Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Posil

Kusilba ng dinosawrong *Tarbosaurus*.
Ang mga **posil** (Ingles: fossil), **labing-bakas,labimbakaso kusilba** ay ang mga nananatili o natinggal na mga labi o bakas ng mga hayop, halaman, at ibang mga organismo mula sa malayong nakaraan. Tinatawag din itong mga **nagbatong buto**. Nagmula ang katawagang *fossil* sa Ingles mula sa *fossus* ng Latin na nangangahulugang "nahukay." "Tala ng mga kusilba" o "rekord ng mga nagbatong buto (posil)" ang taguri sa kabuoan ng mga kusilba, kapwa mga natuklasan at hindi pa natutuklasan, at ang kanilang pagkakalagak sa mga pormasyon ng mga batuhang posilipero o naglalaman ng mga kusilba, at gayon din sa mga patong ng mga batong sedimentaryo. Ilan sa mga pinakamahahalagang mga katungkulan ng agham ng paleyontolohiya ang pag-aaral ng mga kusilba ayon sa mga panapanahon, kung paano sila nabuo, at ang mga kaugnayang pang-ebolusyonaryo sa pagitan ng pilohenetika o piloheniya ng mga takson o taksa (*taxon*; *taxa*).

Sa karaniwan, sa pagkamatay ng tao, mga hayop, at mga halaman, nagaganap ang pagkaagnas at paggiging lupa nilang muli. Subalit mayroon mga natatanging kalagayan, na "*kapag natabunan ng tamang uri ng basang lupa, at hindi nagambala sa loob ng daan-daang taon - ang mga nalulusaw na buto ay napapalitan ng pinong putik na nag-aanyong tulad ng butong pinalitan. Kapag natuyo ang lupa pagkapalit ng putik sa buto, maaaring tumagal ang mga butong naging bato nang milyun-milyong taon*." Mula sa hugis at laki ng nakusilbang mga labi o buto, "*natatanto ng mga nakatuklas na dalubhasa kung anong hayop, o tao, ang namatay at, higit na mahalaga, nahuhulaan kung kailan nabuhay o namatay*" ang mga ito.

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Biyolohiya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Panga

Panga ng tao (kung tatanawin mula sa harapan).
Panga ng tao (kung tatanawin mula sa kaliwa).
Panga ng tao (kung tatanawin mula sa ibabaw).
Ang **panga** o **sihang** ay maaaring dalawang nagsasalungatang kayariang bumubuo, o malapit sa pasukan, ng bibig. Maaari ding malawakang gamitin ang salitang **panga** sa kabuuan ng kayariang bumubuo sa arkong binubungan ng bibig at nagsisilbing pambukas at pansara ng bibig. Ito rin ang nagsisilbing kinakapitan ng mga ugat ng ngipin.

## Sa mga artropod

Sa mga artropod, ang panga ay puno ng chitin at nagsasalungatang pagilid, at maaaring bumuo sa mga mandible, chelicerae, o sa maluwag na kahulugan, mga pedipalp. Pangunahing tungkulin nito ang pagkamit ng pagkain, paghahatid sa bibig, at pagnguya.

## Sa mga vertebrata

Sa karamihan ng mga vertebrata, ang panga ay mabubuto o makartilahinong (binubuo ng malalambot na buto) at nagsasalungatan sa paraang patayo (bertikal), na binubuo ng pangitaas na panga at ng pangibabang panga.

## Mga sanggunian

## Mga ugnayang panlabas

* Isang prehistorikong isda ang may pinakamalakas na mga panga

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Anatomiya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Tigre

| Tigre Temporal range: Simulang Pleistoseno-Kamakailan |
| --- |
|  |
| A Tigreng Bengal (*P. tigris tigris*) in India's Ranthambhore National Park. |
| Katayuan ng pagpapanatili |
|  Nanganganib  (IUCN 3.1) |
| Pag-uuring siyentipiko  |
| Kaharian: | Animalia |
| Pilo: | Chordata |
| Klase: | Mammalia |
| Orden: | Carnivora |
| Suborden: | Feliformia |
| Pamilya: | Felidae |
| Henero: | *Panthera* |
| Espesye: | P. tigris |
| Pangalang dalawahan |
| Panthera tigris (Linnaeus, 1758) |
| Subspecies |
| *P. t. tigris*
*P. t. corbetti*
*P. t. jacksoni*
*P. t. sumatrae*
*P. t. altaica*
*P. t. amoyensis*
†*P. t. virgata*
†*P. t. balica*
†*P. t. sondaica* |
|  |
| Tiger's historic range in ca. 1850 (pale yellow) and range in 2006 (in green). |
| Kasingkahulugan |
| Felis tigris Linnaeus, 1758
Tigris striatus Severtzov, 1858
Tigris regalis Gray, 1867 |

Ang **tigre** (*Panthera tigris*) na isang mamalya sa subpamilyang Pantherinae ng pamilyang Felidae, ang pinakamalaki sa apat na "malalaking pusa" sa genus na *Panthera*. Likas sa silangan at katimugang Asya, umaabot ang tigre sa 4 na metro (13 talampakan) ang haba at aabot sa bigat na hanggang 300 kg (660 libras). Maihahambing ang mga tigre sa mga malalaking *felids* na wala na sa ngayon. Maliban sa kanilang lakas at laki, isa sa mga kilalang katangian nila ang maitim na guhit na nakapatong sa halos puti hanggang mapupula-pulang-kahel na balahibo, kasama ang mas maliwanag na bahagi sa ilalim.

