Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Taksonomiya

Ang hierarkiya ng byolohikong klasipikasyon ng mga walong pangunahing taksonomiyong ranggo. *Hindi ipinakita ang mga menor na ranggo*.
Ang **Taksonomiya** ay ang agham ng pag-uuri ng mga biyolohikong organismo sa basehan ng mga pare-parehas na katangian at pagbibigay pangalan sa mga ito. Ang mga organismo ay inuuri sa taxa (isahan: taxon) at binibigyan ng ranggong pantaksonomiya; mga grupo ng isang antas ay pwedeng pagsama-samahin upang makabuo ng isang super group ng mas mataas na antas na tinatawag na herarkiyang pang-taksonomiya. Ang Suwekong botanista na si Carolus Linnaeus ay itinuturing na ama ng Taxonomy; nakagawa siya ng sistema na Linnaean classification na nakakapag-uri ng mga organismo at pangalang dalawahan upang mapangalanan ang mga ito.

Sa pamamagitan ng mga iba't-ibang larangan ng pagaaral katulad ng pilohenetika, kladistika at sistematika, ang Linnaean system ay naging isang sistema ng modernong byolohikong pag-uuri batay sa mga ebolusyonaryong relasyon sa pagitan ng mga organismo, buhay o ekstinto.

Ang taksonomiya ay tinawag na "pinakalumang hanapbuhay ng mundo", ang pagpapangalan at pag-uuri ng ating paligid ay malamang nagaganap na noon pa mang kaya ng tao makipagusap. Laging mahalaga ang pagkaka-alam ng pangalan ng mga nakakalason at nakakain na halaman at hayop upang maipasa ang impormasyon na ito sa ibang mga miyembro ng pamilya.

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Biyolohiya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Halaman

| Mga halaman Temporal range: Simulang Cambrian hanggang kamakailan, 520–0 Ma
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |
| --- |
| Pag-uuring siyentipiko  |
| (unranked): | Archaeplastida |
| Kaharian: | Plantae Haeckel, 1866 |
| Divisions |
| **Luntiang alga Chlorophyta
* Charophyta

**Mga halamang panlupa (embryophytes)Non-vascular land plants (bryophytes)**
	+ Marchantiophyta—liverworts
	+ Anthocerotophyta—hornworts
	+ Bryophyta—mosses
	+ †Horneophytopsida
* **Vascular plants (tracheophytes)**
	+ †Rhyniophyta—rhyniophytes
	+ †Zosterophyllophyta—zosterophylls
	+ Lycopodiophyta—clubmosses
	+ †Trimerophytophyta—trimerophytes
	+ Pteridophyta—ferns and horsetails
	+ †Progymnospermophyta
	+ **Seed plants (spermatophytes)**
		- †Pteridospermatophyta—seed ferns
		- Pinophyta—conifers
		- Cycadophyta—cycads
		- Ginkgophyta—ginkgo
		- Gnetophyta—gnetae
		- Magnoliophyta—flowering plants

†**Nematophytes** |

Mga halaman na lunti
Ang mga **halaman** ay isang malaking pangkat ng mga nilikhang bagay na may buhay. Binubuo ito ng iba't ibang kasapi tulad ng mga puno, baging, damo at lumot. Ang mga **luntiang halaman**, na tinatawag din na mga **metaphyte**, ay humahagip ng lakas galing sa liwanag sa pamamagitan ng takbo ng photosynthesis. Ang halaman ay gumagamit ng lakas mula sa liwanag upang bumubuo ng asukal galing sa tubig, at karbono dioksido, na siyang pagkain nito.

## Kahulugan

Si Aristotle ang unang naghati ng mga buhay na bagay sa tatlong kaharian: ang mga tao, ang mga hayop, at mga *halaman* (hindi gumagalaw ngunit buhay na bagay). Sa sistema ni Linnaeus, ang mga kahariang ito ay naging *Mga Kahariang Vegetabilia* (Metaphyta o Plantae) at *Animalia* (Metazoa).

