# Dinastiyang Han

| *Hàn Cháo* Dinastiyang Han漢朝 |
| --- |
| 206 BK–220 AD |
| Ang Dinastiyang Han 87 BK (hindi pinakita ay ang protectorate ng Tarim Basin, at ang ibang lugar na paiba iba ang kontrol sa hilagang hangganan nito) |
| Katayuan | Imperyo |
| Kabisera | Chang'an (206 BK – 9 AD, 190–195 AD) Luoyang (25–190 AD, 196 AD) Xuchang (196–220 AD) |
| Karaniwang wika | Lumang Tsino |
| Relihiyon  | Taoismo, Confucianismo, mga katutubong paniniwalang Tsino |
| Pamahalaan | Monarkiya |
| Emperador |   |
|  |
| • 202–195 BK  | Emperador Gaozu |
| • 25–57 AD  | Emperador Guangwu |
|  |
| Kanselor |   |
|  |
| • 206–193 BK  | Xiao He |
| • 193–190 BK  | Cao Can |
| • 189–192 AD  | Dong Zhuo |
| • 208–220 AD  | Cao Cao |
| • 220 AD  | Cao Pi |
|  |
| Kasaysayan |   |
|  |
| • Establishment  | 206 BK |
| • Battle of Gaixia; Han rule of China begins  | 202 BK |
| • Interruption of Han rule  | 9–24 |
| • Abdication to Cao Wei  | 220 AD |
|  |
| Lawak |
| 50 BK est. (Western Han peak) | 6,000,000 km2 (2,300,000 mi kuw) |
| 100 AD est. (Eastern Han peak) | 6,500,000 km2 (2,500,000 mi kuw) |
| Populasyon |
|  |
| • 2 AD  | 57,671,400 |
|  |
| Salapi | Baryang Tsino, Tsinong Yen |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Pinalitan** | **Pumalit** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Qin Dynasty |
|  | 18 Kingdoms |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Cao Wei |  |
| Shu Han |  |
| Eastern Wu |  |

 |

 |
| Bahagi ngayon ng |  China  North Korea  South Korea  Vietnam  Mongolia |

| Dinastiyang Han |
| --- |
|  |
| "Han dynasty" in Han-era clerical script (top), modern Traditional (middle), and Simplified (bottom) Chinese characters |
| Tradisyunal na Tsino | 漢朝 |
| Pinapayak na Tsino | 汉朝 |
|

| Mga transkripsyon |
| --- |
| Pamantayang Mandarin |
| Hanyu Pinyin | Hàn cháo |
| Gwoyeu Romatzyh | Hann chaur |
| Wade–Giles | Han4 ch'ao2 |
| IPA | [xân t͡ʂʰɑ̌ʊ̯] |
| Yue: Kantones |
| Romanisasyong Yale | Hon chìuh |
| Jyutping | Hon3 ciu4 |
| Southern Min |
| Tâi-lô | Hàn tiâu |
| Gitnang Tsino |
| MGitnang Tsino | xàn ɖjew |
| Lumang Tsino |
| Baxter–Sagart (2014) | \*n̥ˤar-s m-t<r>aw |

 |
|  |

| Kasaysayan ng Tsina **Kasaysayan ng Tsina** |
| --- |
| **SINAUNA** |
| **Neolitikong Tsina** c. 8500 - c. 2070 BCE |
| **Dinastiyang Xia** c. 2070 – c. 1600 BCE |
| **Dinastiyang Shang** 1600–1046 BCE |
| **Dinastiyang Zhou** c. 1046 – 256 BCE |
|   **Kanluraning Zhou** |
|   **Silanganing Zhou** |
|     Panahon ng Tagsibol at Taglagas |
|     Panahon ng Nagdirigmaang mga Estado |
| **IMPERYAL** |
| **Dinastiyang Qin** 221 BCE–206 BCE |
| **Dinastiyang Han** 206 BCE–220 CE |
|   **Kanluraning Han** |
|   **Dinastiyang Xin** |
|   **Silanganing Han** |
| **Tatlong Kaharian** 220–280  |
|   **Wei, Shu & Wu** |
| **Dinastiyang Jin** 265–420  |
|   **Kanluraning Jin** | **Labing-anim na Kaharian** 304–439  |
|   **Silanganing Jin** |
| **Katimugan at Hilagaing mga Dinastiya** 420–589  |
| **Dinastiyang Sui** 581–618  |
| **Dinastiyang Tang** 618–907 |
|   (  **Ikalawang Zhou** 690–705 ) |
| **Limang Dinastiya at Sampung Kaharian** 907–960 | **Dinastiyang Liao** 907–1125 |
|  |  |
| **Dinastiyang Song** 960–1279 |  |
|   **Hilagaing Song** |  | **Kanluraning Xia** |
|   **Katimugang Song** | **Jin** |  |
| **Dinastiyang Yuan** 1271–1368 |
| **Dinastiyang Ming** 1368–1644 |
| **Dinastiyang Qing** 1644–1912 |
| **MAKABAGO** |
| **Republika ng Tsina** 1912–1949 |
| **Republikang Bayan ng Tsina** 1949–kasalukuyan | **Republika ng Tsina** (Taiwan) 1949–kasalukuyan  |
| **Kaugnay na mga artikulo**