## Tingnan din

* Tigreng Bengal

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Pusa** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Hippopotamidae

| Hippopotamidae |
| --- |
|  |
| *Hippopotamus amphibius* |
|  |
| *Choeropsis liberiensis* |
| Pag-uuring siyentipiko |
| Kaharian: | Animalia |
| Pilo: | Chordata |
| Klase: | Mammalia |
| Orden: | Artiodactyla |
| Pamilya: | **Hippopotamidae** Gray, 1821 |
| Genus |
| * *Choeropsis*
* *Hippopotamus*
 |

Ang mga **Hippopotamus** ay matigas, hubad na balat, at amphibious artiodactyl na mga miyembro (at ang tanging nabubuhay na miyembro) ng pamilyang **Hippopotamidae** na may tatlong silid na tiyan at naglalakad sa apat na daliri sa bawat paa. Habang sila ay katulad ng mga baboy na physiologically at mga pseudoruminants tulad ng mga kamelyo, ang kanilang pinakamalapit na kamag-anak na mga kamag-anak ay ang cetaceans (mga balyena at mga lumba-lumba).

Mayroong dalawang mga nabubuhay na species ng hipopotamus sa dalawang genera; ang pygmy hippo (*Choeropsis liberiensis*) ng kagubatan ng kanlurang Africa, at ang karaniwang hippo (*Hippopotamus amphibius*).
# Ardilya

| Iskwirel |
| --- |
|  |
| Eastern Gray Squirrel, *Sciurus carolinensis* |
| Pag-uuring siyentipiko |
| Kaharian: | Animalia |
| Pilo: | Chordata |
| Klase: | Mammalia |
| Orden: | Rodentia |
| Pamilya: | **Sciuridae** |
| Genera |
|
Many, see the article Sciuridae. |

Ang iskwirel, iskuwirel o ardilya (Ingles: *squirrel*) ay isang uri ng mga daga na nanginginain ng mga butil tulad ng mani. Isa ito sa maraming mga maliit o hindi gaanong kalakihang mga dagang nasa pamilyang *Sciuridae*. Karaniwang tumutukoy ang mga ito sa mga kasapi sa saring *Sciurus* at *Tamiasciurus*, na tatlong mga iskwirel na may malalaking mga tila palumpong na mga buntot, at katutubo sa Asya, sa mga Amerika, at sa Europa. May katulad din na saring matatagpuan sa Aprika. Kabilang din sa mag-anak ng mga *Sciuridae* ang lumilipad na iskwirel, maging ang mga panlupang iskwirel na katulad ng mga *chipmunk*, aso ng parang, at *woodchuck*. Kung minsan, naipagkakamali ring tawaging "lumilipad na mga iskwirel na may makaliskis na buntot" ang mga miyembro ng pamilyang *Anomaluridae* bagaman hindi naman sila kalapit na kaugnay ng totoong mga iskwirel.

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Mamalya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Ultrabiyoleta

Ang liwanag na **ultrabiyoleta** o **ultralila** (Ingles: *ultraviolet*, pinapaiksi bilang **UV**) ay isang radyasyong elektromagnetiko na may liboyhabang mas maiksi kaysa sa nakikitang liwanag, subalit hindi mas mahaba kaysa sa mga rayos ekis, na nasa sakop na 10 nm hanggang 400 nm, at mga enerhiya mula 3 eV hanggang 124 eV. Pinangalanan itong ultrabiyoleta dahil ang ispektrum ay binubuo ng mga along elektromagnetiko na may mga prekwensiyang mas mataas kaysa sa mga nakikilala ng mga tao bilang kulay na lila.

Bagaman hindi nakikita ng mata ng tao ang radyasyong ultrabiyoleta, karamihan sa mga tao ang nakakaalam ng mga epekto ng UV sa pamamagitan ng pagkabilad ng balat dahil sa sinag ng araw, at sa mga kamang bilaran (*tanning bed*). Ang ispektrum mayroon bang ibang mga epekto, kapwa nakabubuti at nakasasalanta, sa kalusugan ng tao.

