Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Alkaloid

Kayariang kimikal ng ephedrine, isang phenethylamine alkaloid.
Ang kayariang pangkimika ng kapeina.
Ang mga **Alkaloid** ay mga langkapang kimikal na maaaring gawin nang likas. Naglalaman ang mga ito ng basikong mga atom ng nitroheno. Ang pangalang ito ay nagmula sa salitang alkalina at ginamit upang ilarawan ang anumang alkalina na naglalaman ng nitroheno. Ang mga alkaloid ay ginagawa ng isang malakaing kasamu't sarian ng mga organismo, katulad ng mga bakterya, mga halamang singaw, mga halaman, at mga hayop at kabahagi ng pangkat ng mga produktong natural (tinatawag din na mga metabolite na sekundaryo). Marami sa mga alkaloid ang magagawang puro mula sa mga substansiyang basiko sa pamamagitan ng ekstraksiyong asido-base. Marami sa mga alkaloid ang nakakalason sa ibang mga organismo. Ang ilan sa mga alkaloid ay mayroong mapait na lasa.

## Mga napagkukunan

Ang pinaka mahahalagang mga alkaloid ay nakukuha mula sa mga halaman, katulad ng mga gamot na nakukuha mula sa mga gulay. Ang teina o kapeina ay mula sa tsaa at kape. Ang *morphia* o *morphine* ay mula sa *opium* o *laudanum*. Ang *cocaine* ay mula sa halamang *coca* ng Peru, ang "banal na halaman ng mga Inca". Ang balakbak (balat ng puno) ng Peru, na kung tawagin ay *cinchona*, ay mayroong *quinine*. Ang aksiyon o epekto ng belladonna (*deadly nightshade*) ay dahil sa *atropine*. Ang *strychnine ay mula sa* nux vomica*.*

## Pagkalason

Isang malaking bilang ng mahahalagang mga alkaloid ang kahawig ng ammonia sa pagganap bilang mga base at pamumuo ng mga asin kapag sinamahan ng mga asido. Ang ilan sa mga alkaloid ay matatagpuan sa nabubulok na mga tisyu ng hayop; at lumilitaw ang mga sintomas ng pagkalason matapos na kumain ng sirang karne o isda, at isinisisi sa mga *ptomaine*, bagaman bihira na ang mga ito ang talagang sanhi ng pagkalason mula sa pagkain.

Halos lahat ng mga alkaloid ay labis na nakakalason maliban na lamang kung ang gagamitin ay munting dami lamang. Ang mainit at malakas na tsaa ay isang *antidote* o panalaban sa pagkalason dahil sa mga alkaloid, dahil sa ang asidong taniko (*tannic acid*) na mayroon ang tsaa ay bumubuo ng hindi natutunaw na mga *tannate*.

## Mga sanggunian
# Malarya

Ang **malarya** (Ingles at Kastila: *malaria*) o **kaligkig** ay isang uri ng sakit na nakakahawa at napapasalin sa pamamagitan ng kagat ng isang lamok. Ang World Malaria Day ay ipinagdiriwang taon-taon tuwing Abril 25. Tinatawag din itong ague.

## Ague cake

Ang ague cake (kung saan ang "ague" ay ibang pangalan para sa malaria), "bibingkang ague" o "mamong ague", ay ang katawagan sa Ingles para sa kalagayan kung saan ang pali (*spleen*) ay madalas na malubhang malaki at maaaring umabot ang kalakihan hanggang sa ibaba ng puwang na pampuson. Karaniwan ito sa mga bansang mayroong sakit na malaria, katulad ng Tsina. Sa Tsina, ang pagkakaroon ng "keyk na ague" ng isang tao ay sinasamantala ng mga lalaki na nakikipagsuntukan, sapagkat kapag natamaan ng gilid ng kamay ang namamagang pali, maaaring pumutok ang pali ng sinuntok na tao at makakapagdulot ng isang nakamamatay na pinsala sa kalaban.

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*