Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tomas ng Aquino

Thomas Aquinas|  |
| Panahon | Pilosopiyang Midyebal |
| Rehiyon | Mga Pilosopo ng Kanluran |
| Eskwela ng pilosopiya | Scholasticism, Founder of Thomism |
| Mga pangunahing interes | Metaphysics (incl. Theology), Logic, Mind, Epistemology, Ethics, Politics |
| Mga kilalang ideya | Five Proofs for God's Existence, Principle of double effect |
|
Naimpluwensiyahan ni
* Aristotle, Albertus Magnus, Alkindus, Algazel, Paul the Apostle, Boethius, Eriugena, Anselm, Averroes, Maimonides, Augustine of Hippo, Avicenna, John of Damascus
 |
|
Nakaimpluwensiya kay
* Giles of Rome, Godfrey of Fontaines, John Locke, Dante, Leibniz, Jacques Maritain, Étienne Gilson, G.E.M. Anscombe, Meister Eckhart, G. K. Chesterton, James Joyce, Anthony Kenny, Pope Pius XII, Olavo de Carvalho
 |

Si **Santo Tomas ng Aquino**, **Santo Tomas de Aquino** o **Saint Thomas Aquinas** (ipinanganak mga 1225 at namatay Marso 7 1274) ay isang Italyanong Katolikong pilosopo at teologo sa eskolastikang tradisyon, kilala bilang **Doctor Angelicus, Doctor Universalis**. Tanyag siya bilang klasikal na tagapagtanggol ng likas na teolohiya. Pinasimulan niya ang Thomisikong paaralan ng pilosopiya, na naging pangunahing pilosopikal na pagturing ng Simbahang Katoliko. Tinuturing siya ng Simbahang Katoliko bilang maging dakilang teologo nito at isa sa mga tatlumpu't-tatlong mga Doktor ng Simbahan. Maraming mga institusyon ang pinangalan sa kanya kabilang na dito ang Unibersidad ng Santo Tomas sa Pilipinas.

 *Ang lathalaing ito ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Panahon ng Kaliwanagan

*Sa Salon ni Madame Geoffrin noong 1755* (Ingles: *In the Salon of Madame Geoffrin in 1755*). Pagbabasa ng trahedya ni Voltaire, *The Orphan of China*, sa salon ni Marie Thérèse Rodet Geoffrin, ni Anicet Charles Gabriel Lemonnier, c. 1812.Ang **Panahon ng Kalinawagan, Panahon ng Paliwanag** o **Panahon ng Rason at angKalinawagan** (Ingles: **Age of Enlightenment,** o **Age of Reason** and **the Enlightenment**) ay isang kilusang intelektuwal at pilosopikal sa Europa na umiral mula huling bahagi ng ika-17 siglo hanggang sa unang bahagi ng ika-19 na siglo. Pangunahing pinahahalagahan nito ang kaalamang nakuha sa pamamagitan ng rasyonalismo at empirisismo. Ang Kaliwanagan ay nakatuon sa malawak na hanay ng mga kaisipang panlipunan at pampolitika gaya ng likas na batas, kalayaan, at pag-unlad, pagtutulungan at pagkakapatiran, konstitusyonal na pamahalaan, at pormal na paghihiwalay ng simbahan at estado.

Nagsimula ang Panahon ng Kalinawagan matapos at kasabay ng Panahon ng Siyentipikong Rebolusyon. Kabilang dito ang mga ginawa nina Johannes Kepler, Galileo Galilei, Francis Bacon, Pierre Gassendi, Christiaan Huygens, at Isaac Newton, pati na rin ang mga kaisipan nina Descartes, Hobbes, Spinoza, Leibniz, at John Locke. Ang pagtatakda ng simula ng panahon ng Kalinawagan ay maaaring maiugnay sa paglalathala ng *Discourse on the Method* ni René Descartes noong 1637, kung saan ipinakilala niya ang kanyang paraan ng sistematikong pagdududa sa lahat ng bagay maliban na lang kung mayroon talagang matibay na dahilan upang tanggapin ito, at kasama rito ang kanyang tanyag na kasabihan, *Cogito, ergo sum* (“Ako ay nag-iisip, kaya ako ay umiiral”). Ang iba naman ay itinuturing ang paglalathala ng *Principia Mathematica* ni Isaac Newton (1687) bilang rurok ng Rebolusyong Siyentipiko at simula ng Panahon ng Paliwanag (Enlightenment).