## Tingnan din

* Halamang pambahay

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Halaman** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Halamang namumulaklak

| Mga halamang namumulaklak Temporal range: Early Cretaceous — Holocene
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |
| --- |
|  |
| *Magnolia virginiana* *Sweet Bay* |
| Pag-uuring siyentipiko  |
| Kaharian: | Plantae |
| *Klado*: | Tracheophytes |
| *Klado*: | Spermatophytes |
| *Klado*: | Angiosperms Lindley [P.D. Cantino & M.J. Donoghue] |
| Mga *clade* |
|
Amborellaceae
Nymphaeales
Austrobaileyales
Mesangiospermae
* Ceratophyllaceae
* Chloranthaceae
* Eudicotyledoneae (mga eudicota)
* Magnoliidae
* Monocotyledoneae (mga *monocot*)
 |
| Kasingkahulugan |
|
Anthophyta
Magnoliophyta Cronquist, Takht. & W.Zimm., 1966 |

Ang mga **halamang namumulaklak**, na tinatawag ding **Angilperma**, **Angiospermae** o **Magnoliophyta** ay ang nangingibabaw na mga halamang panlupa sa kasalukuyan. Kasama ng mga gymnosperm, binubuo nila ang mga halamang may buto. Kaiba sila mula sa mga gymnosperm dahil ang mga angiosperma ay nagkakaroon ng mga bulaklak, at may nakalakip o nakasarang mga obyul. Ang mga gymnosperm ay nagkakaroon ng hubad na mga buto sa ibabaw ng mga alimusod (balisungsong) o sa mga kayariang bukas.

Ang mga halamang namumulaklak ang pinaka iba't iba na pangkat ng mga embryophyte (halamang panlupa). Dahil sa nagkakaroon sila ng mga buto, tinatawag silang mga spermatophyte, katulad nga ng mga gymnosperm. Subalit kaiba nga sila mula sa mga gymnosperm dahil sa isang serye ng mga sinapomorpiya (mga hinangong mga katangian). Ang mga katangiang ito kinabibilangan ng mga bulaklak, endosperma sa loob ng mga buto, at ang pamumunga ng mga prutas na naglalaman ng mga buto. Sa pang-etimolohiya, ang angiosperma ay nangangahulugang isang halaman na nakagagawa ng mga buto sa loob ng isang lakipan; sila ay mga **halamang namumunga** (mga halamang may bunga o prutas), bagaman mas pangkaraniwan silang tinatawag bilang mga halamang namumulaklak.

Ang mga ninuno ng mga halamang namumulaklak ay humiwalay magmula sa mga gymnosperm noong bandang 245 hanggang 202 milyong mga taon na ang nakararaan, at unang mga halamang namumulaklak na nalalamang umiral ay magmula sa 140 milyong mga taon na ang nakalilipas. Malakihan ang naging pagkakasari-sari nila noong panahon ng Mas Mababang Cretaceo at naging laganap noong nasa tinatayang 100 milyong mga taon na ang nakararaan, subalit pumalit sa mga *conifer* bilang nangingibabaw na mga puno noong bandang 60 hanggang 100 milyong mga taon lamang ang nakalilipas.

Isang halamang namumulaklak
## Tingnan din

* Bungang-kahoy
* Halaman
* Puno
* Bulaklak
* Palumpong
* Dahon

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Halaman** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Carl Linnaeus

| Carl Linnaeus (Carl von Linné) |
| --- |
| *Carl von Linné*, Alexander Roslin, 1775. Kasalukuyang pag-aari ng at itinatanghal sa Royal na Suwekong Akademya ng mga Agham. |
| Kapanganakan | 13 Mayo 1707(1707-05-13) (tingnan ang tala sa artikulo:) Råshult, Älmhult, Sweden |
| Kamatayan | 10 Enero 1778(1778-01-10) (70 taong gulang)  Uppsala, Sweden |
| Nasyonalidad | Swedish |
| Nagtapos | Pamantasan ng Uppsala Pamantasan ng Harderwijk |
| Kilala sa | Taksonomiya Ekolohiya Botaniya |
| **Karera sa agham** |
| Larangan | Soolohiya, Medisina, Botaniya |
| Author abbrev. (botanika) | L. |
|  |
| Pirma |
|  |
| Talababa |
| Inangkin ni Linnaeus ang pangalang Carl von Linné pagkaraang magantimpaalan siya ng Suwekong Kabahayan ng mga Kabalyero ng pamagat na *von* noong 1761. Siya ang ama ni Carolus Linnaeus na Nakababata. |

