| --- | --- |
| **ka-** | *tumutukoy sa mga kasamahan* |
| **ka-**, **-an** | *tumutukoy sa isang grupo ng pangngalan, maaari ring tumukoy sa estado o pagiging pangngalan* |
| **pan-** | *tumutukoy sa gamit ng pangngalan* |

### Ayon sa Kalikasan

Maaaring i-uri ang pangngalan sa kalikasan o pinagmulan nito.

* **Likas** - pangngalang natural na sa isang bagay at kadalasang hango sa kalikasan. Halimbawa: *apoy*, *lindol*, *ligaya*
* **Likha** - pangangalang hinango ng mga dalubhasa dahil sa pangangailangan. Maaaring bagong likha at lumang salita na may bagong kahulugan ang pangngalan na ito. Halimbawa: *agham*, *talatinigan*, *sining*
* **Ligaw** - pangngalang hiniram o hinango mula sa mga salitang banyaga. Halimbawa: *demokrasya*, *relihiyon*, *butones*

### Ayon sa Lapi

Tungkol sa paglalapi ang kaanyuan ng pangngalan.

* **Payak** - pangngalang hindi inuulit, walang panlapi, o katambal. Halimbawa: *talumpati*, *watawat*, *ligalig*
* **Maylapi** - pangngalang binubuo ng salitang-ugat na may panlapi sa unahan, gitna, hulihan o magkabila. Halimbawa: *si*ni*gang* (mula sa "*sigang*", dinagdagan ng gitlaping "-*ni-*"), in*ihaw* (mula sa "*ihaw*", dinagdagan ng unlaping "*in-*"), *tinda*han (mula sa "*tinda*", dinagdagan ng hulaping "*-han*"), pa*lakas*an (mula sa "*lakas*", dinagdagan ng magkabilaang laping "*pa-*" at "*-san*")
* **Inuulit** - pangngalang inuulit na maaaring may panlapi o salitang-ugat lamang. Halimbawa: *tau-tauhan*, *bagay-bagay*, *bali-balita*
* **Tambalan** - pangngalang binubuo ng dalawang salitang magkaiba na pinagsasama upang maging isa at may gitling sa pagitan nito. Ito ay tinatagurian bilang compound noun sa Ingles. Halimbawa: *kisap-mata*, *bahay-kubo*, *bantay-salakay*, *bukas-palad*

### Ayon sa Katungkulan

Sa karaniwang katungkulan sa pangungusap, nagiging simuno o layunin ang isang pangngalan. Subalit maaaring gumanap din ang pangngalan bilang pagka-pandiwa, pagka-pandiwari, pagka-pang-uri, pagka-pang-abay at iba pa sa tulong ng ilang panlapi o pananalita.

Nasa sumusunod ang ilang mga halimbawa:

* **Malapang-uri** - nagbibigay ng tiyak na kaurian kapag pinagsama sa kapuwa pangngalan. Halimbawa: Andres Bonifacio, Kay Huseng Batute, dalagang anak, baboy-ramo

* **Malapandiwa** - gumaganap bilang isang pandiwa na nagsisimula sa "pa", "pag", "pang", "paki" o mga iba't ibang anyo nito at may kasamang "an" o "han". Halimbawa: Ang *pahayag* (ipinahayag) ng Senador ay mahalaga sa bayan.
* **Malapandiwari** - kung ang pagganap ay alangang pandiwa at alangang pang-uri. Matitiyak kung malapandiwari ang pangngalan sa pagtatanong ng "ano ang...?" Halimbawa: Ano ang *dala* (dinala) mo? Ang dala ko ay...
* **Malapang-abay** - kadalasang nauukol sa panahon na bahagi ng isang araw o gabi. Halimbawa: Nilalagnat sa *hapon* ang may tuberkulosis.

## Gamit ng Pangngalan

Ang pangngalan ay may iba't ibang gamit.

### Simuno o paksa

Ang **simuno** o **paksa** ay pangngalang pinag-uusapan sa pangungusap. Ito ay nakikita sa unang bahagi ng pangungusap kung may *ay* at sa gitna o hulihan kung walang *ay* o nauuna ang panaguri.

Halimbawa: "Ang *buhok* niya ay tuwid na tuwid"

### Panaguri

Ang **panaguri** ay aang pangngalang tumutukoy sa simuno; dapat walang kilos o pandiwa sa pangungusap upang ang simuno at panaguri ay tumutukoy sa iisang pangngalan lamang.

Halimbawa: "Si Raul ay isang *pintor*."

### Layon

Ang **layon** ay ang pangngalang tumatanggap ng kilos o pandiwa. Sumasagot ito sa tanong na "*ano?*" at laging may *ng* sa unahan.

Halimbawa: "Nagluto ng *sinigang* si Ate Lina." *(Ano ang niluto ni Ate Lina?)*

### Pinaglalaanan

Ang **pinaglalaanan** pangngalang pinaglalaanan ng isang bagay o gawain. Ginagamitan ng *kay*, *kina*, *para sa* at *sa* sa unahan nito. Sumasagot ito sa tanong na "*para kanino / para sa ano?*"

Halimbawa: "Ang papel ay ipinasa *kay Minna*." *(Para kanino ang papel?)*

## Mga sanggunian

### Mga Sipi

### Mga Pinagkukunan

* *Bagong Likha: Wika at Pagbasa 4*, by Ester V. Raflores ISBN 978-971-655-331-4, pp. 121, 136-137