Malawak na ipinakalat ng mga pilosopo at siyentipiko noon ang kanilang mga ideya sa pamamagitan ng pagpupulong sa mga siyentipikong akademya, Masonikong lohiya, mga pampanitikang salon, mga kapihan, at sa mga nalathalang aklat, journal, at polyeto. Ang mga ideya ng Panahon ng Paliwanag ay humamon sa awtoridad ng monarkiya at ng relihiyosong mga opisyal at nagbukas ng daan sa mga pampulitikang rebolusyon noong ika-18 at ika-19 na siglo. Maraming kilusan noong ika-19 na siglo, gaya ng liberalismo, sosyalismo, at neoklasisismo, ay nag-ugat mula sa Panahon ng Paliwanag.

Ang Panahon ng Paliwanag ay binigyang-diin ng lumalaking pag-unawa sa ugnayan ng isip at ng pang-araw-araw na kaalaman sa mundo, at ng pagbibigay-halaga sa siyentipikong pamamaraan at reductionism, kasama ng mas malalim na pagkuwestiyon sa mga paniniwalang panrelihiyon—isang pananaw na makikita sa sanaysay ni Kant na "*Answering the Question: What Is Enlightenment?*", kung saan matatagpuan ang pariralang *sapere aude* ("maging matapang na magtanong").

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Pilosopiya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Butonsilyo

| Asteraceae Temporal range: 49–0 Ma
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N

Eocene - Recent |
| --- |
|  |
| A poster with twelve different species of Asteraceae from the Asteroideae, Cichorioideae and Carduoideae subfamilies |
| Pag-uuring siyentipiko  |
| Kaharian: | Plantae |
| *Klado*: | Tracheophytes |
| *Klado*: | Angiosperms |
| *Klado*: | Eudicots |
| *Klado*: | Asterids |
| Orden: | Asterales |
| Pamilya: | Asteraceae Bercht. & J.Presl |
| Type genus |
| *Aster* L. |
| Subfamilies |
|
Asteroideae Lindley
Barnadesioideae Bremer & Jansen
Carduoideae Sweet
Cichorioideae Chevallier
Corymbioideae Panero & Funk
Gochnatioideae Panero & Funk
Gymnarrhenoideae Panero & Funk
Hecastocleidoideae Panero & Funk
Mutisioideae Lindley
Pertyoideae Panero & Funk
Stifftioideae Panero
Wunderlichioideae Panero & Funk |
| Diversity |
| [[List of Asteraceae genera|1,600 genera]] |
| Kasingkahulugan |
|
Compositae Giseke
Acarnaceae Link
Ambrosiaceae Bercht. & J. Presl
Anthemidaceae Bercht. & J. Presl
Aposeridaceae Raf.
Arctotidaceae Bercht. & J. Presl
Artemisiaceae Martinov
Athanasiaceae Martinov
Calendulaceae Bercht. & J. Presl
Carduaceae Bercht. & J. Presl
Cassiniaceae Sch. Bip.
Cichoriaceae Juss.
Coreopsidaceae Link
Cynaraceae Spenn.
Echinopaceae Bercht. & J. Presl
Eupatoriaceae Bercht. & J. Presl
Helichrysaceae Link
Inulaceae Bercht. & J. Presl
Lactucaceae Drude
Mutisiaceae Burnett
Partheniaceae Link
Perdiciaceae Link
Senecionaceae Bercht. & J. Presl
Vernoniaceae Burmeist.
Source: GRIN |

Ang mga **butonsilyo** (Ingles: *daisy*) o ang pamilyang **Asteraceae** o **Compositae** (kilala sa Ingles bilang *aster*, *daisy*, o pamilyang *sunflower* o mag-anak ng mga mirasol) ay ang pinakamalaking pamilya ng mga halamang namumulaklak, ayon sa bilang ng mga uri. Katulad o kauri ito ng mga krisantemo. Alin man ang mga ito sa mahigit na sa isandaang mga uri na katutubo sa Europa ngunit laganap na sa Hilagang Amerika.

