Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tundra

Tundra sa Grinland
Sa pisikal na heograpiya, ang **tundra** isang biyoma (*biome*) kung saan temperatura at maikling panahon ng paglago. Isa itong rehiyong hindi na tinutubuan ng punongkahoy. Nagmula ito sa hangganan ng kapa ng yelo at linya ng puno ng mga rehiyong artiko. Nagmula ang katawagang *tundra* mula sa Kildin Saming *tūndâr*, nangangahulugang "tuyo na kapatagan, walang kahoy na kasukatan ng bundok." May dalawang uri ng tundra: **Artikong tundra** (na mayroon din sa Antartika) at **pang-Alpes na tundra**.

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Heograpiya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Bison bison

| American bison |
| --- |
|  |
| Katayuan ng pagpapanatili |
|  Malapit na Manganib  (IUCN 3.1) |
| Pag-uuring siyentipiko  |
| Kaharian: | Animalia |
| Pilo: | Chordata |
| Klase: | Mammalia |
| Orden: | Artiodactyla |
| Pamilya: | Bovidae |
| Subpamilya: | Bovinae |
| Henero: | *Bison* |
| Espesye: | B. bison |
| Pangalang dalawahan |
| Bison bison (Linnaeus, 1758) |
|  |

Amerikanong bison
Ang **Amerikanong bison** (*Bison bison*), na kilala rin bilang *American buffalo* o simpleng kalabaw, ay mga espesye ng Amerikanong bison na gumagala sa mga lupain ng Hilagang Amerika sa maraming kawan. Ang makasaysayang saklaw nito, sa pamamagitan ng 9000 BCE, ay inilarawan bilang mahusay na sinturon ng bison, isang lupain ng mayaman na damo na tumatakbo mula sa Alaska hanggang sa Gulpo ng Mexico, silangan hanggang sa Atlantiko Seaboard (halos sa taglamig ng Atlantiko sa ilang mga lugar) hanggang sa hilaga New York at timog hanggang sa Georgia at, ayon sa ilang mga mapagkukunan, pababa sa Florida, na may mga paningin sa North Carolina malapit sa Buffalo Ford sa Catawba River hanggang huli noong 1750.

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Mamalya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*

 *Ang lathalaing ito ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Glires

| Glires Temporal range: Paleocene–Recent
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |
| --- |
|  |
| Pag-uuring siyentipiko  |
| Kaharian: | Animalia |
| Pilo: | Chordata |
| Klase: | Mammalia |
| Magnorden: | Boreoeutheria |
| Superorden: | Euarchontoglires |
| *Klado*: | Gliriformes |
| *Klado*: | Glires Linnaeus, 1758 |
| Subgroups |
| * Duplicidentata
	+ Mimotonida
	+ Lagomorpha
* Simplicidentata
	+ Mixodontia
	+ Rodentia
 |

Ang **Glires** (Latin *glīrēs*) ay isang klado (minsan na ranggo bilang isang grandorder) na binubuo ng mga Rodentia at Lagomorpha. Ang teorya na ang mga form na ito ng isang monopiletiko group ay matagal na pinagtatalunan batay sa morphological na katibayan, bagaman ang mga kamakailang pag-aaral ng morphological ay malakas na sumusuporta sa monophyly ng Glires.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Euarchontoglires |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Scandentia (treeshrews) |
|  |
| **Glires** |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Rodentia (rodents) |
|  |
|  |
Lagomorpha (rabbits, hares, pikas) |
|  |

 |
|  |

 |
|  |
| Primatomorpha |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Dermoptera (flying lemurs) |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Primates (†Plesiadapiformes, Strepsirrhini, Haplorrhini) |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 *Ang lathalaing ito ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Laurasiatheria

| Laurasiatheria |
| --- |
|  |
| Pag-uuring siyentipiko  |
| Kaharian: | Animalia |
| Pilo: | Chordata |
| Klase: | Mammalia |
| Magnorden: | Boreoeutheria |
| Superorden: | Laurasiatheria Gill, 1872 |
| Orders |
| * Eulipotyphla
* Scrotifera
	+ Chiroptera
	+ Ungulata
		- Artiodactyla
			* Cetacea
		- Perissodactyla
		- †Dinocerata?
		- †Meridiungulata
	+ Ferae
		- Pholidota
		- Carnivora
		- †Creodonta
 |

Ang **Laurasiatheria** ay isang superorder ng mga placental mamalya na nagmula sa hilagang super continent ng Laurasia 99 milyong taon na ang nakalilipas. Ang superorder ay kinabibilangan ng mga shrews, pangolins, paniki, balyena, karniborong, odd-toed at kahit na toed ungulates, bukod sa iba pa.

