# Chang'e 5

Ang sasakyang pangkalawakan na Chang'e 5, habang sumasailalim sa isang pagsubok
Ang **Chang'e 5** (Sa Intsik: 嫦娥五号, pinyin: Cháng'é wǔhào), ay ang ikalimang misyong pangkalawakan ng Programang Paglalalakbay sa Buwan na pinamamahalaan ng Pambansang Tanggapang Pangkalawakan ng Tsina, at kauna-unahang pagkakataon ng Tsina na kumuha ng muwestra mula sa Buwan. Tulad ng mga nauna rito, ipinangalan ang sasakyang pangkalawakang ito sa diyosa ng buwan sa mitolohiyang Intsik na si Chang'e. Inilunsad ito noong ika-23 ng Nobyembre 2020 mula sa lunsaran ng Wenchang sa Isla ng Hainan, lumapag sa Buwan noong ika-1 ng Disyembre 2020, kumuha ng ~1,731 g ng muwestra ng lupa at bato (kasama na ang mula sa barenang may ~1 m ang lalim) at bumalik sa daigdig noong ika-16 ng Disyembre.

Ang Chang'e 5 din ang unang pagkakataon na nagkaroon ng pagkuha ng muwestra mula sa Buwan mula nang gawin ito ng misyong Luna 24 ng dating Unyong Sobyet noong 1976. Sa pagtatagumpay ng misyong ito, naging ikatlo sa mga bansang direktang nakakuha ng mga muwestra ng buwan ang Tsina matapos ang Estados Unidos at Unyong Sobyet.

## Mga kasangkapan

### Mga bahagi

Mayroong apat na modyul o bahagi ang misyong Chang'e 5:

* **Tagalapag**: lumapag sa ibabaw ng buwan matapos humiwalay sa taga-inog; may barena at pantakal na pangkuha ng mga muwestra.
* **Tagapag-akyat:** Matapos makakuha ng muwestra inilipat ang mga ito sa isang sisidlan sa loob ng Tagapag-akyat; bumagsak muli sa buwan matapos maipasa ang mga muwestra sa Taga-inog upang hindi maging basurang pangkalawakan
* **Taga-inog:** Matapos dalhin paitaas ng Tagapag-akyat ang mga muwestra, inilipat ang mga muwestra sa modyul na tuloy-tuloy na umiinog sa palibot ng buwan, na siya namang lumipad pabalik sa ligiran ng Daigdig
* **Tagapagbalik:** Nagsagawa ng maniobrang *skip-reentry* o pagtalon sa ibabaw ng atmospera bago muling pumasok sa atmospera ng daigdig

Ang tinatayang masa ng Chang'e 5 sa paglulunsad nito ay 8,200 kg, habang ang Tagalapag nito ay may masang 1,200 kg at ang Tagapag-akyat nito ay may masang 500 kg. Hindi tulad ng Chang'e 4 na may radioisotope heater unit upang malagpasan ang matinding ginaw ng gabi sa Buwan, walang ganitong kasangkapan ang Tagalapag ng Chang'e 5 kung kaya tumigil ang paggana nito nang dumating ang gabi sa Buwan.

### Mga instrumentong siyentipiko

Kabilang sa Chang'e 5 ang apat na siyentipikong instrumento tulad ng isang kamera sa paglapag, isang kamerang panoramiko, isang ispektrometrong mineralohikal, at isang *ground penetrating radar* na panilip sa ilalim ng nilapagan nito. May dalawang paraan ang Chang'e 5 upang makakuha ng mga muwestra: sa pamamagitan ng pagbarena sa ilalim ng Buwan at pagtakal ng lupa. Ang pantakal ay binuo ng Politeknikong Unibersidad ng Hong Kong.