Namumulaklak ang puting butonsilyo, o butonsilyong may matang-kapong baka (*ox-eye daisy*), tuwing tag-araw na may bulaklak na may lapad na 1 hanggang 2 pulgada, at may maningning na dilaw sa gitna at may "sinag" na 20 hanggang 30 ang habang balingkinitan. Mayroon ding mga uring dilaw ang bulaklak na may itim na gitna, katulad ng Susanang may matang itim (*black-eyed Susan*). Mayroon pa ring mga uring may dilaw na gitna ngunit may bughaw o rosas na sinag o talulot. Ngunit pangkaraniwan ang mga butonsilyong may maliliit na mga bulaklak na may dilaw na gitna at puting mga talulot.

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Bulaklak**, **Halaman** at **Botanika** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Brassicaceae

| Brassicaceae |
| --- |
|  |
| Winter cress, *Barbarea vulgaris* |
| Pag-uuring siyentipiko  |
| Kaharian: | Plantae |
| *Klado*: | Tracheophytes |
| *Klado*: | Angiosperms |
| *Klado*: | Eudicots |
| *Klado*: | Rosids |
| Orden: | Brassicales |
| Pamilya: | Brassicaceae Burnett |
| Genera |
|
Tingnan ang teksto |

Ang **Brassicaceae** o **Cruciferae** ay isang medium-sized at mahalaga sa ekonomiya na angkan ng mga namumulaklak na halaman na karaniwang kilala bilang mustasa, crucifers, o angkan ng repolyo.

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Halaman** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Kaharian ng Inglatera

| Kaharian ng Inglatera |
| --- |
| 927 — 1649 1660 — 1707 |
|
Watawat

Iskudo

 |
| **Salawikain:"Dieu et mon droit"*   "Ang Diyos at aking karapatan" |
| Teritoryo ng Kaharian ng Inglatera |
| Kabisera | Winchester; Westminster/Londres mula ika-11 dantaon |
| Karaniwang wika | Lumang Ingles (de facto, hanggang 1066) Normano-Pranses (de jure, 1066 - ika-15 dantaon) Gitnang Ingles (de facto, 1066 - huling ika-15 dantaon) Wikang Ingles (de facto, mula ika-16 na dantaon) Wikang Gales (de facto) Wikang Korniko (de facto) |
| Pamahalaan | Monarkiya |
| Monarko |   |
|  |
| • 924-939  | Athelstan |
| • 1702-1707  | Anne |
|  |
| Lehislatura | Batasan ng Inglatera |
| • Mataas na Kapulungan | Pamilya ng mga Panginoon |
| • Mababang Kapulungan | Pamilya ng mga Karaniwan |
| Kasaysayan |   |
|  |
| • Pag-iisa ni Athelstan  | 927 |
| • Pagsakop ng mga Normano  | 1066 |
| • Katahimikan ng Inglatera  | Ika-30 ng Enero, 1649 |
| • Restorasyong Ingles  | 1660 |
| • Monarkiyang konstitusyonal  | 1689 |
| • Pagkakaisa sa Eskosya  | Ika-1 ng Mayo 1707 |
|  |
| Salapi | Libra esterlina |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Pinalitan** | **Pumalit** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Pitong Kaharian ng Inglatera |
|  | Komonwelt ng Inglatera |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Komonwelt ng Inglatera |  |
| Kaharian ng Gran Britanya |  |

 |

 |

Ang unang taong gumamit ng titulong **Hari ng Inglatera** ay maaaring si Offa ng Mercia, ngunit hindi ito kinatigan at kinilala ng iba pang mga kaharian. Noong ika-9 na siglo, ang mga monarko ng Wessex, na sumakop sa Kent at Sussex mula sa Mercia noong 825, ay naging dominante at makapangyarihan sa mga buong lupain ng Inglatera. Ang pananakop naman ng mga Danes sa Northumbria, Silangang Anglia at kalahating bahagi ng Mercia ang nag-iwan kay Alfred, ang Dakila ng Wessex bilang nag-iisang haring Ingles noong 885. Napagtagumpayan niya ang serye ng pananalakay ng mga Danes at muling ibinalik ang nakuhang kalahati ng Mercia papunta muli sa Wessex.

