Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Paniki

| Paniki Temporal range: Eocene–Present
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |
| --- |
|  |
| Pag-uuring siyentipiko  |
| Kaharian: | Animalia |
| Pilo: | Chordata |
| Klase: | Mammalia |
| *Klado*: | Scrotifera |
| Orden: | Chiroptera Blumenbach, 1779 |
| Suborders |
|
(traditional):
* Megachiroptera
* Microchiroptera

(present):
* Yinpterochiroptera
* Yangochiroptera
 |
|  |
| Worldwide distribution of bat species |

Ang **kulapnit** o (Filipino: **paniki**) ay isang lumilipad na mamalya sa order ng *Chiroptera* na may braso na naging pakpak. Nagpapatangay lamang sa hangin ang ibang mga mamalya, katulad ng mga lumilipad na ardilya o mga palanger ngunit ang paniki lamang ang totoong lumilipad. Sinalin ang pangalang *Chiroptera* bilang *Kamay na Pakpak* dahil katulad ng kayarian ng bukas na pakpak nito sa pinabukas na kamay ng isang tao na natatakpan ng isang lamad.

## Mga pamilya

Automatically update the list now | SPARQL |Find images
This list is generated from data in Wikidata and is periodically updated by Listeriabot.
 Edits made within the list area will be removed on the next update!

| Larawan | Pamilya | MSW |
| --- | --- | --- |
|  | Antrozoidae |  |
|  | Archaeonycteridae |  |
|  | Cistugidae |  |
|  | Craseonycteridae | Mammal Species of the World |
|  | Emballonuridae | Mammal Species of the World |
|  | Furipteridae | Mammal Species of the World |
|  | Hassianycterididae |  |
|  | Hipposideridae | Mammal Species of the World |
|  | Megadermatidae | Mammal Species of the World |
|  | Miniopteridae |  |
|  | Mixopterygidae |  |
|  | Molossidae | Mammal Species of the World |
|  | Mormoopidae | Mammal Species of the World |
|  | Mystacinidae | Mammal Species of the World |
|  | Natalidae | Mammal Species of the World |
|  | Nycteridae | Mammal Species of the World |
|  | Philisidae |  |
|  | Phyllostomatidae |  |
|  | Phyllostomidae | Mammal Species of the World |
|  | Phyllostomidae |  |
|  | Pteropodidae | Mammal Species of the World |
|  | Rhinolophidae | Mammal Species of the World |
|  | Rhinonycteridae |  |
|  | Tanzanycterididae |  |
|  | Vespertilionidae | Mammal Species of the World |

End of auto-generated list.
 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Mamalya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Porkyupayn

Ang **porkyupayn** (Ingles: *porcupine*) ay mga mammal na rodentian na may isang mantsa ng matalim na mga spine, o quills, na nagpoprotekta laban sa mga mandaragit. Ang termino ay sumasaklaw sa dalawang pamilya ng mga hayop, ang *Old World porcupines* ng pamilya Hystricidae, at ang *New World porcupines* ng pamilya Erethizontidae. Ang parehong mga pamilya ay nabibilang sa klado Hystricognathi sa loob ng napakalaking magkakaibang pagkakasunud-sunod ng Rodentia at nagpapakita ng mababaw na katulad na mga coats ng quills: sa kabila nito, ang dalawang grupo ay naiiba sa bawat isa at hindi magkakaugnay sa bawat isa sa loob ng Hystricognathi.

 *Ang lathalaing ito ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Kastor

| Mga kastor Temporal range: Huling Mioseno – Kamakailan |
| --- |
|  |
| Amerikanong Kastor |
| Pag-uuring siyentipiko |
| Kaharian: | Animalia |
| Pilo: | Chordata |
| Klase: | Mammalia |
| Orden: | Rodentia |
| Pamilya: | Castoridae |
| Henero: | Castor Linnaeus, 1758 |
| Mga uri |
| *C. canadensis* *C. fiber* †*C. californicus* |

Ang mga **kastor** (Ingles: *beaver*) ay dalawang pangunahing mga pang-gabi, at halos makatubigan o akwatikong daga, isang katutubo sa Hilagang Amerika at isa sa Europa. Kilala sila sa paggawa ng mga dike o prinsa, mga kanal, at mga tahanang yari sa kahoy. Sila ang pangalawang pinakamalaking mga daga sa muna (pagkaraan ng kapibara). Lumilikha ang kanilang mga kolonya ng isa o maraming mga dike upang makapagbigay ng panatag o hindi tumitinag at malalim na katubigan upang mapananggalang laban sa mga maninila, at upang makapagpalutang ng pagkain at pambuong mga materyales. Nasa 60 hanggang 400 mga milyon ang bilang ng populasyon sa Hilagang Amerika, ngunit noong 1988, 6 hanggang 12 milyon na lamang, dahil sa panghuhuli para sa kanilang balat na may balahibo, para sa kanilang mga glandulang ginagamit sa medisina at pabango, at dahil sa kanilang pagaani ng mga puno at pagbaha sa daanan ng mga tubig na makakagambala sa iba pang paggamit ng lupain.