Si **Carl Linnaeus** o **Carolus Linnaeus** sa Latin, kilala din sa kanyang maharlikang pangalan na **Carl von Linné**, (Ipinangak noong 23 Mayo 1707 at namatay noong 10 Enero 1778), ay isang Swekong botaniko, doktor at soologo na nagtatag ng makabagong iskima ng nomenklatura. Kilala siya bilang "ama ng makabagong taksonomiya." Tinuturing rin siyang isa sa mga ama ng makabagong ekolohiya.

## Mga sanggunian

## Panlabas na Links

May kaugnay na midya ang Wikimedia Commons tungkol sa artikulong:
Carl von Linné

Mayroong kaugnay na impormasyon sa Wikispecies ang Carolus LinaeusAng lathalaing ito na tungkol sa **Biyolohiya** at **Siyentipiko** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Katimugang Aprika

*Tungkol ang artikulong ito sa isang rehiyon sa Aprika. Para sa kasalukuyang bansa sa rehiyong ito, tingnan ang Timog Aprika; para sa dating bansa, tingnan ang Republikang Timog Aprikano.*
Ang **Katimugang Aprika** ay ang pinakatimog na rehiyon sa kontinente ng Aprika, na iba't iba ang kahulugan sa heograpiya o heopolitika. Mayroong may iba't ibang teritoryo sa loob ng *rehiyon* - kabilang ang Republika ng Timog Aprika, ang sinundan na bansa ng Republikang Timog Aprikano (*Transvaal Republic*).

## Kahulugan at gamit

Sa Mga Nagkakaisang Bansa iskima ng mga heograpikong rehiyon, binubuo ng limang bansa ang ang Katimugang Aprika:

* Botswana
* Lesotho
* Namibia
* Timog Aprika
* Swaziland

Kadalasan din sa rehiyon ang mga sumusunod na mga teritoryo:

* Angola – kabilang din sa Gitnang Aprika
* Mozambique at Madagascar – kabilang din sa Silangang Aprika
* Malawi, Zambia, at Zimbabwe – minsan na sinasama sa Katimogang Aprika at dati sa Pederasyong Gitnang Aprikano
* Comoros, Mauritius, Seychelles, Mayotte, at Réunion – mga malilit na mga pulong teritoryo sa Karagatang Indiyano silangan ng pangunahing lupain ng Aprika.

 *Ang lathalaing ito ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# PubMed

PubMed|  |
| --- |
| Nilalaman |
| Lapat |
| Sentro ng Pagsasaliksik | United States National Library of Medicine (NLM, o Pambansang Aklatan ng Medisina) |
| Petsa ng pagkalabas | Enero 1996 (1996-01) |
| Pag-abot |
| Websayt | pubmed.ncbi.nlm.nih.gov |
| Gamit |
| Iba pa |

Ang **PubMed** ay isang bukas na makukuha at malayang *database* na pangunahing naglalaman ng MEDLINE, isang koleksyon ng mga sanggunian at abstrakto tungkol sa agham-buhay at mga paksang biyomedikal. Ang National Library of Medicine (NLM, o Pambansang Aklatan ng Medisina) ng Estados Unidos, na nasa ilalim ng National Institutes of Health (NIH, o Pambansang Institusyon ng Kalusugan), ang nangangasiwa sa *database* bilang bahagi ng sistemang Entrez para sa paghahanap ng impormasyon.

Mula 1971 hanggang 1997, ang online na pagkuha sa MEDLINE ay isinasagawa sa pamamagitan ng kompyuter at linya ng telepono, na karaniwang ginagamit sa mga institusyong pasilidad tulad ng mga aklatan sa unibersidad. Noong Enero 1996, unang inilunsad ang PubMed, na sinumulan ang panahon para sa pribado, libre, at direktang paghahanap sa MEDLINE mula sa tahanan o opisina. Noong Hunyo 1997, opisyal na ginawang libre para sa publiko ang paggamit ng sistemang PubMed.