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Mamalya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Leporidae

| Leporidae |
| --- |
|  |
| *Lepus arcticus* |
| Pag-uuring siyentipiko |
| Kaharian: | Animalia |
| Pilo: | Chordata |
| Klase: | Mammalia |
| Orden: | Lagomorpha |
| Pamilya: | **Leporidae** Fischer de Waldheim, 1817 |
| Genera |
| *Pentalagus*
*Bunolagus*
*Nesolagus*
*Romerolagus*
*Brachylagus*
*Sylvilagus*
*Oryctolagus*
*Poelagus*
*Caprolagus*
*Pronolagus*
*Lepus* |

Ang **Leporidae** ay ang pamilya ng mga kuneho at liyebre, na naglalaman ng higit sa 60 species ng mga nabubuhay na mamalya sa lahat. Ang salitang Latin na Leporidae ay nangangahulugang "mga katulad ng liyebreng". Kasama ng pikas, ang Leporidae ay bumubuo sa Lagomorpha na pagkakasunod-sunod ng mamalya. Ang leporids ay naiiba sa pikas dahil mayroon silang maikli, mabalahibo na mga buntot at haba ng mga tainga at hulihan binti.

 *Ang lathalaing ito ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Bubuwit

*Tungkol ito sa isang hayop. Tingnan ang maws na pangkompyuter para sa aparatong pangturo na pangkompyuter.*

| Bubuwit Temporal range: Huling Mioseno - Kamakailan |
| --- |
|  |
| Dagang-bahay, *Mus musculus* |
| Pag-uuring siyentipiko |
| Kaharian: | Animalia |
| Pilo: | Chordata |
| Klase: | Mammalia |
| Orden: | Rodentia |
| Superpamilya: | Muroidea |
| Pamilya: | Muridae |
| Subpamilya: | Murinae |
| Henero: | Mus Linnaeus, 1758 |
| Mga uri |
|
30 nakikilalang mga uri |

Ang **bubuwit** o **maliit na daga** (Ingles: *mouse* [isahan], *mice* [maramihan]) ay isang uri ng daga, na isang uri ng mamalya. Malimit na ginagamit ang maliliit na mga hayop na ito para sa mga eksperimentong pang-agham, o minsan bilang alagang hayop. May ilang mga taong iniisip na mga salot o peste ang mga bubuwit na nagdadala at nagsasanhi ng mga karamdaman. May ilan namang mga taong nagtuturing sa mga bubuwit bilang mga walang-malay o inosente, nakakatuwa, at nakakaakit na mga hayop. Dahil kabilang sila sa pangkat na Rodentia, kamag-anakan sila ng mga iskwirel, malaking daga, at kastor. Paminsan-minsang nagagamit ang salitang "daga" para tukuyin ang bubuwit o maliliit na mga daga at malalaking mga daga (mga *rat* sa Ingles), ngunit mayroon itong kamalian. Kumakain ang mga bubuwit ng mga langgutan, mga buto ng halaman, mga ratiles, at marami pang iba. Sinisila at kinakain ang mga bubuwit ng mga kuwago, soro, pusa, at iba pa.

Pinakapangkaraniwan sa mga bubuwit ang dagang-bahay. Karaniwang silang itinuturing na mga pesteng pumapasok sa mga kotse at mga bahay.

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Mamalya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Malaking daga

| Malalaking mga daga Temporal range: Maagang Pleistoseno – Kamakailan |
| --- |
|  |
| Ang pangkaraniwang dagang kayumanggi (*Rattus norvegicus*) |
| Pag-uuring siyentipiko |
| Kaharian: | Animalia |
| Pilo: | Chordata |
| Klase: | Mammalia |
| Orden: | Rodentia |
| Superpamilya: | Muroidea |
| Pamilya: | Muridae |
| Subpamilya: | Murinae |
| Henero: | Rattus Fischer de Waldheim, 1803 |
| Mga uri |
|
50 mga uri |
| Kasingkahulugan |
| Stenomys Thomas, 1910 |

Ang **malaking daga** (Ingles: *rat*) ay isang **malaking bubuwit** ngunit mas maliit kaysa iba pang mga daga kabilang sa pangkat na Rodentia. Mga omniborong mamalya ang mga ito na kumakain ng kahit anong mukhang pagkain. Karamihan sa malalaking mga dagang ito ang nasa saring Rattus, at mayroong mga 56 na iba't ibang uri. Pinakakakilala sa mga malalaking daga ang *dagang itim* (*Rattus rattus*), at ang *dagang kayumanggi* (*R. norvegicus*). Kilala ang dalawang ito bilang *Mga Daga ng Lumang Mundo*. May simulain ang pangkat mula sa Asya. Karamihan sa malalaking mga daga ang higit na malaki kaya kanilang malalapit na mga kamag-anakang mga bubuwit ng Lumang Mundo. Sa kalikasan, bihirang tumimbang sila ng mahigit kaysa 500 gramo.

