Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dawag

Ang dawag na Benus o *Cirsium occidentale* ay isang uri ng halamang tinikan.
Ang **dawag** o **tinikan** (Ingles: *thistle*) ay isang uri ng halamang matinik. Ito ang mga pangkaraniwang pangalan para sa isang pangkat ng mga halamang namumulaklak na may katangian ng pagkakaroon ng mga dahong may matatalim na mga tinik sa mga gilid. Karamihan sa kanila ang kabilang sa pamilyang Asteraceae. Kalimitang lumilitaw ang mga tinik sa kabuoan ng halaman, partikular na sa mga kapatagan ng mga tangkay at patag na mga bahagi ng mga dahon. Isa itong uri ng adaptasyon upang mapagsanggalang ng halaman ang kanyang sarili laban sa mga hayop na herbiboro o kumakain ng mga halaman. Dahil sa mga tinik nito, hindi nahihikayat ang hayop na kainin ang halamang dawag.

## Sanggunian

 *Ang lathalaing ito ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Pagkalasing

Jan Steen c. 1663
Ang **pagkalasing** ay ang **pagkakalango** o sobrang pagkonsumo ng alak, o mga bagay na hindi natural sa katawan. Kadalasan ang sobrang kalasingan ay nakamamatay, kung hindi man lubhang mapanganib.

## Tingnan din

* Alkoholismo

 *Ang lathalaing ito ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Pagkalason sa pagkain

Ang **pagkalason sa pagkain** ay nangyayari kung kailan ang isang tao ay nagkakasakit mula sa pagkain o inuming panis na o ‘di kaya ay kontaminado. Mayroong dalawang klase ng pagkalason sa pagkain: pagkalason dahil sa toksik na tagapangasiwa o nakakahawang tagapangasiwa. Ang impeksyon mula sa pagkain ay nangyayari kung kailan ang pagkain ay mayroong bakterya o ibang mga mikrobyo na hinahawaan ang katawan matapos itong makain. Ang intoksikasyon mula sa pagkain ay nangyayari kung kalian ang pagkain ay mayroong mga toksin, kasali ang eksotoksin na ginagawa ng mga bakterya, na maaaring mangyari kahit na ang mikrobyo na gumagawa ng toksin ay hindi na matagpuan o kayang magdulot ng impeksyon. Kahit na ito ay karaniwang tinatawag na “pagkalason sa pagkain,” ang nagiging sanhi sa halos lahat ng pagkakataon ay ang iba't ibang *pathogenic* na mga bakterya, mga birus, mga *prion* o mga parasitiko na nagiging kontaminado ng pagkain, bukod sa kemikal o natural na mga toksin na karaniwan nating tinatawag na lason. Ayon sa *Centers for Disease Control and Prevention*, tinatayang 76 milyong katao sa Estados Unidos ang nagakasakit dahil sa pagkaing kinain nila at tinatyang limang libo sa kanila ang namamatay taun-taon.

Ang mga sintomas ay nagsisimula ng ilang oras hanggang ilang araw matapos ang pagkain. Depende sa kung ano ang naging sanhi ng pagkalason, binubuo sila ng maaaring isa o higit pa ng mga sumusunod: pagkahilo, pananakit ng tiyan, pagsusuka, pagtatae, gastroenteraytis, lagnat, pananakit ng ulo o panghihina.

Sa halos lahat pagkakataon, ang katawan ay may kakayahan na gumaling ng permanente matapos ang maikling panahon ng kahirapan at sakit. Ang mga sakit mula sa pagkain ay maaring magdulot ng permanenteng mga problema sa kalusugan o kaya'y kamatayan, lalo na para sa mga tao kung saan ito ay higit na mapanganib, napapabilang dito ang mga sanggol, mga bata, mga buntis (at ang kanilang mga anak), mga matatanda, mga maysakit at ang iba pang mayroong mahihinang sistemang imyuno.
# Beagle

