Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Pagkalipol

Mga kalansay ng mga iba ibang dinosaur na pinakasikat na pangkat ng hayop na nalipol.
Ang Dodo ng Mauritius na ipinapakita sa isang 1626 ilustrasyon ni Roelant Savery ay kadalasang binabanggit na halimbaw ng modernong Pagkalipol.
Sa biyolohiya at ekolohiya, ang **pagkalipol** (*pagkapuo* sa Cebuano, o *ektinsiyon* mula sa Kastila na *extinción*) ay ang wakas ng isang organismo o isang pangkat ng mga organismo(taxon) na normal na isang species. Ang sandali ng pagkalipol ay itinuturing na kamatayan ng huling indibidwal ng species bagaman ang kakayahan na magparawi at makaahon ay nawala na bago pa ang puntong ito. Dahil ang potensiyal na saklaw ng mga species ay maaaring napakalaki, ang pagtukoy sa sandaling ito ay mahirap at karaniwang isinasagawa ng retrospektibo. Ang kahirapang ito ay humahantong sa penomina gaya ng Lazarus taxa kung saan ang isang species na ipinagpalagay na namatay ay biglaang "muling lumitaw"(tipikal sa fossil record) pagkatapos ng isang maliwanag na kawalan nito. Sa pamamagitan ng ebolusyon, ang bagong species ay lumilitaw sa pamamagitan ng proseso ng speciation kung saan ang mga bagong uri ng mga organismo ay lumilitaw at yumayabong kapag nagawa nilang mahanap at magamit ang isang ekolohikal na niche. Ang isang species ay nagiging nalipol kapag hindi na sila makapagpatuloy na mabuhay sa mga nagbabagong kondisyon o laban sa superyor na kompetisyon. Ang isang tipikal na species ay nagiging nalipol sa loob ng 10 milyong taon pagkatapos ng unang paglitaw nito bagaman ang ilang mga species na tinatawag na mga buhay na fossil ay patuloy na nabubuhay ng halos walang mga pagbabago sa morpolohiya sa loob ng mga daan daang milyong mga taon. Ang karamihan ng mga pagkalipol ay nangyari ng natural bago ang paglitaw ng *Homo sapiens* sa mundo. Tinatayang ang 99.9% ng lahat ng species na umiral ay nalipol na ngayon.. Ang mga malawakang pagkalipol ay relatibong mga bihirang pangyayari. Gayunpaman, ang mga hiwalay na pagkalipol ay napakakaraniwan. Sa kamakailan lamang na ang mga pagkalipol ay naitala at ang mga siyentipiko ay naalarma sa mataas na rate ng mga kamakailang pagkalipol . Karamihan sa mga espesye na nalilipol ay hindi natatala ng pang-aghal na pagaaral. Tinataya ng ilang dalub-agham na maaring halos nasa kalahati ng kasalukuyang umiiral na mga uring-buhay ay maaaring malipol sa taong 2100.

## Kahulugan

Ang isang uri ay itinuturing nalipol kapag ang huling umiiral na kaanib ay namatay. Samakatuwid, ang pagkalipol ay nagiging isang katiyakan kapag walang ng nabubuhay na mga kasapi nito na maaaring magparami at magkaanang upang lumikha ng isang bagong salinlahi. Maaaring isang uri ay maging kasinsadyang lipol kapag kakaunti lamang ang nabubuhay, at hindi maaaring magkaanank dahil sa mahinang kalusugan, katandaan, malawak na pagkakalat sa malaking kalayuan, kakulangan ng mga uring kaanib ng magkaibang kasarian (sa sekswal na pagpaparami ng espesye), o iba pang dahilan.

## Mga sanggunian
# Abiohenesis

Ang **abiohenesis** o **abiyohenesis** o sa Ingles, **abiogenesis** /ˌeɪbʌɪə(ʊ)ˈdʒɛnɪsɪs/ o **biopoiesis** /ˌbaɪəʊpɔɪˈiːsɪs/, ang natural na proseso na nagpalitaw sa buhay sa mundo mula sa mga simpleng kompuwestong organiko. Ang pinakamaagang buhay sa mundo ay lumiaw noong mga 3.5 bilyong taong nakakaraan sa panahong Eoarchean nang ang sapat na crust ay naging solido kasunod ng tunaw na panahong Hadean.