## Banghay ng misyon

### Konteksto

Ang Chang'e 5 ay nakapaloob sa Programang Paglalakbay sa Buwan ng Tsina na may apat na yugto. Ang mga ito ay ang:

* **Makainog sa Buwan**, na nagampanan ng Chang'e 1 at Chang'e 2 noong 2007 at 2010
* **Dahan-dahang makalapag sa Buwan at magpaandar ng isang rover**, na nagampanan ng Chang'e 3 at Chang'e 4 noong 2013 at 2018
* **Makakuha at makapagbalik ng mga muwestra**, na kalauna'y nagampanan ng Chang'e 5 at gagawin muli ng Chang'e 6 sa 2024
* **Gumamit ng mga rekurso sa lugar na nilapagan**, kasama na ang pagtatayo ng isang Pandaigdigang Himpilan ng Pananaliksik sa Buwan malapit sa timog polo nito

Inaasahan na pagsapit ng dekada 2030s ay tutungo ang Programang ito sa pagtataguyod ng mga misyong lalapag ang mga tao mismo sa ibabaw ng Buwan.

### Paglulunsad

Binalak na ilunsad sana ang Chang'e 5 noong Nobyembre 2017 sa pamamagitan ng roketang *Long March 5*. Subalit, dahil sa pagpalya ng roketa noong Hulyo 2017, napilitan ang pagpapaliban sa paglunsad ng misyon sa taong 2020. Noong ika-27 ng Disyembre 2019, matagumpay na nakabalik sa serbisyo ang *Long March 5*, na siya namang nagpahintulot sa pagkakalunsad ng misyon sa Marte na Tianwen-1. Noong ika-23 ng Nobyembre 2020, inilunsad ang Chang'e 5 ng isang roketang Long March 5 mula sa lunsaran ng Wenchang sa isla ng Hainan. Sa panahon ng paglalakbay nito patungo sa Buwan at pabalik, nagbigay ng ayuda ang Tanggapang Pangkalawakan ng Europa (ESA) sa misyon sa pamamagitan ng pagmamanman sa pagkilos nito sa himpilang pangkomunikasyon nito sa Kourou sa French Guiana at sa himpilang Maspalomas sa Canary Islands.

### Paglapag sa Buwan

 Larawan ng Tagapaglapag ng Chang'e 5 sa ibabaw ng Buwan na kuha ng Lunar Reconnaissance Orbiter ng NASA
Landing site of Chang'e 5 near the Louville Omega hill (Louville ω, from the nearby Louville crater)
Lumapag sa Buwan ang noo'y magkasanib pang mga yunit ng Tagapaglapag at Taga-akyat noong ika-1 ng Disyembre 2020 sa 43.1°H latitud, 51.8°K longitud sa may hilagang bahagi ng Oceanus Procellarum, malapit sa isang bulkanikong kompleks, ang Mons Rumker. Ang nilapagan ng Chang'e 5, na tinawag ng Pandaigdigang Astronomikong Unyon na 'Himpilang Tianchuan', ay nakapaloob sa Tereyn ng Procellarum KREEP na may mas mataas na dami ng mga nag-iinit na elemento, mas manipis na balat, at pinatagal na bulkanismo. Ang lugar ay kinatatangian ng ilan sa pinakabatang mga basaltong mare sa Buwan (na may edad na ~1.21 bilyong taon) na mas mayaman sa titanyo, thorium, at olibin at hindi pa nakukuhanan ng muwestra ng mga misyong *Apollo* at *Luna* ng Estados Unidos at Unyong Sobyet, ayon sa pagkakasunod.

### Pagbabalik sa Daigdig

 Rekoberi ng kapsulang Tagapagbalik ng Chang'e 5 sa disyerto ng Gobi sa Loobang Mongolia sa Tsina
Lumipad paitaas mula sa Oceanus Procellarum ang Tagapag-akyat na modyul ng Chang'e 5 noong ika-3 ng Disyembre 2020 at makalipas ang anim na minuto ay lumiligid na sa itaas ng Buwan. Noong ika-5 ng Disyembre, dumugtong ang Tagapag-akyat sa Taga-inog/Tagapagbalik na una nang umiinog sa itaas ng Buwan at naghihintay sa pagdating nito at inilapat ang taglay nitong mga muwestra sa Tagapagbalik bago ito humiwalay noong ika-6 ng Disyembre. Matapos nito, bumagsak ang Tagapag-akyat sa Buwan noong ika-7 ng Disyembre sa bisinidad ng mga koordinadong ~30°T latitud, 0°S longitud. Sa kabilang banda, noong ika-13 ng Disyembre 2020 naman, matagumpay na sinilaban ng Taga-inog/Tagapagbalik ang kanilang makina upang pumasok sa ligirang maglilipat sa kanila mula sa Buwan patungo sa Daigdig (*Hohmann transfer orbit*).