Isang beagle na may tatlong kulay
Ang **beagle** ay isang lahi ng hindi kalakihang aso. Ito ay miyembro ng hound o mga asong pangaso. Magkahawig ang beagle at ang foxhound, ngunit mas maikli lang ang binti, at mas mahaba at mas malambot ang tainga ng nauna. Ang mga beagle ay mga scenthounds (mga asong pangaso na ginagamit ang kanilang pang-amoy sa pangangaso). Bihasa sila sa paghuli sa mga kuneho, usa, at iba pang maliliit na hayop. Matalas ang kanilang pang-amoy at pagtunton na likas na gawi, maaari silang gamitin bilang mga asong nakakatunton sa mga ipinagbabawal na produktong agrikultural na binabantayan sa buong mundo. Ang mga beagle ay matatalino ngunit isang-isipan. Popular din silang alaga dahil sa laki, ugali, at resistensya sa mga sakit na naipamamana.

Kahit ang ganitong uri ng aso ay namuhay na  2,500 taong nakakalipas, ang modernong lahi ay nanggaling sa Britanya noong dekada 1830 mula sa iba't ibang lahi ng aso gaya ng talbot hound, north country beagle, southern hound, north country beagle, at maaari ring nalahian ng harrier.

Ang mga beagle ay natampok na rin sa iba't ibang uri ng sining mula pa noong panahon ni Elizabeth sa literatura at mga pintadong larawan at ngayon naman sa mga palabas sa sinehan, sa telebisyon, at sa komiks. Si Snoopy ng komiks na *Peanuts* ang kinilalang pinakatanyag na Beagle sa buong mundo.
# Bacillariophyceae

| Diatomea |
| --- |
|  |
| Pandagat ng diatomea |
| Pag-uuring siyentipiko  |
| *Klado*: | Diaphoretickes |
| *Klado*: | SAR |
| Pilo: | Gyrista |
| Subpilo: | Ochrophytina |
| Superklase: | Khakista |
| Klase: | Bacillariophyceae Dangeard, 1933 |
| Kasingkahulugan |
| * Diatomea Dumortier, 1821
 |

Ang mga **diatomea** (di-tom-os 'gupitin sa kalahati', mula sa diá, 'sa pamamagitan ng' o 'hiwalay' at ang ugat ng tém-n-ō, 'Pinutol ko') ay isang pangunahing pangkat ng algae, partikular na microalgae, na matatagpuan sa mga karagatan, mga daluyan ng tubig at mga soils ng mundo. Ang mga numero ng buhay na diatoms sa trillions: bumubuo sila ng halos 20 porsiyento ng oksiheno na ginawa sa planeta bawat taon, tumagal ng higit sa 6.7 bilyon metrikong toneladang silikon bawat taon mula sa tubig kung saan sila nakatira, at nag-ambag ng halos kalahati ng organiko na materyal na natagpuan sa mga karagatan.

 *Ang lathalaing ito ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Hibernasyon

Sa mga hayop na naninirahan sa mga pook na may tag-lamig, ginagawa nila ang isang uri ng pag-idlip na kung tawagin ay **hibernation** o **hibernasyon**. Nagkukulong ang mga hayop sa kanilang mga lungga, halimbawa na ang mga daga, ahas at oso upang palipasin ang panahon ng tag-lamig. Sa proseso ng ganitong uri ng mahabang pagtulog, umaabot ng ilang buwan, bumaba ang takbo ng metabolismo ng mga hayop.

## Talababa

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Biyolohiya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Anay

| Anay Temporal range: Early Cretaceous–Recent
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |
| --- |
|  |
| Formosan subterranean termite (*Coptotermes formosanus*) Soldiers (red-coloured heads) Workers (pale-coloured heads) |
| Pag-uuring siyentipiko  |
| Kaharian: | Animalia |
| Pilo: | Arthropoda |
| Klase: | Insecta |
| Kohorte: | Polyneoptera |
| Superorden: | Dictyoptera |
| Orden: | Blattodea |
| Impraorden: | Isoptera Brullé, 1832 |
| Families |
|
† Cratomastotermitidae
Mastotermitidae
† Termopsidae
Archotermopsidae
Hodotermitidae
Stolotermitidae
Kalotermitidae
† Archeorhinotermitidae
Stylotermitidae
Rhinotermitidae
Serritermitidae
Termitidae |