Ang liwanag na ultrabiyoleta ay natatagpuan sa liwanag ng araw at nagdurulot ng mga pagdiskarga ng arkong elektriko at natatanging mga liwanag katulad ng maiitim na mga liwanag. Nakapagsasanhi ito ng mga reaksiyong kimikal, at nakapagdurulot sa maraming mga sustansiya upang kumislap (ploresensiya). Ang mas mataas na mga enerhiya ng ispektrong ultrabiyoleta magmula sa bandang 150 nm (ultrabiyoletang 'higop' o 'bakyum') nakapag-iiyonisa (radyasyong nakapag-iiyonisa o *ionizing radiation*), ngunit ang ganitong uri ng ultrabiyoleta ay hindi gaanong nakapapasok at nahaharang ng hangin.

## Mga sanggunian
# Sistemang panunaw

Guhit-larawan ng sistemang panunaw ng tao:
1. puwang sa bibig,
4. dila,
6. mga glandulang panlaway:
7. nasa ilalim ng dila (*sublingual*);
8. nasa ilalim ng pang-ibabang panga (*submandibular*),
9. parotid,
10. *pharynx*,
11. esopago,
12. atay,
13. apdo,
14. pangkaraniwang daanang pang-apdo,
15. sikmura,
16. lapay,
17. daanang pang-lapay,
19. duodenum,
21. ileum (maliit na bituka),
22. apendiks,
23. colon,
24. pahalang na colon,
25. pataas na colon,
26. *cecum*,
27. pababang colong,
29. tumbong,
30. butas ng puwit (anus).
Ang sistemang panunaw o sistemang dihestibo (Ingles: *digestive system*) ay ang organong pangsistema na tumutunaw at sumisipsip sa mga sustansiya na natatanging kailangan sa paglaki at pagpapanatili. Kabilang sa sistemang panunaw ang bibig, esopago, sikmura, lapay, atay, apdo, duodenum (ang tokong), hehunum, ileum, mga bituka, tumbong, at butas ng puwit. Kaugnay ng sistemang ito ang katagang **gastrointestinal** na tumutukoy o may kaugnayan sa **pitak gastrointestinal** (*gastrointestinal tract* sa Ingles) o **pitak panunaw** (*digestive tract* sa Ingles, ang **dihestibong pitak**) at kinabibilangan din ng tokong, isaw, at mga bituka.

Ang **kanal na alimentaryo** (Ingles: *alimentary canal*, *alimentary tract*), na mayroong teknikal na pangalang tubus digestorius (tubong panunaw), ay ang tubong dihestibo na umaabot mula sa bibig hanggang sa butas ng puwit. Ang pangalan nito ay nagpapahiwatig din sa mga glandulang nagbubuhos ng kanilang mga katas papaloob sa kanal, partikular na ang mga glandulang panglaway (glandulang salibaryo), ang pankreas, at ang atay.

## Mga sanggunian

## Mga kawing na panlabas

* Maikling pagtalakay Naka-arkibo 2012-03-27 sa Wayback Machine. mula sa Pamantasan ng Estado ng Colorado

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Anatomiya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Karbohidrata

Ang **karbohidrata** (Ingles: *carbohydrate*) ay isang organikong kompuwesto na may empirikal na pormulang C*m*(H2O)*n* (kung saan ang *m* ay maaaring iba mula sa *n*). Ito ay nangangahulugang ito ay binubuo ng karbono, hidroheno at oksihena na may hydrogen-oxygen atomong rasyo na 2:1 gaya ng sa tubig. Gayunpaman, may mga ilang eksepsiyon dito. Ang isang karaniwang halimbawa ay deoxyribose na isang sangkap ng DNA na may empirikal na pormulang C5H10O4. Ang mga carbohydrate ay maaaring makita bilang mga hydrate ng carbon kaya ito ang pangalan nito. Gayunpaman, sa istruktura nito, mas wastong makikita ang mga ito bilang mga polyhydroxy aldehyde at ketone.

Ang terminong ito ay pinakaraniwan sa biyokimika kung saan ito ay sinonimo ng **saccharide**. Ang mga carbohydrate o saccharide ay nahahati sa apat na mga kemikal na pagpapangkat: monosaccharide, disaccharide, oligosaccharide, at polysaccharide. Sa pangkalahatan, ang mga monosaccharides at disaccharide na mga mas maliit(may mas mababang timbang na molekular) na carbohydrate ay karaniwang tinutukoy na mga asukal. Ang salitang *saccharide* ay nagmula sa Griyegong *σάκχαρον* (*sákkharon*), na nangangahulugang asukal. Bagaman ang siyentipikong nomenklatura ng mga carbohydrate ay komplikado, ang mga pangalan ng mga monosaccharides at disaccharides ay karaniwang nagwawakas sa hulaping(suffix) -ose. Halimbawa, ang asukal ng dugo ang monosaccharide glucose, ang asukal na panghapagkainan ang disaccharide sucrose at ang asukal ng gatas ang disaccharide lactose .

