Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Biyolohiyang ebolutiba

Ang **biyolohiyang ebolutiba** (Espanyol: *biología evolutiva*; Ingles: *evolutionary biology*) ay isang kabahaging larangan ng biyolohiya na nakatuon sa pinagmulan ng mga uri mula sa isang pangkaraniwang pinanggallingan at pinagmulan ng mga uri, pati na ng kanilang pagbabago o ebolusyon, multiplikasyon o pagdami, at pagkakaiba-iba o dibersidad sa loob ng paglipas ng mga panahon. Ang taong nag-aaral ng biyolohiyang ebolutiba ay tinatawag na **biyologo ebolutibo** (Espanyol: *biólogo evolutivo*; Ingles: *evolutionary biologist*). Para sa pilosopong si Kim Sterelny, ang pag-unlad ng biyolohiyang ebolusyonaryo magmula noong 1858 ay isa sa pinakadakilang nakamit na pangkarunungan ng agham".

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Biyolohiya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Henetikang pampopulasyon

Ang **henetikang pampopulasyon** ay ang sangay ng henetika na nagsasagawa ng pag-aaral sa sangkap o kumposisyong henetiko ng mga populasyon. Pinagsasama-sama nito ang henetika (henetiks), ebolusyon, seleksiyong natural, paglalahing selektibo, estadistika, at matematika. Gumagawa rito ng mga modelong pangkompyuter at pangmatematika, at nagsasagawa ng pananaliksik na panglarangan upang masubukan o matesting ang mga modelo.

"Ibinubuhos ng mga henetisistang pampopulasyon (henetikong pampopulasyon) ang kanilang panahon sa pagsasagawa ng dalawang mga bagay: paglalarawan ng kayariang panghenetika ng mga populasyon, o pagsasateoriya hinggil sa mga puwersang pang-ebolusyon na nakakaapekto sa mga populasyon."
## Maiksing kasaysayan

Marahil, sa pagsisimula hinggil kay sulatin ni G. Udny Yule noong 1902, hinarap ng mga teoristang pampopulasyon ang mga susing paksa sa henetika at ebolusyon. Ipinakita nina G.H. Hardy at Wilhelm Weinberg na kapag ang isang populasyon ay nagsagawa ng pakikipagtalik na hindi pumipili ng katalik, na walang pinipili, migrasyon o mutasyon, kung gayon ang proporsiyon ng mga *allele* ay mananatiling magkakapareho mula sa isang henerasyon hanggang sa mga susunod pang salinlahi. Ito ang batas na Hardy–Weinberg, ang unang mahusay na kinalabasan ng bagong larangang ito ng pananaliksik.

Nagkaroon ng mainam na pagsulong ang henetikang pampopulasyon magmula 1918 hanggang sa 1937. Sa loob ng panahon ito, isinagawa nina Ronald Fisher, J.B.S. Haldane at Sewall Wright ang ugnayan sa pagitan ng ebolusyon at henetika, na ginagamit ang bagong mga teknikang pangmatematika, na katulad ng probabilidad na pang-estadistika. Nagsagawa ng pananaliksik na panlarangan sina E.B. Ford at Theodosius Dobzhansky ukol sa henetika ng mga populasyong likas ng lepidoptera at ng *Drosophila*, alinsunod sa nauukol para sa isa't isa. Sa malawakang pananalita, pinatunayan ng gawaing ito na ang bagong muling natuklasan na henetikang Mendeliano ay maaaring i-agpang o itugma sa ebolusyong Darwiniano. Ito ang naglatag ng batayan para sa modernong sintesis na makaebolusyon, na naganap sa loob ng sumunod na mga taon, na tinatayang nagmula 1937 hanggang 1953.

Sa pangalawang hati ng ika-20 daantaon, hinarap ng mga henetisistang pampopulasyon ang isang kasaklawan ng masasalimuot na mga suliraning pang-ebolusyon, katuld ng ebolusyon ng seks, seleksiyong seksuwal, pagpili ng kamag-anak o kaangkan (altruismo), paggaya at ebolusyong molekular. Ang mga susing tao rito ay kinabibilangan nina John Maynard Smith, Motoo Kimura at William Hamilton. Ang teknikong nilikha at pinaunlad para sa henetikang pampopulasyon ay nakatulong sa pagpapasya kung anong ambag ang naibibigay ng pagmamana at kapaligiran sa biyolohiyang pangkaunlaran (biyolohiyang debelopmental).

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Biyolohiya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Polimorpismo (biyolohiya)

May kulay maliwanag na jaguar (typical)May kulay madilim o melanistic jaguar (mga 6% ng populasyong Timog Amerikano.)
Sa biyolohiya, ang **polimorpismo** ay nangyayari kapag ang dalawa o higit pang mga maliwanag na magkaibang mga phenotype ay umiiral sa parehong populasyon ng isang species o sa ibang salita ay higit sa isang anyo o morph nito. Upang mauring gayon, ang mga morph ay dapat nakatira sa parehong habitat sa parehong panahon at kabilang sa isang populasyong panmiktiko. Ang katagang polimorpismo ay ginagamit ng mga biyologong molekular upang ilarawan ang ilang mga puntong mutasyon sa genotype gaya ng mga SNP.

Ang polimorpismo ay karaniwan sa kalikasan at nauugnay sa biyodibersidad, bariasyon o pagkakaibang henetiko at pag-aangkop. Ito ay nagsisilbing magpanatili ng pagkakaiba ng anyo sa isang populasyong nakatira sa magkaibang kapaligiran. Sa polimorpismong henetiko, ang kabuuang henetiko ay tumutukoy sa morph.