Mga dinastiya sa Kasaysayan ng Tsina Kasaysayang pang-ekonomiko ng Tsina Historiograpiya ng Tsina Kasaysayan ng Tsinong Sining Kasaysayan ng edukasyon sa Tsina Kasaysayan ng agham at teknolohiya sa Tsina Kasaysayang makabatas ng Tsina Kasaysayang lingguwistika ng Tsina Kasaysayang pangmilitar ng Tsina Kasaysayang pandagat ng Tsina Mga panahon sa kasaysayan ng Tsina
 |
| This box: * tingnan
* usapan
* baguhin
 |

Ang **Dinastiyang Han** (Tsino: 漢朝; Pinyin: *Hàn cháo*) ang pangalawang imperyal na dinastiya ng Tsina (206 BK–220 AD), sumunod sa Dinastiyang Qin. Umiral ng mahigit na 4 na siglo, ang Dinastiyang Han ay tinagurian na unang ginintuang panahon sa kasaysayan ng Tsina. Ito ay itinatag ng pinunong rebelde na si Liu Bang, kilala pagkatapos ng pagkamatay bilang Emperador Gaozu ng Han, at sandaling naantala ng Dinastiyang Xin (9-23 AD) ng pansamantalang puno na si Wang Mang. Itong hintong sandali ang naghihiwalay sa Dinastiyang Han sa dalawang kapanahunan: ang **Kanluraning Han** o **Dating Han** (206 BK–9 AD) at ang **Silanganing Han** o **Huling Han** (25–220 AD).

Ang emperador ang nasa kasukdulan ng lipunan ng Han. Siya ang namuno sa pamahalaan ng Han ngunit ang kaniyang kapangyarihan ay hati sa parehong maharlika at mga hinirang na ministro na kung saan ang karamihan ay nanggaling sa mga aral.

## Kasaysayan

### Kanluraning Dinastiyang Han

Ang unang imperyal na dinastiya ng Tsina ay ang Dinastiyang Qin (221-206 BK). Pinag-isa ng Qin ang Mga Naglalabanang Estado ng Tsina sa paraan ng pananakop, ngunit humina ang imperyo matapos pumanaw ang unang emperador na si Qin Shi Huangdi. Sa loob ng 4 na taon, nawalan ng kapangyarihan ang dinastiya sa kalagitnaan ng paghihimagsik. Dalawang dating mga rebeldeng pinuno, si Xiang Yu (d. 202 BK) ng Chu at Liu Bang (kam. 195 BK) ng Han, ay bumahagi sa isang digmaan upang magpasya kung sino ang magiging hegemon ng Tsina, na ngayon ay naghiwahiwalay sa 18 mga kaharian, bawat isa nanunumpa ng katapatan kay Xiang Yu o Liu Bang. Kahit napatunayang may kakayahang komandante si Xiang Yu, natalo siya ni Liu Bang sa Laban ng Gaixia (202 BK), sa kasalukuyang Anhui.

### Paghahari ni Wang Mang at Digmaang Sibil

Naging unang emperatris si Wang Zhengjun (71 BK–13 AD), pagkatapos emperatris *dowager* at sa huli, enggrandeng emperatris *dowager* sa mga paghahari ng mga emperador na sina Emperador Yuan (r. 49–33 BK), Cheng (r. 33–7 BK), at Ai (r. 7–1 BK).

### Silanganing Han

Ang Silanganing Han, kilala rin bilang Huling Han, opisyal na nagsimula noong ika-5 ng Agosto AD 25, noong naging emperador si Liu Xiu ng Han. Sa gitna ng malawakang paghihimagsik laban kay Wang Mang, ang estado ng Goguryeo ay naging malayang manalakay ng mga Koryanong *commanderies* ng Han; hindi pinatibay ng Han ang kontrol sa rehiyon hanggang AD 30. Ang Magkakapatid na Trưng ng Vietnam nagrebelde laban sa Han noong AD 40.

### Katapusan ng Dinastiyang Han

## Lipinunan at kultura

### Antaspanlipunan

### Kasal, kasarian, at pagkakamag-anak

### Edukasyon, panitikan, at pilosopiya

### Batas at kaayusan

### Pagkain

### Pananamit

Ang mga uri ng pananamit at materyales na ginamit noong panahon ng Han ay nakadepende sa antaspanlipunan.

### Relihiyon, kosmolohiya, at metapisika

## Ekonomiya

## Agham, teknolohiya, at inhenyeriya

## Mga sanggunian