May ilang mga taong itinuturing na alagang hayop ang malaking daga. Nabubuhay ang mga daga sa loob dalawa hanggang limang mga taon. Sa kalikasan, kalimitan tumatagal ang kanilang buhay ng may tatlong mga taon.

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Mamalya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Punong pilohenetiko

Isang punong pilohenetiko ng lahat ng mga nabubuhay na bagay batay sa datos ng kanilang rRNA gene. Ito ay nagpapakita ng paghihiwalay ng mga tatlong dominyo na bacteria, archaea, at eukaryote.

Ang isang **punong pilohenetiko** o **phylogenetic tree** o **evolutionary tree** ay isang diagrama ng pagsasanga o isang puno na nagpapakita ng mga hinangong ugnayan o relasyong ebolusyonaryo ng mga iba ibang mga species batay sa kanilang mga pagkakatulad at pagkakaiba sa kanilang mga katangiang pisikal at/o mga katangiang henetiko. Ang taksa o taxa na magkasanib sa puno ay nagpapahiwatig na nagmula mula sa isang karaniwang ninuno. Sa isang may ugat na punong pilohenetiko, ang bawat nodo na may mga inapo ay kumakatawan sa hinangong pinakakaraniwang ninuno ng mga inapo at ang mga haba ng gilid sa ilang mga puno ay pinapakahulugang mga tinantiyang panahon. Ang bawat nodo ay tinatawag na unit na taksonomiko. Ang mga panloob na nodo ay pangkalahatang tinatawag na mga hipotetikal na unit na taksnomiko dahil hindi sila direktang mapagmamasdan. Ang mga puno ay magagamit sa mga larangan ng biyolohiya na biyoimpormatika, sistematika at komparatibong pilohenetika.
# Panahon ng Pagtuklas

Ang *Cantino Planetosphere 1502*, isa sa mga sinaunang mapa ng daigdig noong Panahon ng Pagtuklas
Ang **Panahon ng Pagtuklas** (Ingles: *Age of Discovery* o *Age of Exploration*) ay isang panahon sa kasaysayan na nagsisimula sa mga unang dekada ng ika-15 siglo at nagpatuloy hanggang sa simula ng ika-17 siglo na kung kailan ang mga Europeo ay nagsagawa ng masisigasig na pagtuklas sa daigdig, na kung saan sila ay nagsipagtaguyod ng mga ruta sa Aprika, mga Amerika, Asya at Oceania, at sa gayon ay nagawaan ng mapa ang buong planeta.

## Tignan din

* Vasco da Gama
* Cristobal Colon
* Fernando Magallanes
* James Cook

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Kasaysayan** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Onkolohiya

Oncology| Coronal CT scan na nagpapakita ng malignant na mesothelioma, minarkahan ng asterisk at mga tunod |
| Pokus | **Nakakakanser na tumor** |
| Mga sangay | *Medical oncology, radiation oncology, surgical oncology* |
| Significant tests | Tumor marker, TNM staging, CT scan, MRI |
| Espesyalista | Oncologist |

Ang **oncology** o **onkolohiya** (pagbigkas: on•kó•lo•ji, mula sa salitang Griyego: ὄγκος na nangangahulugang "tumor", "volume" o "mass") ay ang sangay ng medisina na tumatalakay sa mga tumor. Ang isang propesyonal na nagsasanay ng oncology ay tinatawag na *oncologist*.
A medical professional who practices oncology is an *oncologist*.

## Mga sanggunian
# Biyolohiyang pangselula

Ang **biyolohiya ng selula** o **biyolohiyang pangselula** ay ang pag-aaral ng kung paano gumagana o gumagawa ang buhay na mga selula. Kabilang dito ang kayarian at tungkulin ng mga organel ng selula, at mga molekulang may batayang karbon na produkto ng mga selula. Ang pinakamahalagang mga molekula ay ang DNA, RNA at mga protina.

Ang pinaka mahahalagang mga istruktura sa loob ng selula ay ang nukleyus at mga kromosoma, ngunit may marami pang iba. Ang kayarian ng eukaryotikong mga selula ay mas masalimuot kaysa prokaryotikong mga selula. Ito ay dahil sa naganap ang endosimbiyosis: ilan o lahat ng mga organel na eukaryota ay dating mga prokaryota. Mga halimbawa nito ang mitokondriya at mga plastid.

Ang pinaka importanteng tungkulin ng mga selula ay ang paghahati sa pamamagitan ng mitosis o meiosis. Ang mga selula sa loob ng isang organismong multiselular o organismong may mararaming mga selula ay nagtatangi rin sa iba't ibang mga tungkulin.

* Ang sitolohiya ay karamihang tungkol sa anyo at kayarian ng mga selula.

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Biyolohiya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*