Ang tunay na listahan ng mga monarkong Ingles ay nagsimula kay Egbert ng Wessex noong 829. Sa panahon ni Eadred noong 945, hindi pa ganap ang pag-iisa ng pitong kaharian ng Inglatera. Ang Prinsipalidad ng Gales ay napasailalim ng koronang Ingles noong 1284 sa pamamagitan ng Batas Rhuddlan, at noong 1301, itinalaga ni Eadred ang kanyang panganay na anak na lalaki, si Edward ng Caernarfon bilang Prinsipe ng Gales. Buhat noon, maliban na lamang kay Edward III, ang pinakamatandang anak na lalaki na ang nagmana ng titulong iyon. Pagkatapos mamatay ni Elizabeth I noong 1603, ang mga korona naman ng Eskosya at Inglatera ay pinag-isa ni James I at VI. Sa bisa ng isang batas, tinawag ni James I ang kanyang sarili bilang *Hari ng Gran Britanya*. Noong 1707, tuluyan nang napag-isa ang Scotland at Inglatera sa bisa ng Batas ng Pag-iisa ng 1707 at tinawag ang buong bansa bilang Nagkakaisang Kaharian ng Gran Britanya. Noong 1801, sumama ang Kaharian ng Irlanda sa unyon at tinawag naman itong Nagkakaisang Kaharian ng Gran Britanya at Irlanda.
# Archaeopteryx

| *Archaeopteryx* Temporal range: Huling Jurassic, 150.8–148.5 Ma
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
↓ |
| --- |
|  |
| The Berlin specimen |
| Pag-uuring siyentipiko  |
| Kaharian: | Animalia |
| Pilo: | Chordata |
| Klase: | Reptilia |
| *Klado*: | Dinosauria |
| *Klado*: | Theropoda |
| Pamilya: | †Archaeopterygidae |
| Henero: | †*Archaeopteryx* Meyer, 1861 |
| Espesye: | †A. lithographica |
| Pangalang dalawahan |
| **†*Archaeopteryx lithographica Meyer, 1861 [*nomen conservandum*] |
| Kasingkahulugan |
| Genus synonymy* *Griphosaurus* Wagner, 1862 [*nomen rejectum*]
* *Griphornis* Woodward, 1862 [*nomen rejectum*]
* *Archaeornis* Petronievics, 1917
* *Jurapteryx* Howgate, 1984
* *Wellnhoferia*? Elżanowski, 2001

Species synonymy* *Pterodactylus crassipes* Meyer, 1857 [*nomen rejectum*]
* *Rhamphorhynchus crassipes* (Meyer, 1857) [*nomen rejectum*]
* *Scaphognathus crassipes* (Meyer, 1857) [*nomen rejectum*]
* *Archaeopteryx crassipes* (Meyer, 1857) [*nomen rejectum*]
* *Griphosaurus problematicus* Wagner, 1862 [*nomen rejectum*]
* *Griphornis longicaudatus* Woodward, 1862 [*nomen rejectum*]
* *Griphosaurus longicaudatus* (Woodward, 1862) [*nomen rejectum*]
* *Archaeopteryx macrura* Owen, 1862 [*nomen rejectum*]
* *Archaeopteryx siemensii*? (Dames, 1897)
* *Archaeornis siemensii* (Dames, 1897)
* *Archaeopteryx owenii* Petronievics, 1917 [*nomen rejectum*]
* *Archaeopteryx recurva* Howgate, 1984
* *Jurapteryx recurva* (Howgate, 1984)
* *Archaeopteryx bavarica* Wellnhofer, 1993
* *Wellnhoferia grandis*? Elżanowski, 2001
 |

Ang Archaeopteryx (binibigkas / ˌ ɑrki ː ɒptərɨks / AR-Kee-OP-tər-iks ), minsan na sinasangguni na sa pamamagitan ng kanyang Aleman pangalan *Urvogel* ("orihinal na ibon" o "unang ibon"), ay pinaka sinaunang ibon na kilala. Ang pangalan Nakukuha mula sa Sinaunang Griyego ἀρχαῖος (*archaīos*) ibig sabihin ay "sinaunang", at πτέρυξ (*ptéryx*), ibig sabihin ay "tagumpay" o "wing".