## Mga katangian

### Disenyo ng Websayt

Isang bagong interface ng PubMed ang inilunsad noong Oktubre 2009 na humikayat sa paggamit ng mga mabilisang paraan ng paghahanap na kahawig ng estilo ng Google; tinawag din itong mga *telegram search*. Sa karaniwan, ang mga resulta ay nakaayos ayon sa Pinakabago, subalit maaaring baguhin ito sa Pinakamainam na Tugma, Petsa ng Pagkakalathala, Unang May-akda, Huling May-akda, Dyornal, o Pamagat.

Ang disenyo ng websayt ng PubMed at ang *domain* nito ay isinapanahon noong Enero 2020 at naging paunang pili simula 15 Mayo 2020, kalakip ang mga bago at pinahusay na tampok. Nagkaroon ng negatibong reaksiyon mula sa maraming mananaliksik na madalas gumamit ng nasabing websayt.

### Tagatukoy na PMID

Ang PMID (*PubMed Identifier* o *PubMed Unique Identifier*) ay isang natatanging bilang na buumbilang na nagsisimula sa 1 at itinalaga sa bawat tala sa PubMed. Ang PMID ay hindi katumbas ng PMCID (*PubMed Central Identifier*), na siyang tagatukoy para sa lahat ng gawaing inilathala sa PubMed Central na bukas sa publiko.

Ang pagkakatalaga ng isang PMID o PMCID sa isang publikasyon ay hindi nagsasabi ng anuman tungkol sa uri o kalidad ng nilalaman. Ang mga PMID ay ibinibigay hindi lamang sa mga *peer-reviewed* (sinuri ng kapwa dalubhasa) na artikulo, kundi pati na rin sa mga liham sa patnugot, opinyong editoryal, kolum ng opinyon, at iba pang bahagi ng dyornal na piniling isama ng patnugot. Ang pagkakaroon ng isang tagatukoy ay hindi rin garantiya na ang artikulo ay hindi binawi dahil sa pandaraya, kakulangan sa proseso, o maling asal. Maging ang mga anunsyo ng pagwawasto sa mga orihinal na artikulo ay maaaring tumanggap ng sarili nilang PMID.

Bawat bilang na ipinasok sa kahon ng paghahanap ng PubMed ay awtomatikong tinatrato bilang isang PMID. Kaya naman, anumang sanggunian sa PubMed ay maaaring matagpuan sa pamamagitan ng paggamit ng kaukulang PMID.

## Mga sanggunian
# Narsiso

| *Narsiso* |
| --- |
|  |
| Pag-uuring siyentipiko |
| Kaharian: | Plantae |
| (unranked): | Angiosperm |
| (unranked): | Monocot |
| Orden: | Asparagales |
| Pamilya: | Amaryllidaceae |
| Henero: | Narcissus L. |
| Sub-sari, Mga uri, Mga sub-uri |
|
Tingnan ang teksto. |

Ang **narsiso** o Narcissus ay isang pang-botanikang pangalan para sa isang sari ng pangunahin na mga balisaksak o matitibay na mga halaman, at karamihan sa mga bulbo, ulo, o bumbilya (halamang parang sibuyas) ng mga ito ang namumulaklak (karaniwan ang kulay dilaw at puti) tuwing tagsibol. Kabilang sila sa pamilya ng mga amaryllid o Amaryllis na katutubo sa Europa, Hilagang Aprika, at Asya. Mayroon din ilang mga uri ng mga narsisong namumulaklak tuwing taglagas. Bagaman sinasabi ng *Hortus Third* na may 26 mga uring ilang o ligaw. Sinasaad naman ng *Daffodils for North American Gardens* na mayroong nasa pagitan ng 50 at 100 mga uri, hindi kasali ang mga baryasyon at ligaw na mga haybrid. Sa pamamagitan ng mga pananaliksik na taksonomiko at henetiko, tinatayang mas mapipino o mapapainam pa ang ganitong bilang sa ilalim ng pagdaan ng panahon. *Daffodil* ang karaniwang katawagan sa Ingles para sa narsiso, minsang ginagamit na para sa lahat ng mga uri nito, at siyang pangunahing karaniwang pangalan sa hortikulturang ginagamit ng *American Daffodil Society* o "Amerikanong Samahang Pang-narsiso. Mabigat na nabago at nadugtungan ang sakop ng mga anyong inaalagaan o sumailalim sa kultibasyon, na may bagong mga baryasyong makukuha sa mga espesyalista sa halos bawat taon. Kamukha ng narsiso ang jonquil subalit mayroon ang huli ng mga bulaklak na may hugis tasa ang gitna, at may mas makikitid na mga dahon.