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Mamalya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Konehilyo

Mga kuyo
Ang Cavia porcellus, **kuyo** o **konehilyo** (mula sa Kastila: *conejillo de indias*; Ingles: *guinea pig*) ay isang uri ng daga. Sa kabila ng kanilang pangalan, ang mga ito ay hindi kabilang sa pamilya ng mga baboy, ni galing sa Guinea. Ang kanilang pinagmulan ay sa kabundukan ng Andes sa Timog Amerika.

Ang mga dagang ito ay bahagi ng sinaunang kultura ng mga katutubong tribu sa Timog Amerika, lalo na bilang pagkain, at pati na rin sa panggagamot at pagdarasal.

Sa mga lipunang Kanluranin, ang mga ito ay bantog sa mga kabataan bilang alaga sa bahay simula noong pagdala sa mga ito ng mga Europeong mangangalakal noong ika-16 siglo. Ang kanilang maamong katangian, kasiglahan at kadalian sa pag-aalaga ay siyang nagdudulot ng kasikatan sa kuyo bilang alaga.

Ang paggamit ng mga kuyo sa pagsasaliksik pang-agham ay nagsimula noon pang ika-17 siglo. Ang mga ito kadalasang ginagamit bilang "halimbawang nilalang" noong ika-19 at 20 siglo, na siyang pinanggalingan ng katagang *guinea pig* sa pagtukoy sa anumang sinusubukan, ngunit napalitan na ang mga ito ng ibang mga daga gaya ng mga bubuwit.

## Mga sanggunian

* Kangaroo

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Mamalya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Liyebre

| Liyebre |
| --- |
|  |
| Pag-uuring siyentipiko |
| Kaharian: | Animalia |
| Pilo: | Chordata |
| Klase: | Mammalia |
| Orden: | Lagomorpha |
| Pamilya: | Leporidae |
| Henero: | Lepus Linnaeus, 1758 |
| Type species |
| *Lepus timidus* Linnaeus, 1758 |

Ang **liyebre** (Ingles: *hare*) mga leporids aari sa genus **Lepus**. Liyebreng ay inuri sa parehong pamilya bilang kuneho at ng mga katulad na laki, anyo, at pagkain bilang kuneho. Sila ay karaniwang kumakain ng halaman, pang-tenga, at mabilis na runners, at karaniwang nakatira solitaryo o sa pares. Mga species ay katutubong sa Africa, Eurasia, North America, at ang mga Hapon arkipelago.

Sinko leporid species na may" paa " sa karaniwan ang kanilang mga pangalan ay hindi itinuturing na true hares: ang hispid kuneho (*Caprolagus hispidus*), at apat na mga uri ng hayop na kilala bilang red hares rock (na binubuo *Pronolagus*). Samantala, jackrabbits mga liyebre sa halip na kuneho.

A kuneho mas mababa kaysa sa isang taon gulang ay tinatawag na isang **Leveret**. Ang sama pangngalan para sa isang grupo ng liyebre ay isang "kawan".

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Mamalya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Kuneho

| KunehoTemporal range: Huling Eoseno–Holoseno, 53–0 Ma
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
 |
| --- |
|  |
| Kunehong Europeano (*Oryctolagus cuniculus*) |
| Scientific classification |
| Kaharian: | Animalia |
| Pilo: | Chordata |
| Klase: | Mammalia |
| Orden: | Lagomorpha |
| Pamilya: | Leporidae |
| Included genera |
| * *Pentalagus*
* *Bunolagus*
* *Nesolagus*
* *Romerolagus*
* *Brachylagus*
* *Sylvilagus*
* *Oryctolagus*
* *Poelagus*
 |

Ang mga **kuneho** ay mga maliliit na mamalyang nasa pamilyang Leporidae ng uri o order na Lagomorpha, na matatagpuan sa maraming parte ng mundo. May pitong magkakaibang genera sa pamilya nito at tinatawag na mga kuneho: kabilang ang kunehong Europeano (*Oryctolagus cuniculus*), kunehong buntot-bulak (genus na *Sylvilagus*; 13 espesye), at ang kunehong Amami (*Pentalagus furnessi*, isang namimiligrong espesye sa Amami Ōshima, Hapon). May iba pang mga espesye ng kunehong bumubuo sa order na Lagomorpha na kabilang ang mga buntot-bulak, mga pika, at mga tinatawag na liyebre ( *hare*) sa wikang Ingles. Sa pangkalahatan, nabubuhay ang mga kuneho na may habang apat hanggang dalawampung mga taon.