Noong ika-16 ng Disyembere 2020, nagsagawa ng maniobrang *skip-reentry* o pagtalon sa ibabaw ng atmospera ang 300 kg na kapsulang nagtataglay ng mga muwestra sa bisinidad ng Dagat Arabo bago tuluyang pumasok sa atmospera. Ang kapsula, na naglalaman ng halos 2 kg ng nabarena at tinakal na mga muwestra, ay lumapag sa damuhang disyerto ng Siziwang sa lalawigan ng Loobang Mongolia ng Tsina. Natukoy na ng mga drone ang kapsula habang nahuhulog pa ito, na siya namang nakatulong upang malaman ang eksaktong lugar ng pagkakalapag nito para makuha ng mga behikulong pan-rekoberi.

Samantala, ang taga-inog na module ng Chang'e 5 ay naiwan sa kalawakan at nagsagawa ng pagsilab upang makaiwas sa muling pagpasok sa Daigdig at pinapunta ng mga kumander ng misyon patungo sa Puntong Lagrange L1 sa pagitan ng Daigdig at Araw para sa isang pinahabang misyon.

### Pinahabang misyon

Noong ika-15 ng Marso 2021, nakarating ang taga-inog na modyul ng Chang'e 5 sa Puntong Lagrange L1 sa pagitan ng Daigdig at Araw, ang kauna-unahang Intsik na sasakyang pangkalawakang nakarating sa puwestong ito. Saglit na dumaan muli sa Buwan ang taga-inog noong ika-9 ng Setyembre 2021. Noong Enero 2022, linisan ng Chang'e 5 ang L1 at nagsagawa ng mainobra upang maging *distant retrograde orbit* ang ligiran nito, na para naman sa isasagawang pagsubok sa teknik na *very-long-baseline interferometry*. Noong Pebrero 2022, nasundan ng mga amatyur na tagapagmanman ng mga satelayt ang mga signal ng Chang'e 5 at kanilang nakumpirma na nasa estadong distant retrograde orbit na nga ito, ang kauna-unahan sa alinmang mga sasakyang pangkalawakan sa kasaysayan.

## Pananaliksik sa mga muwestra ng buwan

 Kapiraso ng lupang tinakal ng Chang'e 5 na iniladlad sa isang eksibisyon noong 2021
 Mga muwestra ng lupa mula sa Buwan na inaral ng Surian ng Heolohiya at Heopisika ng Akademya ng Agham ng Tsina
Nakakolekta ng kabuuang ~1,731 gramo ng muwestra mula sa Buwan ang Chang'e 5, na napakahalaga sa pagtugon sa ilang mga kasagutan hinggil sa pagkakabuo at heolohikal na ebolusyon ng Buwan. Ayon kay Wu Yanhua (吴艳华), diputadong direktor ng Pambansang Tanggapang Pangkalawakan ng Tsina, ibabahagi raw ng Tsina sa pandaigdigang pamayanan ng mga mananaliksik ang ilan sa mga muwestrang nakuha nito, at noong Agosto 2023, o halos tatlong taon ang nakalilipas, ibinukas ng Tsina sa pandaigdigang mga mananaliksik sa unang pagkakataon ang aplikasyon para gamitin o hiramin ang mga muwestra.

Katangi-tangi ang relatibong batang edad ng mga muwestrang ito, na 1.96 bilyong taong gulang batay sa mga paunang pagsusuri. Makakatulong din ang datos na ito upang mas mapaghusay ang kawastuhan ng mga modelong nakaasa sa *crater-counting* o ang pagbibilang ng mga butas sa ibabaw ng isang planeta para indirektang matantya ang edad nito. Natuklasan din ng kaparehong pangkat na pinamumunuan ng Akademya ng Heolohikal na Agham ng Tsina na mayroon ding mga molekula ng hydroxyl ang mga muwestra mula sa Buwan batay sa kanilang *reflectance spectra*, patunay na may presensya ito ng tubig na may konsentrasyong aabot sa 120 bahagi kada milyon o ppm.

## Mga sanggunian