Ang Archaeopteryx ay lumitaw sa panahong Huling Jurassic mga 150 milyong taon ang nakalilipas. Ito ay isang henus ng sinaunang ibon na kumakatawan sa isang transisyon sa pagitan ng may balahibong mga dinosauro at modernong ibon.
# Richard Owen

| Richard Owen |
| --- |
|  |
| Kapanganakan | 20 Hulyo 1804
* + Lancaster
* (Lancaster, Lancashire, North West England, Inglatera)
 |
| Kamatayan | 18 Disyembre 1892
* + Londres
* (Kalakhang Londres, London, Inglatera)
 |
| Libingan | St Andrew's Church, Ham, London |
| Mamamayan | United Kingdom of Great Britain and Ireland |
| Nagtapos | University of Edinburgh Lancaster Royal Grammar School Barts and The London School of Medicine and Dentistry |
| Trabaho | curator, biyologo, paleontologo, soologo, propesor ng unibersidad, anatomista, paleoanthropologist, manunulat, parmaseutiko, naturalista, siruhano |
| Opisina | museum director () |
| Anak | William Owen |

Si Sir **Richard Owen**, FRS KCB (20 Hulyo 1804 – 18 Disyembre 1892) ay isang Ingles na biyologo, anatomong komparatibo, at paleontologo. Marahil, pinaka naaalala si Owen sa kasalukuyan dahil sa pag-imbento ng salitang *Dinosauria* (na may kahulugang "Kakila-kilabot na Reptilya" o "Nakakatakot na Malaking Reptilya") at dahil sa kaniyang tahasang pagsasalita laban sa teoriya ng ebolusyon ni Charles Darwin na nagaganap sa pamamagitan ng likas na pagpili. Sumang-ayon siya kay Darwin na ang ebolusyon ay naganap, subalit inisip niya na mas masalimuot ito kaysa sa nakabanghay sa akdang *Origin* ni Darwin. Ang pagharap ni Owen sa ebolusyon ay maaaring tanawin bilang umasam sa mga paksang nagkamit ng mas malaking pagpansin dahil sa kamakailang paglitaw ng ebolusyonaryong biyolohiyang pangkaunlaran. Noong 1881, siya ang nasa likod na lakas na nagpausad ng paglulunsad ng Museong Britaniko (Likas na Kasaysayan) na nasa Londres. Ipinangatwiran ni Bill Bryson na ang paggawa sa Museo ng Likas na Kasaysayan bilang isang institusyon na para sa lahat, binago ni Owen ang ating mga inaasahan sa kung ano ang layunin ng mga museo.

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Tao**, **Biyolohiya** at **Inglatera** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Thomas Henry Huxley

| Thomas Henry Huxley |
| --- |
| Woodburytype print of Huxley (1880 or earlier) |
| Kapanganakan | 4 Mayo 1825(1825-05-04) Ealing, Middlesex |
| Kamatayan | 29 Hunyo 1895(1895-06-29) (70 taong gulang)  Eastbourne, Sussex |
| Nasyonalidad | English |
| Mamamayan | United Kingdom |
| Nagtapos | Sydenham College London Charing Cross Hospital |
| Kilala sa | Evolution, science education, agnosticism, *Man's Place in Nature* |
| **Karera sa agham** |
| Larangan | Zoology; Comparative anatomy |
| Institusyon | Royal Navy, Royal College of Surgeons, Royal School of Mines, Royal Institution University of London |
| Academic advisors | Thomas Wharton Jones |
| Bantog na estudyante | Michael Foster |
| Impluwensiya | Edward Forbes Charles Darwin |
| Naimpluwensiyahan | Patrick Geddes Henry Fairfield Osborn H.G. Wells E. Ray Lankester William Henry Flower |
|  |

Si **Thomas Henry Huxley** PC FRS (4 Mayo 1825 – 29 Hunyo 1895) ay isang Ingles na biologo(anatomista) na kilala bilang "Bulldog ni Darwin" para sa kanyang pagtataguyod ng teoriyang ebolusyon ni Charles Darwin. Ang kilalang debate noong 1860 kay Samuel Wilberforce ang isang mahalagang sandali sa mas malawakang pagtanggap ng ebolusyon at sa kanyang sariling karera. Si Huxley ay nagpaplanong lumisan sa Oxford sa nakaraang araw ngunit pagkatapos ng isang enkwentro kay Robert Champer na may akda ng *Vestiges*, kanyang binago ang kanyang isipan at nagpasyang lumahok sa debate. Si Wilberforce ay sinanay ni Richard Own na dinebate rin Huxley kung ang mga tao ay malapit na nauugnay sa mga ape. Mabagal na tinanggap ni Huxley ang ilang mga ideya ni Darwin gaya ng gradualismo at hindi nakapagpasya tungkol sa natural na seleksiyon. Gayunpaman, sa kabila nito, buong puso ang kanyang publikong suporta kay Darwin. Siya ay instrumental sa pagpapaunlad ng siyentipikong edukasyon sa Britanya at lumaban sa mas sukdulang mga bersiyon ng mga tradisyon relihiyoso. Inimbento ni Huxley noong 1869 ang terminong agnostiko upang ilarawan ang kanyang mga pananaw sa teolihyia na ang paggamit ay patuloy na ginagamit sa kasalukuyang panahon. Si Huxley ay may kaunting pormal na edukasyon at tinuruan ang kanyang sarili ng halos lahat ng kanyang nalalaman. Siya ay naging marahil na pinakamahusay na komparatibong anatomista ng Huling ika-19 siglo. Siya ay gumawa sa mga inbertebrata lalo na sa relasyon sa pagitan ng mga ape at tao. Pagkatapos ihambing ang *Archaeopteryx* sa *Compsognathus* siya ay nagbigay konklusyon na ang mga ibon ay nag-ebolusyon mula sa mga maliliit na karniborosong dinosaurong theropoda na isang teoriyang malawakang tinatanggap sa agham.