Ayon sa ebolusyon, ang polimorpismo ay nagreresulta mula sa mga prosesong ebolusyonaryo gaya ng anumang aspeto ng isang species. Ito ay namamana at binabago ng natural na seleksiyon.
# Henetikong daloy

Sa henetika ng populasyon, ang **henetikong daloy** o **daloy ng gene** ang paglipat ng materyal na henetiko mula sa isang populasyon sa isa pang populasyon. Kung ang antas ng daloy ng isang gene ay sapat na mataas, ang dalawang populasyon ay magkakaroon ng parehong prekwensiya ng allele at kaya ay maituturing na isang epektibong populasyon. Naipakita na kailangan lamang ng isang palipat kada henerasyon upang maiwasan ang mga populasyon na humiwalay dahil sa henetikong pag-agos. Ang mga populasyon ay naghihiwalay dahil sa seleksisyon kahit pa may palitan ng mga allele kung ang presyon ng seleksyon ay sapat na malakas. Ito ay mahalagang mekanismo sa paglilipat ng dibersidad o pagkakaiba sa populasyon..

## Mga sanggunian

## Tingnan din

* Ebolusyon
# Henetikong pag-agos

Ang **henetikong pag-agos** (tinatawag sa Ingles bilang *genetic drift*, *allelic drift*, o ang *Wright effect*) ay ang pagbabago sa kadalasan ng isang mayroon nang baryanteng hene o allele sa isang populasyon dahil sa tsansang *random* (nangyari na lamang).

Maaring idulot ng henetikong pag-agos na mawala ng tuluyan ang mga baryenteng hene at sa gayon, binabawasan ang baryasong henetiko. Maaring idulot din nito ang inisyal na bihirang alelo na maging mas madalas at nakapirmi.

Kapag may iilang kopya ng alelo na mayroon na, mas napapansin ang epekto ng henetikong pag-agos, at kapag marami nang kopya, hindi na napapansin ang epekto. Sa kalagitnaan ng ika-20 dantaon, nangyari ang mga malalakas na debate sa relatibong kahalagaan ng likas na pagpili laban sa nyutral na proseso, na kabilang ang henetikong pag-agos. Pinanghawakan ni Ronald Fisher, na ipinaliwanag ang likas na pagpili gamit ang henetikong Mendeliyano, ang pananaw na maliit ang ginagampanan ng henetikong pag-agos sa ebolusyon, at namayani ang pananaw nito sa ilang mga dekada. Noong 1968, muling pinag-alab ng populasyong henetistang si Motoo Kimura ang pagtatalo sa pamamagitan ng kanyang teoriyang nyutral ng ebolusyong molekular, na nagsasabi na ang karamihan sa mga halimbawa kung saan kumakalat ang isang henetikong pagbabago sa isang populasyon (bagaman, hindi kinakailangan ang mga pagbabago sa mga penotipo) ay idinulot ng henetikong pag-agos na gumaganap sa mga nyutral na mutasyon. Noong dekada 1990, iminungkahi ang konstruktibong nyutral na ebolusyon na naglalayong ipaliwanag kung papaano umusbong ang komplikadong mga sistema sa pamamagitan ng nyutral na mga paglipat.

## Tingnan din

* Henetikong daloy

## Mga sanggunian
# Radiasyong pag-aangkop

Ang apat sa mga 14 mga espesye ng finch na natagpuan sa Mga Islang Galápagos ay inakalang nag ebolb ng isang radiasyong pag-aangkop na nag dibersipika ng mga hugis ng tuka upang i-angkop ang mga ito sa iba't ibang mga pinagkukunang pagkain.
Sa biolohiyang ebolusyonaryo, ang **radiasyong pag-aangkop**(adaptive radiation) ang ebolusyon ng dibersidad na ekolohikal at penotipiko sa loob ng mabilis na dumadaming lipi. Sa pagsisimula sa isang kamakailang ninuno, ang prosesong ito ay nagreresulta sa espesiasyon at pag-aangkop na penotipiko ng kalipunan ng mga espesyeng nagpapakita ng mga katangiang morpolohikal at pisiolohikal na magagamit ng mga ito sa isang saklaw ng mga diberhenteng kapaligiran.

Ang radiasyong pag-aangkop na isang karakteristikong halimbawa ng kladohenesis ay maaaring grapikong mailawa bilang isang "bush" o klado ng kapwa umiiral na mga espesye sa puno ng buhay.

## Mga sanggunian
# Espesyasyon

Ang **Espesyasyon** (Ingles: **Speciation**) ay isang prosesong ebolusyonaryo kung saan ang mga bagong espesyeng biolohikal ay lumilitaw. Ang biologong si Orator F. Cook ang tila unang nag-imbento ng salitang espesiasyon para sa paghahati ng mga lipi o kladohenesis kesa sa anahanesis o ebolusyong piletiko na nangyayari sa loop ng mga lipi(lineages). Kung ang pag-anod na henetiko ay isang maliit o pangunahing taga-ambag sa espesiasyon ay isang paksa ng patuloy na talakayan. May apat na mga modong heograpiko sa kalikasan batay sa sakop kung saan ang mga nag-eespesiyadong populasyon ay naihiwalay mula sa iba pa: espesiasyong allopatriko, espesiasyong peripatriko, espesiasyong parapatriko at espesiasyong simpatriko. Ang espesiasyon ay maaari ring mapukaw ng artipisyal(hindi sa kalikasan) sa pamamagitan ng pagsasaka ng hayop, agrikultura o mga eksperimentong laboratoryo.

## Mga sanggunian