Ang mga hipotesis na siyentipiko tungkol sa mga pinagmulan ng buhay sa mundo ay mahahati sa ilang mga kategorya. Ang karamihan ng mga pamamaraan ay nag-iimbestiga kung paanong ang mga molekulang nag-rereplika sa kanilang sarili o kanilang mga sangkap ay lumitaw. Halimbawa nito ang eksperimentong Miller-Urey at mga katulad na eksperimento na nagpakitang ang karamihan ng mga asidong amino na kadalasang tinatawag na "mga pantayong bloke ng buhay" ay maaaring ma-synthesize ng racemiko sa mga kondisyong pinaniniwalaang katulad sa kondisyon ng maagang nabuong mundo. Ang ilang mga mekanismo ay inimbestigahan kabilang ang kidlat at radyasyon. Ang ibang mag pamamaraan ay nakatuon sa pag-unaw kung paanong ang catalysis ng mga sistemang kimikal sa maagang mundo ay maaaring nagbigay ng mga prekursor na molekular na kailangan para sa pagrereplika sa sarili.

## Mga sanggunian
# Saribuhay

Ilang halimbawa ng kolatkolat ng inipon noong tag-init ng 2008 sa gubat ng Hilagang Saskatchewan, malapit sa La Ronge, na larawan ng saribuhay ng halamang-singaw. Sa larawang ito, mayroon ding mga lumot.
Ang **saribuhay** (Ingles: biodiversity) ay ang pagkaiba-iba ng buhay sa daigdig. Sukatan ang saribuhay ng pagkaiba-iba sa mga antas ng henetika, espesye, at palamuhayan.

Hindi pantay-pantay ang saribuhay sa mundo; mas sari-sari ito sa mga tropiko dahil sa mainit na klima at mataas na pangunahing pagyari sa rehiyon na malapit sa ekwador. Wala pang 10% ng rabaw ng mundo ang mga palamuhayan na tropikal na kagubatan at nilalaman ang mga ito ng 90% ng mga espesye sa daigdig. Mas mataas ang saribuhay ng dagat sa mga baybayin ng Kanlurang Paspiko, kung saan pinakamataas ang init-lamig ng pinakaibabaw ng dagat, at sa bandang gitnang latitud sa lahat ng mga karagatan. Waring kumukumpol-kumpol ang saribuhay sa mga "kumpulan" (Ingles: hotspot), at tumataas ito sa paglipas ng panahon, ngunit malamang na babagal ito sa hinaharap bilang pangunahing hantong ng pagkaubos ng mga gubat. Sinasaklaw nito ang mga takbo sa pag-unlad, ekolohiya, at kagawian na tumutustos sa buhay.

## Bilang ng mga espesye

Ayon sa mga pagtatantiya nina Mora et al. (2011), mayroong humigit-kumulang 8.7 milyong espesye sa lupa at 2.2 milyong espesye sa karagatan. Binanggit ng mga may-akda na ang mga pagtatantiyang ito ay pinakatumpak para sa mga eukaryotikong organismo at malamang na kumakatawan sa mas mababang hangganan ng prokaryotikong saribuhay.

Kabilang sa iba pang mga pagtatantiya ang:

* 220,000 halamang baskular, tinantiya gamit ang pamamaraang ugnayang espesye–lugar
* 0.7–1 milyong espesye sa dagat
* 10–30 milyong insekto; (kung saan humigit-kumulang 0.9 milyon ang kasalukuyang kilala)

* 5–10 milyong bakterya;
* 1.5-3 milyong halamang-singaw, mga pagtatantiyang batay sa datos mula sa mga tropiko, mga pangmatagalang pook na hindi tropikal, at mga pag-aaral na molekular na nagsiwalat ng tagong espesyasyon. May humigit-kumulang 0.075 milyong espesye ng halamang-singaw ang naitala pagsapit ng 2001;
* 1 milyong tungaw
* Hindi pa lubos na matiyak ang bilang ng mga espesye ng mikrobyo, subalit malaki ang itinaas ng mga pagtatantiya ng henetikong pagkakaiba-iba dahil sa Global Ocean Sampling Expedition, na nakatukoy ng napakaraming bagong heno mula sa mga sampol ng plankton na malapit sa ibabaw ng dagat sa iba’t ibang lokasyon, lalo na noong 2004–2006. Maaaring humantong ang mga natuklasang ito sa isang makabuluhang pagbabago sa paraan ng pagtukoy ng agham sa mga espesye at iba pang mga kategorya ng taksonomiya.