## Mga sanggunian

May kaugnay na midya ang Wikimedia Commons tungkol sa artikulong:
Rabbit

## Mga panlabas na kawing

* Aklat sa Pagluluto: Kuneho sa Wikiklat (wikang Ingles)
* *World Rabbit Science Association* (Pansandaigdigang Asosasyon ng Agham Pangkuneho)
* *American Rabbit Breeders Association* (Asosasyon ng mga Tagapagparami ng mga Kuneho sa Amerika)
* *Russian Branch of the WRSA* (Sangay sa Ruso ng WRSA) (nasa wikang Ruso lamang)
* *How to skin and prepare a rabbit for the pot* (Paano balatan at ihanda ang isang kuneho para sa kawali)
* *The (mostly) silent language of rabbits* (Ang halos tahimik na wika ng mga kuneho)
* *Rabbits as Cultural Symbols in Narrative* (Ang mga kuneho bilang mga simbolo sa mga kuwento) Naka-arkibo 2007-09-28 sa Wayback Machine.
* *Rabbits as Archetypal Symbols in Literature* (Ang mga kuneho bilang mga simbolong arketaypal sa literatura) Naka-arkibo 2007-09-28 sa Wayback Machine.
* *Rabbit Care Sheets and Pictures* (Mga pilyego at larawan tungkol sa pagaalaga ng mga kuneho) Naka-arkibo 2007-10-07 sa Wayback Machine.

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Mamalya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Laurasya

Laurasya| Laurasya noong panahong Triasiko ca. 200 milyong taon ang nakakalipas |
| Historical continent |
| Formed | 500 Mya |
| Type | Geological supercontinent |
| Today part of | Europe (without Balkans) Asia (without India) North America |
| Smaller continents | Laurentia Baltica Kazakhstania Siberia North China South China East China |
| Tectonic plate | Eurasian Plate North American Plate |

Sa paleoheograpiya, Ang **Laurasya** ( /lɔːˈreɪʒə/ o  /lɔːˈreɪʃiə/) (Ingles: Laurasia) ang pinaka hilagaan sa dalawang mga superkontinente(ang isa ang Gondwana) na bumuo ng bahagi ng superkontinenteng Pangaea mula tinatayang 510 hanggang 200 milyong taon ang nakalilipas (Mya). Ito ay humiwalay sa Gondwana 200 hanggang 180 Mya (Huling Triasiko) sa paghahati ng Pangaea na papalayong lumipat sa hilaga pagkatapos ng pagkakahati.

## Mga sanggunian
# Madagascar

*Tungkol sa pulong bansa ang artikulong ito. Para sa pelikula noong 2005, tingnan Madagascar (pelikula).*

| Republic of Madagascar Repoblikan'i Madagasikara République de Madagascar Republika ng Madagaskar
  |
| --- |
|
Watawat

Eskudo

 |
| **Salawikain:Tanindrazana, Fahafahana, Fandrosoana*  (Malgatse) *Patrie, liberté, progrès*  (Pranses) "Makasariling Bansa, Makalaya, Makaunlaran" |
| **Awiting Pambansa:Ry Tanindrazanay malala ô!* *O, ang aming minamahal naming bayan* |
|  |
| Kabisera at pinakamalaking lungsod | Antananarivo |
| Wikang opisyal | Malgatse, Pranses, Ingles |
| Pamahalaan |
|  |
| • Pangulo  | Michael Randrianirina |
| • Punong Ministro  | Herintsalama Rajaonarivelo |
|  |
| Kalayaan mula Pransiya |
|  |
| • Petsa  | 26 Hunyo 1960 |
|  |
| Lawak |
| • Kabuuan | 587,041 km2 (226,658 mi kuw) (45th) |
| • Katubigan (%) | 0.13% |
| Populasyon |
| • Pagtataya sa 2024 | 31,964,956 |
| • Senso ng 1993 | 12,238,914 |
| • Densidad | 33/km2 (85.5/mi kuw) (171st) |
| KDP (PLP) | Pagtataya sa 2007 |
| • Kabuuan | $19.279 billion |
| • Bawat kapita | $979 |
| KDP (nominal) | Pagtataya sa 2007 |
| • Kabuuan | $7.711 billion |
| • Bawat kapita | $391 |
| Gini (2001) | 47.5 mataas |
| TKP (2007) | 0.533 mababa · 143rd |
| Salapi | Ariary ng Madagaskar (MGA) |
| Sona ng oras | UTC+3 (EAT) |
| • Tag-init (DST) | UTC+3 |
| Gilid ng pagmamaneho | right |
| Kodigong pantelepono | 261 |
| Internet TLD | .mg |