Ang isang dilaw o puting bulaklak na kahugis ng trompeta ay tumutubo mula sa duluhan ng isang tangkay na may habang 12 pulgada. Tumutubo naman mula sa bulbo at pumapaligid sa tangkay ang mga dahong patag at hugis espada. Humahabang hanggang 12 pulgada ang dahon.

## Mga sanggunian
# Wikispecies

Wikispecies|  |
| Screenshot of species.wikimedia.org home page |
| Uri ng sayt | Listahan ng mga species |
| May-ari | Wikimedia Foundation |
| Lumikha | Benedikt Mandl (proposed project in 2004); Jimmy Wales and the Wikimedia Community |
| URL |  |
| Pang-komersiyo? | Hindi |
| Pagrehistro | Opsynal |

Ang **Wikispecies** ay isang wiki na itinataguyod ng Pundasyong Wikimedia na nagnanais makalikha ng malayang nilalaman ng isang talaan ng lahat ng mga *species* o uri (espesye). Ito ay may mas malaking layunin sa mga sayantipiko kaysa sa pangkalahatang publiko. Sinasabi ni Jimmy Wales, chairman emeritus ng Wikimedia Foundation na ang mga editor ay hindi kinakailangan na magpadala ng kanilag mga degree, ngunit ang pagbibigay ng impormasyon ay dapat sa mga teknikal na madla. Ang Wikispecies ay nasa ilalim ng GNU Free Documentation License.

Nagsimula noong 2004, na may mga bayologo sa maraming parte ng mundo ay inimbitahan para makapag-ambag, ang proyekto ay lumaki ng isang websayt na naglalaman ng Taksonomiya ni Linnaeus na may mga ugnay sa mga artikulo sa Wikipedia sa bawat indibidwal na species noong Abril 2005.

## Kasaysayan

Si Benedikt Mandl ay isa sa mga likod ng Wikispecies at nakipag-uganay sailang mga tao na kasali sa proyekto at nakakuha ng mga suporta noong 2005. Ang mga database ay napagpiyasahan at nakipag-ugnayan ang mga tagapangasiwa, ilan sa kanila ay tumulong na mapalawak ang Wikispecies.

## Mga patakaran

Tinangal ng Wikispecie ang lokal na pagkarga ng mga talaksan at sinabing gumamit na lang sana ng mga retrato mula sa Wikimedia Commons. Hindi pinapayagan ng Wikispecies ang paggamit ng mga nilalaman sa hindi alinsunod sa malayang lisensiya, at magtatanggal ng kahit anong mga nilalaman na hindi pumapasok sa mga patakarang ito.

## Mga sanggunian
# Wikidata

Wikidata|  |
| Uri ng sayt | * Knowledge base
* Wiki
 |
| Mga wikang mayroon | Iba-ibang wika |
| May-ari | Wikimedia Foundation, Inc. |
| Lumikha | mga editor ng Wikidata |
| URL |  |
| Pang-komersiyo? | Hindi |
| Pagrehistro | Opsyonal |

Ang **Wikidata** ay isang internet na wiki na pagkalagay ng datos sa mga wikang pag-aari ng Pundasyong Wikimedia.

 *Ang lathalaing ito ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*