## Mga pananda

## Mga sanggunian
# Pilohenya

Punong pilohenya na iminungkahi ni Ernst Haeckel noong 1866.
Sa biyolohiya, ang **pilohenya**, **pilohenetika** o **phylogenetics** ang pag-aaral ng mga ugnayang ebolusyonaryo ng mga pangkat ng mga organismo na natutuklasan sa pamamagitan ng mga mälak na pagsisikwensiyang pang-molekula at mga mälak na matriks na pang-morpolohiya. Ang katagang ito ay hinango mula sa mga salitang Griyego na phylé (φυλή) at phylon (φῦλον), na tumutukoy sa "tribo", "angkan" o "lahi" at anyong pang-uri na genetikós (γενετικός) ng salitang genesis (γένεσις) na nangangahulugang "pinagmulan" o "kapanganakan". Ang resulta ng mga pag-aaral na pilohenya ay hipotesis tungkol sa kasaysayang pang-ebolusyon ng kanilang mga pangkat taksonomiko: ang kanilang **piloheniya**(phylogeny).

Ang ebolusyon ay itinuturing na isang proseso ng pagsasanga kung saan ang mga populasyon ay nagbabago sa paglipas ng panahon at maaaring maghiwalay tungo sa mga magkakahiwalay na sanga, mag-hybrid o magtapos sa pamamagitan ng ekstinksiyon. Ito ay mailalarawan bilang isang puno o tree ng pagkakaayos ng mga pangyayaring ebolusyonaryo. Ang mga pagsisiyasat na dalub-pilohenya ay naging mahalaga sa pagsasaliksik sa agham ng ebolusyonaryong puno ng buhay. Ang kabuuang adhikain ng *National Science Foundation's Assembling the Tree of Life activity* (AToL) ay lutasin ang mga ugnayan o relasyong ebolusyonaryo ng malalaking mga pangkat ng organismo sa buong kasaysayan ng buhay sa mundo. Ito ay kadalasang kinasasangkutan ng malalaking mga pangkat na gumagawa sa iba ibang mga institusyon at mga disiplina ng agham. Ang mga imbestigador ay sinusuportahan ng pagtitipon ng mga mälak, pagsisiyasat, pagbuo ng algoritmo at pagpapalaganap ng komputasyonal na pilohenya at piloimpormatika. Ang halimbawa nito ang layunin ng RedTol na muling likhain ang Puno ng Buhay ng Pulang Algae.

## Pagbuo ng punong pilohenya

Ang mga pamamaraang siyentipiko ng pilohenya ay kadalasang pinapangkat sa ilalim ng terminong kladistika. Ang pinakakaraniwan sa mga ito ang parsimoniya, maximum likelihood, at batay sa MCMC na paghahangong Bayesian. Ang lahat ng mga pamamaraang ito ay nakasalalay sa hayagan o hindi hayagang mga modelong matematikal na naglalarawan ng ebolusyon ng mga katangian sa mga species na isinasama. Ang lahat ng ito ay maaaring gamitin para sa mga mälak na molekular kung saan ang mga katangian ay mga nakalinyang nucleotide o mga sekwensiyang asidong amino. Ang lahat maliban sa maximum likelihood ay maaari at ginagamit para sa mga mälak na penotipiko(morpolohikal, kimikal at pisiolohikal). Ang penetika na sikat noong gitnang ika-20 siglo ngunit malaking hindi na ginagamit sa kasalukuyan ay gumagamit ng mga batay sa distansiyang matriks na mga paraan upang likhain ang mga puno batay sa kabuuang pagkakatulad na kadalasang pinagpapalagay na nagtatantiya ng mga ugnayang pilohenya.