Ang harapang ilustrasyon ng akda ni Huxley na *Evidence as to Man's Place in Nature* (1863): ang larawan ay nagkukumpara ng mga kalansay ng mga ape sa tao.
## Mga sanggunian
# Sistemang tatlong dominyo

Isang punong pilohenetiko batay sa datos na rRNA na nagpapakita ng paghihiwalay ng bakterya, archaea, at mga eukaryote

Ang **sistemang tatlong dominyo** o **three-domain system** ay isang klasipikasyong biyolohikal na ipinakilala ni Carl Woese noong 1977 na hahati ng mga anyong pang-selula sa dominyong **archaea**, **bacteria**, at **eukaryote**. Sa partikular, ito ay nagbibigay diin sa paghihiwalay ng mga prokaryote sa mga dalawang pangkat na tinatawag na *Eubacteria* (ngayong *Bacteria*) at *Archaebacteria* (ngayong *Archaea*). Ikinatwiran ni Woese sa basehan ng mga pagkakaiba sa mga gene na 16S rRNA na ang mga dalawang pangkat na ito at ang mga eukaryote ay bawat isang lumitaw nang hiwalay mula sa ninuno na may mababang uring makinarya ng pag-unlad na henetiko na tinatawag na progenote. Upang isalamin ang mga pangunahing linya ng pinagmulan, kanyang tinrato ang bawat isa bilang sakop na hinati sa ilang mga kaharian. Sa simula ay ginamit ni Woese ang terminong kaharian upang tukuyin ang tatlong mga pangunahing pagpapangkat na pilohenetiko na ngayong tinutukoy na mga dominyo(domains) hanggang sa ang kalaunang termino ay inimbento noong 1990.

## Mga sanggunian
# Arkeya

*Tumuturo ang Archea rito. Para sa heolohikong eono, pumunta sa Arkeano (panahon). Para sa mag-anak ng gagamba, tingnan ang Archaeidae.*

| Archaea Temporal range: Paleoarkeyano – Kamakailan
Had'n

Archean

Proterozoic

Pha.

 |
| --- |
|  |
| *Halobacteria* sp. strain NRC-1, each cell about 5 μm long |
| Pag-uuring siyentipiko |
| Dominyo: | **Archaea** Woese, Kandler & Wheelis, 1990 |
| Kingdoms and phyla |
|
Crenarchaeota
Euryarchaeota
Korarchaeota
Nanoarchaeota
Thaumarchaeota |

Ang **Arkeya** (Ingles **Archaea** (AmE [ɑɹˈkiə], BrE [ɑːˈkiːə]); mula sa Griyegong αρχαία, "mga matatanda"; kung isahan: **Archaeum**, **Archaean**, o **Archaeon**), tinatawag ding **Archaebacteria** (AmE [ɑɹkɪbækˈtɪɹɪə], BrE [ɑːkɪbækˈtɪəɹɪə]), ay isang pangunahing dibisyon o kahatian ng nabubuhay na mga organismo.