Ang **Republika ng Madagaskar** (internasyunal: *Republic of Madagascar*) o **Madagaskar** ay isang walang hangganang pulong bansa sa Karagatang Indiyan, sa labas ng silangang pampang ng Aprika. Ang Madagaskar ang ika-4 na pinakamalaking pulo sa daigdig. Tahanan ito ng limang bahagdan ng mga specie ng halaman at mga hayop sa buong mundo, 80 bahagdan nito ang matatagpuan sa Madagascar lamang. Ilan sa mga halimbawa ng biyodibersidad ang mga pamilya ng mga primate na lemur at kanyang mga punong baobab.

Madagascar mula sa kalawakan
## Wika

Ang wika ng mga nakatira sa Madagaskar ay Malgatse, isang wikang Austronesyan na nasa parehong pamilya ng Tagalog at iba pang mga wika sa Pilipinas. Ito ay dahil ang mga pinakaunang tumira sa Madagaskar ay galing sa peninsula ng Malaysia, at tumawid sila sa Karagatang Indiyano para makarating sa Madagaskar. Ito ay isa lamang bahagi ng Ekspansiyong Austronesyan, kung saan merong mga naglakbay galing sa Taiwan at pumunta sa Pilipinas, tapos sa iba't ibang isla mula sa Madagascar hanggang sa Isla ng Ister (Easter Island).

## Talababa

## Mga sanggunian

## Mga kawing panlabas

* Mayroong datos pang-heograpiya ang OpenStreetMap tungkol sa Madagascar
* Wikimedia Atlas ng Madagascar

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Aprika** at **Bansa** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Bungo

Isang larawan ng mga bungo ng tao, na kinuhanan ng litrato ni Mutter Erde.
Ang **bungo** ay isang pangkat ng mga buto na bumubuo sa ulo ng isang bertebrado at nagpapanatili sa kinalalagyan ng lahat ng mga bahagi ng katawang nasa ulo. Dahil sa matitigas nitong mga buto, napapanatiling ligtas at nakasanggalang ang utak. Nasa loob ng bungo ang mga bulsa ng hangin tinatawag na mga sinus (hiwa o uka), na naglilingkod bilang mga sapin o kutson para sa utak. Kapag mayroong pananakit o hapdi ng ulo, karaniwang napupuno ito ng pluwido dahil sa mga alerhiya. Kung minsan tumutukoy rin ang bungo sa ulo ng kalansay. Itinuturing din ito bilang "luklukan ng talino".

Sa tao, karaniwang binubuo ang bungo ng nasa gulang na tao ng 28 mga buto. Sa pangkalahatan, tinatawag na mga kranyato o kranyata ang mga hayop na mayroong bungo.

Ginagamit ding sagisag ang bungo ng lason o kamatayan kapag ginamit na kasama ng pinagtiyap o pinagkrus na mahahabang mga buto.

## Mga bahagi

Nahahati sa dalawang pangunahing bahagi ang bungo: ang **bao ng ulo** o **kranyo** at ang pang-ibabang panga. Kapag walang panga, tinatawag lamang ang bungo bilang *bao ng ulo* o *kranyo*.

## Mga sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Anatomiya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Dentin

Ang mga bahagi ng isang ngipin na nagpapakita ng kinaroroonan ng dentin.
Ang **dentin**, **dentino**, o **dentina** (mula sa Ingles na *dentin* o *dentine*, at Kastilang *dentina*) ay ang bahagi ng isang ngiping nasa loob at ilalim ng esmalte o enamel. Tinataglay nito ang puwang ng sapal at kanal ng ugat. Ito ang matigas at tila-marpil o parang garing na sustansiyang bumubuo sa pangunahing bulto o katawan ng isang piraso ng ngipin.

## Kayarian

Binubuo ang dentin ng komposisyong kimikal na katulad ng nasa mga buto ng tao subalit maliit lamang ang kayarian o istruktura nito. May laman itong malaking bilang ng napakaliliit na mga nagsasangang mga tubong lumalabas mula sa uka ng pulpo o sapal ng ngipin papunta sa kalatagan ng mismong dentin. Naglalaman ang mga tubong nabanggit ng mga kahabaan ng sapal ng ngipin. Kapag nalantad, maaaring maging sensitibo o maselan ang pandama ng dentin.

## Sanggunian

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Soolohiya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*