Mga anay na may pakpak. Ang mga lumilipad na mga anay ay may kakakayahang makipagtalik at gumawa ng bagong kolonya.
Bahay ng anay sa lupa.
Ang **anay** (Ingles: *termite*) ay mga insektong eusosyal na inuuri sa taksonomikong ranggo ng impraorden na Isoptera o sa alternatibo bilang epipamilyang Termitoidae sa loob ng orden na Blattodea kasama ng mga ipis. Ang mga anay ay minsang inuri bilang hiwalay na orden mula sa ipis ngunit ang kamakailang mga pag-aaral na pilohenetiko ay nagpapakitang sila ay nag-ebolb mula sa mga ipis dahil sila ay malalim na nakapaloob sa loob ng pangkat na ito at kapatid na pangkat ng mga ipis na kumakain ng kahoy ng genus na Cryptocercus. Ang mga nakaraang pagtatantiya ay nagmungkahi na ang paghihiwalay mula sa ipis ay nangyari sa panahong Hurasiko o Triasiko. Ang mga mas kamakailang pag-aaral ay nagmumungkahing sila ay lumitaw noong panahong Hurasiko at ang mga unang record ng fossil ay noong maagang Kretaseyoso. Ang mga 3,100 espesye ay kasalukuyang inilarawa at may ilang daang hindi pa nailalarawan. Bagaman ang mga ito ay minsang tinatawag na "puting langgam", ang mga anay ay hindi mga langgam. Ang mga anay ay kumakain ng mga patay na materyal ng halaman, cellulose, mga kahoy o dumi ng hayop.

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Kulisap** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Unang Susog ng Saligang Batas ng Estados Unidos

Ang **Unang Susog ng Saligang Batas ng Estados Unidos** ay nagpipigil sa gobyerno ng Estados Unidos sa paggawa ng mga batas na nangangasiwa sa pagtatatag ng isang relihiyon o nagpipigil sa malayang pagsasanay ng relihiyon o nag-aalis sa kalayaan ng pagsasalita, kalayaan ng press(media), kalayaan ng pagpupulong o karapatan na himukin ang pamahalaan sa paglutas ng mga pagkasiphayo. Ito ay nilikha noong Disyembre 15, 1791 bilang isa sa mga 10 susog na bumubuo sa Katipunan ng mga Karapatan.

Ang Katipunan ng mga Karapatan ay isinulong upang papayapain ang pagtutol ng mga anti-pederalista sa ratipisayon ng Saligang Batas ng Estados Unidos. Sa simula, ang Unang Susog ay nilalapat lamang sa mga batas na ipinasa ng Kongreso ng Estados Unidos at ang karamihan sa mga probisyon nito ay pinakahulugan sa mas makitid na paraan kesa sa kasalukuyang panahon.

Sa Everson v. Board of Education (1947), ang Korte Suprema ng Estados Unidos ay humango sa liham ni Thomas Jefferson na tumatawag para sa "isang pader ng paghihiwalay ng simbahan at estado" bagaman ang tiyak na hangganan nito ay nanatiling pinagtatalunan. Ang mga karapatan sa paagsasalita ay malawakang pinalawig sa mga sunod sunod na desisyon ng korte noong ika dalawampu at ikadalawampu't isang siglo na pumoprotekta sa iba't ibang anyo ng pagtatalumpating pampolitika, hindi kilalang mga pagsasalita, pagbibigay salapi sa kampanya, pornograpiya, at pagsasalita sa paaralan. Ang mga desisyong ito ay nagbibibigay ng mga sunod sunod na eksepsiyon sa mga proteksiyon ng Unang Sugo. Binaligtad ng Korte Suprema ng Estados Unidos ang naunaawang karaniwang batas ng Iglaters upang dagdagan ang tibay ng timbang sa mga demandang libelo at paninirang puri lalo na sa *New York Times Co. v. Sullivan (1964)*. Gayunpaman, ang pagsasalita sa komersiyal(pinapakinabangan) ay hindi gaanong pinoprotektahan ng Unang Susog kesa sa pagsasalitang pampolitika at kaya ay sakop ng mas malaking regulasyon.
# Tulya

| Tulya |
| --- |
|  |
| *Corbicula fluminea* |
| Pag-uuring siyentipiko |
| Kaharian: | Animalia |
| Pilo: | Mollusca |
| Klase: | Bivalvia |
| Subklase: | Heterodonta |
| Orden: | Veneroida |
| Suborden: | Sphaeriacea |
| Superpamilya: | Corbiculoidea |
| Pamilya: | Corbiculidae |
| Henero: | Corbicula Megerle von Mühlfeld, 1811 |
| Species |
|
See text. |

Ang **tulya** (Corbicula manilensis; Ingles: clam [katawagang panlahat]) ay isang uri o espesye ng maliliit na molusk na nakakain at may magkasalikop na pares ng kabibe na naibubuka at naipipinid.