Kabilang sa Archaea ang payak na mga organismong unang natuklasan sa mga kapaligirang sukdulan o may katindihan (ekstremo). Karamihan sa kanila ang nabubuhay o umiiral sa may napakatataas o napakabababang mga temperatura. Ilan sa kanila ang maaaring makaligtas at mamuhay sa napakamaaalat, napakaasim o napaka-asidiko, o napakama-alkalinang tubig. May ilang natagpuan sa mga geyser, mga singawan sa dagat (*sea vent* o "*black smoker*" sa Ingles) at mga balon ng langis.

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Biyolohiya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Eukaryota

| Eukaryota Temporal range: Orosirian – Present 1850–0Ma
Had'n

Archean

Proterozoic

Pha.

 |
| --- |
|  |
| Eukaryotes and some examples of their diversity – clockwise from top left: Red mason bee, *Boletus edulis*, chimpanzee, *Isotricha intestinalis*, *Ranunculus asiaticus*, and *Volvox carteri* |
| Pag-uuring siyentipiko  |
| Dominyo: | Eukaryota (Chatton, 1925) Whittaker & Margulis, 1978 |
| Supergroups and kingdoms |
| * Diphoda
	+ Discoba
	+ Hemimastigophora
	+ Diaphoretickes
		- Archaeplastida
		- Hacrobia
		- SAR
* Opimoda
	+ Loukozoa
	+ Podiata
		- CRuMs
		- Amorphea

---

Eukaryotic organisms that cannot be classified under the kingdoms Plantae, Animalia or Fungi are sometimes grouped in the kingdom **Protista**. |

Ang lahat ng bagay na may buhay (mga hayop, mga halaman, mga halamang-singaw, at mga protista) ay may mga **eukaryote** (IPA: /juːˈkærɪɒt/ o IPA: /-oʊt/). Ito ang mga selula na organisado at naka-pagsamang may estruktura na nasa loob ng mga membrano nila. Ang membrana ay isang uri ng estruktura na bumabalot sa mga selula at mga *organelle* nito. Ang katangiang ito ang naghihiwalay sa eukaryote mula sa mga prokaryote. Ang nukleus ng mga eukaryote ang nagbibigay ng pangalan nila.

## Terminolohiya

Ang Eukaryote ay mula sa salitang Griyego na ευ, na ibig sabihin ay "totoo o mabuti" at κάρυον, na ibig sabihin ay "pili". Karamihan sa mga selulang ito ay mayroong iba't ibang mga organelles tulad ng mitokondriya, mga kloroplast at mga katawang Golgi. Mayroon din silang *flagella* na yari sa mga mikrotubulo. Ang mga mikrotubulong ito ay may 9+2 na pagkaayos.

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Biyolohiya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Nukleyus ng selula

Nukleoli sa loob ng nukleus ng selula
Isang tipikal na selula ng hayop at ang mga panloob na bahagi (organelo) nito::

(1) nukleoli

(2) nukleus

(3) ribosoma (munting mga tuldok)

(4) besikulo

(5) magaspang na endoplasmikong retikulum (ER)

(6) Aparatong Golgi

(7) Sitoiskeleton

(8) makinis na endoplasmikong retikulum

(9) mitokondiya

(10) bakuola

(11) sitosol

(12) lisosoma

(13) sentriyol sa loob ng sentrosoma
Ang **nukleus ng selula**, **nukleo ng selula**, o **pinakaubod ng sihay** ay isang napapalibutang membranong organelo na matatagpuan sa mga selulang eukaryotiko. Ito ay naglalaman ng halos lahat ng mga henetikong materyal ng selula na isinaayos bilang maraming mga mahabang linyar na molekula ng DNA sa kompleks na may isang malaking iba't ibang uri ng mga protina gaya ng histon upang bumuo ng mga kromosoma. Ang tungkulin ng nukleus ng selula ay upang panatilihin ang integridad ng mga hene na ito at upang kontrolin ang mga gawain ng selula sa pamamagitan ng pangangasiwa ng ekspresyon ng hene kaya ang nucleus ang nagsisilbing sentrong pangkontrol ng selula.

Ang mga pangunahing istrakturang bumubuo sa nukleus ay ang:

* ang sobreng nuklear, na isang tripleng membrano ng selula na nagsasara ng buong organelo at nagpapaisa ng mga nilalaman nito mula sa sitoplasmo ng selula.
* ang nukleoiskeleton (na kinabibilangan ng laminang nuklear) na isang hinabing materyal sa loob ng nukleus na nagdaragdag ng suportang mekanikal gaya ng sitoiskeleton na sumusporta sa buong selula.