Ang mga carbohydrate ay nagsasagawa ng maraming mga tungkulin sa mga buhay na bagay. Ang mga polysaccharides ay nagsisilbi para sa pag-iimbak ng enerhiya (e.g., starch at glycogen) at bilang istaktural na bahagi (e.g., mga cellulose sa mga halaman at chitin sa mga arthropod). Ang 5-carbon monosaccharide ribose ay isang mahalagang sangkap ng mga coenzyme(e.g., ATP, FAD, at NAD) at likurangbuto ng henetikong molekula na tinatawag na RNA. Ang kaugnay na deoxyribose ang kasangkapan ng DNA. Ang mga saccharide at ang mga hinango dito ay kinabibilangan ng maraming mga ibang mahalagang biomolekula na gumagampan ng mahahalagang mga papel sa sistemang immune, pertilisasyon, pagpigil ng patohenesis, pamumuo ng dugo at pag-unlad.

Sa agham pangpagkain, ang terminong carbohydrate ay karaniwang nangangahulugang anumang mga pagkain na partikular na mayaman sa komplikadong almirol(starch) na carbohydrate gaya ng cereal, tinapay at pasta o mga simpleng carbohydrate gaya ng asukal na natatagpuan sa mga jam, kendi at mga panghimagas.

## Sanggunian
# Bituka

*Para sa ibang gamit ng menudo, tingnan ang menudo (paglilinaw).*

Sa larangan ng anatomiya, ang **bituka** ay isang bahagi ng pitak na pang-alimentaryo na sumasakop mula sa tiyan (*stomach*) hanggang sa butas ng puwit (*anus*) at, sa mga tao at iba pang mamalya, binubuo ito ng dalawang maliit na bahagi o segmento, ang maliit na bituka at ang malaking bituka. Habang tinutunaw ang pagkain, dumaraan ang kinain mula sa tiyan papunta sa maliit na bituka at pagkaraan ay sa malaking bituka naman. Sa mga tao, mas hinati-hati pa sa iba pang bahagi ang maliit na bituka: ang duodenum, ang jejunum at ileum; habang hinati-hati ang ang malaking bituka sa mga bahaging cecum at colon. Tinatawag ding **menudo** o **minudo** ang mga bituka ng hayop.

## Istruktura at gamit

Maaaring hatiin ang kahabaan ng bituka sa dalawang magkaibang mga bahagi, ang maliit at malaking bituka. Mangasulngasul (kakulay ng lila) at kulay abo na may diyametrong 35 milimetro (1.5 pulgada). Ang maliit na bituka ang pinakauna at pinakamahaba, na karaniwang may sukat na 6-8 metro sa isang may gulang na tao. Mas maikli at mas makapal, ang malaking bituka naman ay maitim ang pagkapula na may karaniwang sukat na 1.5 metro. May pagkakahalintulad ang dalawang bituka sa hitsura at binubuo ng maraming magkakapatung-patong na mga bahagi (Ingles:mga *layer* o mga patong): Ang lumen ay isang puwang, butas o hukay (Ingles:*cavity*) kung saan dumaraan ang mga natunaw na mga pagkain at kung saan tinatanggap o hinihigop ng katawan ang mga sustansiya (*nutrients*) ng pagkain. Nakapaloob sa kahabaan ng bituka (sa epitelyong glandular) ang mga selulang goblet (ang mga *goblet cell*). Iniluluwa ng mga ito ang mga mucus na nakapagpapadulas at nakatutulong sa pagdaraan ng mga pagkain, at siya ring nagiging pananggalang ng bituka sa mga panunaw na enzaym o *digestive enzymes*.

## Tingnan din

* Pamamaga ng bituka (*Inflammatory bowel disease o IBD*)
* Pagtatae (*Diarrhea*)
* Konstipasyon (Kahirapan sa pagdumi)

## Mga sanggunian

### Talababa

### Bibliyograpiya

* Isang artikulo tungkol sa bituka mula sa Encyclopædia Britannica, isinangguni noong 2007-03-27
* Kahulugan ng bituka mula sa *KMLE Medical Dictionary*, kinuha mula sa *KMLE Medical Dictionary* noong 2007-03-27

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Anatomiya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Baculum

Buto sa titi ng isang raccoon.
Ang **baculum** (Ingles: *baculum* o *penis bone*) ay isang **buto sa titi** na matatagpuan sa karamihan ng mga mamalya. Ito ay hindi umiiral sa mga tao ngunit umiiral sa ibang mga primado gaya ng gorilya at tsimpansi. Ang butong ito ay nakatutulong sa pakikipagtalik ng mga hayop na mayroon nito.

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Anatomiya**, **Seksuwalidad** at **Mamalya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*