## Tingnan din

* Tahong

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Ubasan

Ang **ubasan** o **binya** (mula sa kastila *viña*) ay ang bakuran o taniman ng mga ubas.

## Sanggunian

 *Ang lathalaing ito ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Sasakyang panghimpapawid

Sasakyang panghimpapawid
Ang **sasakyang lumilipad** o **sasakyang panghimpapawid** (Ingles: *aircraft* [pang-isahan at pangmaramihan] ay isang sasakyan o behikulong may kakayahang lumipad o sumalipadpad sa pamamagitan ng tulong ng hangin, o dahil sa suporta ng atmospero ng isang planeta. Ilan sa mga halimbawa nito ang mga sasakyang may lobo (napapaangat dahil sa mainit na hangin), mga eroplano, mga glayder (sasakyang walang makina ngunit sumasalimbay o sumasabay at nagpapatangay lamang sa hangin), at mga helikopter. Hindi itinuturing na isang sasakyang panghimpapawid ang karamihan sa mga kuwitis (mga *rocket* o *skyrocket*) o misil sapagkat hindi sila inaalalayan ng hangin bagaman may kakayahang sumahimpapawid. Tinatawag na abyasyon o pagpapalipad ang gawain ng taong may kaugnayan sa mga sasakyang lumilipad. Mayroon na ring mga sasakyang may makinang lumilipad subalit hindi naman talaga naglululan ng tao.

## Tingnan din

* Sasakyang pangkalawakan
* Ikalimang henerasyon manlalaban jet

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Transportasyon** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Turismong pang-ekolohiya

Llano del Muerto talon sa El Salvador
Ang **turismong pang-ekolohiya** o **ekoturismo** ay isang uri ng turismo patungkol sa responsableng paglalakbay patungo sa mga natural na lugar (gamit ang mga sustainable na uri ng transportasyon), pangangalaga ng kapaligiran, at pagpapabuti ng kalagayan ng mga mamamayan sa lokal na komunidad. Ito ay naglalayong pagyamanin ang kaalaman ng mga turista, makalikom ng pondo para sa pangangalaga ng kapaligiran, makapagbigay ng ekonomikong benepisyo at politikal na pagbabago sa komunidad, o palakasin ang respeto para sa iba’t ibang kultura at karapatang pantao. Simula noong 1980s, ang ekoturismo ay itinuturing na kritikal na programa ng mga environmentalists (mga taong nagsusulong ng pangangalaga at pagprotekta ng kapaligiran) upang mabigyan ng pagkakataon ang mga susunod na henerasyon na mabisita at maranasan ang mga destinasyon sapagkat minimal lamang ang epekto ng mga aktibidad ng mga tao. Ang ekoturismo ay maaari ring mag pokus sa pagtuturo sa mga turista tungkol sa estado ng lokal at natural na kapaligiran habang isinusulong ang pangangalaga para rito. Nakikita ng ilang tao ang ecotourism bilang isang paraan upang kumita ng pera sa pamamagitan ng turismo habang ginagamit ang kita na iyon upang suportahan ang pangangalaga sa kapaligiran.