## Tingnan din

* Punong pilohenetiko

## Mga sanggunian
# Paleontolohiya

Ang pinakapayak na kahulugan ng **paleontolohiya** ay ang "pag-aaral ng sinaunang buhay". Naghahanap ang paleontolohiya ng impormasyon o kabatiran hinggil sa ilang mga aspeto ng mga nakalipas na mga organismo: ang kanilang katauhan at pinagmulan, ang kanilang kapaligiran at ebolusyon, at kung ano ang masasabi nila tungkol sa organiko at inorganikong nakaraan ng Mundo. Sa isang banda, masasabi rin na ang paleontolohiya ay ang pag-aaral ukol sa mga kusilba o mga posil, ang mga natabunang labi o bakas ng sinaunang mga hayop at mga halaman, kung saan nakikita ang mga anyo ng mga nabubuhay na bagay noong kauna-unahang mga kapanahunan.

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Agham** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Palinolohiya

Ang **palinolohiya** (Ingles: *palynology*) ay ang agham na nag-aaral ng kontemporaryo at posil na mga palinomorpo, kabilang na ang mga bulo, mga ispora, mga orbikula, dinoplaheladong mga bukol, mga akritarko, mga kinotosoano at mga iskolekodonta, kasama ng partikuladong organikong materya (POM) at kerohenong natatagpuan sa mga batong sedimentaryo at mga sedimento. Hindi kasama sa palinolohiya ang mga diatoma, pormaniniperano o iba pang mga organismong may mga eksoiskeletong silisyoso (may silika o *silicon dioxide*) o kalkaryoso (may *calcium carbonate*, matisa, o maapog).

Ang palinolohiya ay isang agham na interdisiplinaryo at isang sangay ng agham na pandaigdig (heolohiya o agham na pangheolohiya) at agham na pambiyolohiya (biyolohiya), partikular na ang agham na panghalaman (botanika). Ang palinolohiyang pang-istratigrapiya ay isang sangay ng mikropaleontolohiya at paleobotaniya (paleobotanika) na nag-aaral ng posil na mga palinomorpong nagmula sa kapanahunang Precambrian hanggang sa kapanahunang Holoseno.

Ang mga siyentipikong dalubhasa sa larangan ng palinolohiya ay tinatawag na mga **palinolohista** (*palynologist* sa Ingles) o **palinologo**, na nagiging **palinologa** kung babae.

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Botanika** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Anatomiya

Ang lamanloob ng isang palaka.
Ang **dalubkatawan**, **katwanan**, o **anatomiya** (Ingles: *anatomy*; na galing sa salitang Griyegong *anatome*, galing sa *ana-temnein* na nangangahulugang *gupitin*), ay isang sangay ng biyolohiya na ukol sa kayarian at kaayusan ng katawan ng mga nabubuhay. Sa madaling sabi, ito ang "agham ng kayarian ng katawan". Mayroong anatomiyang panghayop, o sootomiya, at anatomiyang panghalaman, o pitonomiya. Ang mga pangunahing bahagi ng dalubkatawan ay ang anatomiyang hinambing at ang anatomiya ng tao. Ang antropolohikal na anatomiya o anatomiyang pisikal ay ang pag-aaral at ang paghahambing ng katawan ng iba't ibang lahi ng tao (Caucasoid, Negroid, at Mongoloid).

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Anatomiya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Embriyolohiya

Ang **embriyolohiya** (embryology) ay isang sangay ng biyolohiya na may kinalaman sa pagkabuo at pag-unlad ng embriyon. **Embriyologo** ang tawag sa mga dalubhasa sa larangang ito.

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Soolohiya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Metabolismo

Ang **kapbisa** o **metabolismo** ay ang pangkat ng mga reaksiyong kimikal o kimikal na tugon na nagaganap sa loob ng mga organismong may buhay upang mapanatili ang buhay. Nagpapahintulot ang mga prosesong ito na mapalaki ang mga organismo, pati na makapagparami, mapanatili ang kanilang mga kayarian, at tumugon sa kanilang mga kapaligiran. Karaniwang hinahati ang kapbisa sa dalawang mga kategorya: ang kapsira (katabolismo) at ang kapyari (anabolismo). Ang kapbisa ang bumubuwag sa mga materyang organiko; samantalang ang anabolismo ay gumagamit ng enerhiya upang bumuo ng mga komponente ng mga selulang katulad ng mga protina at mga asidong nukleiko.

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Biyolohiya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Ugali

Ang **ugali** ay tumutukoy sa gawain ng isang nilalang o bagay, partikular na ang ng mga tao o maging ng mga hayop. Tumutukoy ito sa mga nagiging **asal** o **kaasalan** at **katangian** o **karakter** ng isang indibdwal sa kaniyang kapwa, na nagiging sanhi at batayan ng mga **kaugalian** o **kostumbre**, mga **gawi**, **wani** o **kinagawian**, at **kilos** na nagbubunga sa mga paniniwala, pananaw at maging pananampalataya ng mas marami pang bilang ng mga mamamayan o kalipunan ng mga tao. At nakakapagbigay din ng impluho sa mga **istilo**, **moda**, **uso** at **kalakaran** sa buhay ng mga katulad, kaugnay na mga tao, o sa iba pang mga mamamayan ng isang pook o maging sa ibang panig ng mundo. Halimbawa nito ang pagiging magsing-ugali o magsing-asal ng mga kasapi sa isang pamilya, angkan, o kaya sa bansa. Naaayon ang ugali sa **kinapamihasnan** o **kinahiratihan** ng mga mamamayan, na nagbibigay daan din sa pagkakaroon ng kalinangan o kultura. Sa Pilipinas, nakaugalian na ang paghalik sa kamay ng matatanda o pagmamano.

## Mga uri ng personalidad

Batay sa aklat na *Why Him? Why Her?* na inakdaan ni Helen Fisher, isang antropologong biyolohikal at tagapayong siyentipiko para sa Chemistry.com at Match.com, mayroong apat na uri ng personalidad ang mga tao. May mga (a) eksplorador (*explorer*), (b) tagapagtayo o tagapagtatag (*builder*), (c) direktor, at (d) negosyador. May kumbinasyon ng apat ang bawat isang indibidwal ngunit mayroong dalawang mga tipong mas lumilitaw kaysa ibang uri. Ayon pa kay Fisher, nakatutulong ang pag-alam ng sariling uri ng personalidad sa paghahanap ng tamang taong may kaugnayan sa pag-ibig, at nakababawas ng panahon sa pagbabago ng taong hindi naman tama o naaayon sa ugali ng isang tao.

### Paglalarawan ng mga personalidad

#### Eksplorador

Nilalarawan ang mga taong *eksplorador* o *manggagalugad* bilang kuryoso, malikhain, at mahilig makipagsapalaran o adbenturero (adbenturoso). Mas napapalapit sila sa iba pang mga taong eksplorador din. Isang eksplorador si Barack Obama, ang kasalukuyang pangulo ng Estados Unidos.

#### Tagapagtayo

May katangian ng pagiging matapat, umaayon sa nakaugalian o tradisyunal, nakikiisa o mulat sa kooperasyon, at mahilig makisalamuha ang mga *tagapagtayo*, *tagapagtatag*, o *tagapaglikha*. Nalalapit ang tagapagtatag sa kapwa tagapagtatag. Isang tagapagtayo si George Washington, ang unang pangulo ng Estados Unidos.

#### Direktor

Mapanuri o analitiko ang taong *direktor*. Mayroon siyang kaparaanang estratehiko o maparaan at may matatag na desisyon o pasya. Napapalapit sila sa mga taong *negosyador* ang personalidad.

#### Negosyador

Katangian ng mga *negosyador* ang pagiging mapanlikha o imahinatibo, ideyalistiko, at intuwitibo o may kakayahang makaalam ng mangyayari sa pamamagitan ng kutob o sapantaha (matalas ang pananaw sa kung ano ang magaganap). Napapalapit sila sa mga *direktor* ang uri ng personalidad. Isang negosyador si Bill Clinton, isang dating pangulo ng Estados Unidos.