## Mga sanggunian
# Sikolohiyang kognitibo

Ang **sikolohiyang kognitibo**, **sikolohiyang pangkognisyon**, **sikolohiyang pangpagtalos**, **sikolohiya ng pag-alam**, o **sikolohiyang pangpaglilimi** (Ingles: *cognitive psychology*, literal na "sikolohiya ng mga napag-aaralan ng isipan" o "sikolohiya ng mga pumapasok sa isipan") ay isang sangay ng sikolohiya na tumitingin sa payak na mga galaw ng isipan, katulad ng paglunas ng suliranin, alaala, at wika. Pinakakaraniwang tinitingnan ng mga sikologong kognitibo ang mga pagbabagong mental o pang-isipan na naganap pagkaraan ng isang estimulo (mga bagay na maaaring madama ng limang pandama) at bago ang isang tugong pang-ugali (kung ano ang ginagawa ng isang tao pagkaraang makadama ng isang bagay). Nagkaroon ng mga simulain ang **kognitibong sikolohiya** sa sikolohiyang Gestalt nina Max Wertheimer, Wolfgang Köhler, at Kurt Koffka, at sa loob ng mga gawa ni Jean Piaget, na nakaisip ng isang teoriya ng mga "yugto" na naglalarawan ng kognitibong pag-unlad ng mga bata.

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Sikolohiya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Gnetophyta

| Gnetophyta |
| --- |
|  |
| *Welwitschia mirabilis* |
| Pag-uuring siyentipiko |
| Kaharian: | Plantae |
| Dibisyon: | **Gnetophyta** |
| Klase: | **Gnetopsida** |
| Mga Pamilya & Sari |
|
Gnetaceae
  *Gnetum*
Welwitschiaceae
  *Welwitschia*
Ephedraceae
  *Ephedra* |
|  |
| Pamamahagi: Lunti – *Welwitschia* Bughaw – *Gnetum* Pula – *Ephedra* Purpura – *Gnetum* + *Ephedra* |

Ang **Gnetophyta** ay isang dibisyon sa kahariang Plantae.

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Halaman** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Malayang kalakalan

Ang **malayang kalakalan** ay isang patakaran sa kalakalan na hindi naghihigpit sa pag-aangkat o pagluluwas ng mga kalakal. Sa pamahalaan, higit na itinataguyod ang malayang kalakalan ng mga partidong pampolitika na may makaliberal na pananaw sa ekonomiya, habang sa pangkalahatan, ang mga partidong may nasyonalistikong pananaw sa ekonomiya ay sumusuporta sa proteksiyonismo, ang kabaligtaran ng malayang kalakalan.

Ang hindi nangingilala o nakikialam na pamahalaan ay hindi nagsasagawa ng paglalapat ng mga taripa sa mga inaangkat na bagay o ng mga tulong na pondo o tulong na pananalapi para sa mga bagay na iniluluwas. Ayon sa batas ng hambingan ng kainaman, ang patakaran ng malayang kalakalan ay nagpapahintulot sa mga katambal sa pangangalakal ng tumbalikan o tumbasan ng mga gana o kita mula sa pangangalakal ng mga bagay-bagay at mga serbisyo.

## Tingnan din

* Malayang pamilihan
* Patas na kalakalan

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Negosyo** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Ika-3 milenyo

|  |  |
| --- | --- |
| **Milenyo:** | ika-2 milenyo - **ika-3 milenyo** - ika-4 na milenyo |

Sa kontemporaryong kasaysayan, ang ika **13** sa bilang ng milenyo at **ikatlong milenyo** ng Anno Domini o Karaniwang Panahon sa kalendaryong Gregoryano ay ang kasalukuyang milenyo na sumasakop sa mga taong 2001 hanggang 3000 (ika-21 siglo hanggang ika-30 dantaon). Hinahanap ng hinaharap na mga pag-aaral ang pagkakaintindi kung ano ang malamang na magpatuloy at kung ano ang maaring magbago sa panahon na ito at lampas pa nito.

## Nakaraang kaganapan

Para sa mga nakaraang kaganapan, tingnan ang:

* Ika-21 dantaon
* Dekada 2000
* Dekada 2010
* Dekada 2020

## Ika-21 dantaon (natitira)

### Dekada 2030

* Binabalak ng NASA ang pagsasagawa ng isang misyon ng paglalagay ng tao sa Marte sa pagitan ng 2031 at 2035.

### Dekada 2040

* 2041: Nakatakdang irepaso ang Kasunduang Antartiko.

### Dekada 2090

* Abril 7, 2094: Magtratransito ang Merkuryo sa Jupiter, ito lamang ang ganitong pangyayari ang alam sa dekadang ito.

## Mga sanggunian