## Tingnan din

* Kaugalian
* Kasanayan

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Sikolohiya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Ekolohiya

**Ekolohiya** ay pag-aaral ng pagkilos ng mundo at mga kaparaanan nito.
Ang **ekolohiya** (ecology), **palamuhayan**, o **araling pangkapaligiran** ay isang sangay ng agham na nag-aaral sa pagkabaha-bahagi at kasaganaan ng mga bagay na may buhay, at ang kanilang interaksiyon sa kanilang kapaligiran. Kinabibilangan sa kanilang kapaligiran ang pisikal na habitat o tirahan, na maaaring isalarawan bilang kabuuang lokal na sangkap ng mga bagay na walang buhay katulad ng klima at heolohiya, at iba pang may buhay na nakikibahagi sa kanilang habitat. Ang Alemang biyolohista na si Ernst Haeckel ang nagbansag sa salitang ekolohiya noong 1866. Mula ito sa salitang Griyego na *oikos* na nangangahulugang "sambayanan" at *logos* na nangangahulugang "agham" ang "pag-aaral ng sambayanan ng kalikasan".

Pinag-aaralan ang mga sistemang pang-ekolohiya sa iba't ibang antas mula sa mga tao at populasyon hanggang sa mga ekosistema at biyospero. Isang agham na may napakaraming disiplina ang ekolohiya. Hinahatak nito ang iba pang sangay ng agham.

Sa ekolohiyang ginagamit, isisagawa ang pagsasanay ng mga prinsipyong pang-ekolohiya at pinapaunawa ang paglutas sa mga totoong problema ng mundo. Kinabibilangan sa mga halimbawa ang pagsukat sa ekonomiyang halaga ng mga ekosistema, pagtuos sa mga hangganan ng pangingisda, pagsukat sa ibubunga sa kapaligiran ng pagtatayo ng mga gusali at pagtotroso, paggawa ng kaso sa pagpapanatili ng isang espesye, at pagtukoy sa pinakamabisang paraan para maipagsanggalang ang isang espesye.

Sa isang malawak ng kaunawaan, maaari din na ang sumusunod ang kahulugan ekolohiya:

* ang likas na kapaligiran, o
* ang pagsusuri o pag-aaral na ginagamit ang prinsipyo at kaparaanan ng ekolohiya.

Halimbawa, tinitignan ng ekolohiyang pangtao ang tao at kanyang interaksiyon sa kanyang likas na kapaligiran. Kinukuha ng ekolohiyang pampolitika ang parehong alternatibong kahulugan, at mayroong gamit sa kaparaanan ng ekolohiya sa isang bagong konteksto sa pamamagitan ng pagtingin sa interaksiyon ng mga lipunan at estado sa halip na mga espesye o populasyon, ngunit maaari din nangunguhulugan na politika na may kaugnayan sa usaping pangkapaligiran.

Hindi dinidikta ng ekolohiya, bilang isang disiplina ng agham, kung ano ang *tama* o *mali*. Gayon man pinapanatili ang biodibersidad sa loob ng mga ecosystem at mga kaugnay na layuning pang-ekolohiya (katulad ng pagpigil sa pagkawala ng isang espesye) na naging kaparaanan ng agham na ipahayag ang layunin ng sistemang pangkapaligiran o enbironmentalismo at nagbigay ng scientific methodology, sukat, at terminolohiya sa mga usaping pangkalikasan, ginagawang matatag na magkaugnay ang dalawa. Binibigyang diin din ang pananaw na holistiko sa ekolohiya at enbironmentalismo.

## Mga Sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Agham** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Ernst Mayr

| Ernst Mayr |
| --- |
| Mayr in 1994 |
| Kapanganakan | Ernst Walter Mayr 5 Hulyo 1904(1904-07-05) Kempten, Bavaria, Germany |
| Kamatayan | 3 Pebrero 2005(2005-02-03) (100 taong gulang)  Bedford, Massachusetts, United States |
| Nasyonalidad | German American |
| Nagtapos | * University of Greifswald
* Humboldt University of Berlin
 |
| Parangal | * Leidy Award (1946)
* Darwin-Wallace Medal (Silver, 1958)
* Daniel Giraud Elliot Medal (1967)
* National Medal of Science (1969)
* Linnean Medal (1977)
* Balzan Prize (1983)
* Darwin Medal (1984)
* ForMemRS (1988)
* International Prize for Biology (1994)
* Crafoord Prize (1999)
 |
| **Karera sa agham** |
| Larangan | Systematics, evolutionary biology, ornithology, philosophy of biology |
|  |

Si **Ernst Walter Mayr** ( /ˈmaɪər/; 5 Hulyo 1904 – 3 Pebrero 2005) ang isa sa pinakamahalaga at nangungunang biologo ng ebolusyon sa ika-20 siglo. Isa siyang kilalang taksonomista, ornitologo', pilosopo ng siyensiya at historyan ng siyensiya w. Ang kanyang ay nag ambag sa konseptuwal na rebolusyon na humantong sa pagkakabuo ng modernong ebolusyonaryong sintesis ng henetika ni Gregor Mendel, sistematika at ebolusyon ni Charles Darwin at pagpapaunlad ng konsepto ng espesye. Bagaman isinulong ni Darwin na ang maraming espesye ay nag-ebolb mula sa isang karaniwang ninuno, ang mekanismo nito ay hindi naunawaan na lumikha ng problema ng espesye. Ayon kay Mayr sa kanyang aklat na *Systematics and the Origin of Species* (1942), ang isang espesye ay hindi lamang isang pangkat ng mga organismo na magkatulad sa morpolohiya ngunit isang pangkat na makakapagparami lamang sa kanilang mga sarili at hindi sa iba pa. Kapag ang populasyon sa loob ng isang espesye ay nahiwalay sa heograpiya, stratehiya sa pagkain at pagpili ng makakatalik o iba pang paraan, ang mga ito ay magiging iba sa ibang mga populasyon sa pamamagitan ng genetic drift at natural na seleksiyon at sa paglipas ng panahon ay mag-eebolb sa isang bagong espesye. Ang pinakamahalaga at mabilis na organisasyong henetiko ay nangyayari sa labis na maliit na mga populasyon na nahwalay gaya halimbawa sa isang isla.

## Mga sanggunian
# Halamang-singaw

| Kolatkolat Temporal range: Simulang Deboniyano-Kamakailan
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |
| --- |
|  |
| Paikot papunta sa kanan mula sa pang-itaas na kaliwang bahagi: *Amanita muscaria*, isang basidiomycete; *Sarcoscypha coccinea*, isang *ascomycete*; tinapay na puno ng amag; isang chytrid; isang *Aspergillus* conidiophore. |
| Pag-uuring siyentipiko  |
| *Klado*: | Holomycota |
| Kaharian: | Fungi (L., 1753) R.T. Moore, 1980 |
| Subkingdoms/Phyla/Subphyla |
| Blastocladiomycota
Chytridiomycota
Glomeromycota
Microsporidia
Neocallimastigomycota
Dikarya (inc. Deuteromycota)
Ascomycota
Pezizomycotina
Saccharomycotina
Taphrinomycotina
Basidiomycota
Agaricomycotina
Pucciniomycotina
Ustilaginomycotina
Subphyla *incertae sedis*
Entomophthoromycotina
Kickxellomycotina
Mucoromycotina
Zoopagomycotina |

Ang **funggus** o **halamang-singaw** na binabaybay ding **halamang singaw**, (Latin, Ingles: *fungus* [isahan], *fungi* [maramihan], Kastila: hongos, Pranses: fonges, Aleman: Pilze, Portuges: fungos) ay isang uri ng organismong nabubuhay na *hindi* halaman o hayop; hindi rin ito protista, hindi eubakterya, at hindi rin arkebakterya. Dating iniisip ng mga tao na halaman ang mga ito kaya't pinangalanan itong *halamang singaw*. Tinutunaw ng mga halamang-singaw ang mga patay na materya sa paligid nito para magsilbing pagkain nila. Hindi lunti ang kulay ng mga ito. Hindi sila namumulaklak at wala ring mga dahon. Kabilang dito ang mga kabuti. Sa larangan ng panggagamot, isa itong malaking pangkat ng mga "halaman" na walang materya o bagay na pangkulay ng lunti na kinabibilangan ng mga kabuti, tagulamin, at amag. Sa isang karamdamang dulot ng halamang-singaw, kinakailangang gamitan ng mikroskopyo ang pagsusuri ng halamang-singaw sapagkat napakaliit ng mga ito upang makita ng mga mata.

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Botanika** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*