Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tannaim

Ang Tannaim (Aramaikong Imperyal: תנאים [tannaˈ(ʔ)im], singular תנא [tanˈna], *Tanna* "repeaters", "teachers") ang mga pantas na rabbi na ang mga panananaw ay itinala sa Mishnah mula 10 hanggang 220 CE. Ang panahong Tannaim na tinatawg ring panahong Mishanaiko ay tumagal ng 210 taon. Ito ay dumating pagkatapos ng panahon ng *Zugot* ("mga pares") at sinundan ng *Amoraim* ("mga nagpapaliwanag").

Ang ugat na *tanna* (תנא) ay Talmudikong Aramaiko na katumbas sa wikang Hebreong ugat na [ *shanah* (שנה) na ugat rin ng *Mishnah*. Ang pandiwang *shanah* (שנה) at literal na may kahulugang "ulitin muli [ang itinur]" at nangangahulugang "matuto". Ang panahong Mishnaiko ay nahahati sa limang panahon ayon sa mga henerasyon. May kilalang 120 Tannaim. Ang Tannaim ay tumiral sa Lupain ng Israel. Ang sentrong espiritwal ng Hudaismo sa panahong ito ang Herusalem ngujnit sa pagkawasak ng Herusalem at Ikalawang Templo sa Herusalem noong 70 CE, itinatag ni Yohanan ben Zakkai at kanyang mga estudyante ang isang Konseho ng Jamnia. Ang ilang mga lugar ng pag-aaral na Hudyo ay itinatag ng mga estudyante sa Lod at Bnei Brak sa Israel

## Mga sanggunian

|  |
| --- |
|  |
# Kapibara

| Kapibara |
| --- |
|  |
| Katayuan ng pagpapanatili |
|  Pinakamaliit na Pag-alala  (IUCN 3.1) |
| Pag-uuring siyentipiko |
| Kaharian: | Animalia |
| Pilo: | Chordata |
| Subpilo: | Vertebrata |
| Klase: | Mammalia |
| Orden: | Rodentia |
| Suborden: | Hystricomorpha |
| Pamilya: | Caviidae |
| Subpamilya: | Hydrochoerinae |
| Henero: | Hydrochoerus Brisson, 1762 |
| Espesye: | H. hydrochaeris |
| Pangalang dalawahan |
| Hydrochoerus hydrochaeris (Linnaeus, 1766) |
|  |
| Nasasakupan ng kapibara. |

Ang **kapibara** (Ingles: *capybara*) o *Hydrochoerus hydrochaeris* ay isang uri ng hayop na may katawang kamukha ng sa baboy at ngusong kahawig naman ng daga. Natatagpuan sila Timog Amerika. Kilala rin sila bilang *capibara*, *chigüire* sa Beneswela, *chigüiro*, at *carpincho* sa Kastila, at *capivara* sa Portuges, ay ang pinakamalaking daga sa mundo. Kamag-anak ito ng *agouti*, *chinchilla*, *nutria* o *coyphilla*, at dagang puti (kilala rin bilang dagang kuneho, dagang kosta o *guinea pig*). Hinango ang karaniwang pangalan nito mula sa *kapiÿva* ng wikang Guarani, na may ibig sabihing "panginoon ng mga damuhan" habang mula naman sa Griyegong *hydrochaeris* ang pangalan nito sa agham o siyentipikong pangalan, na nangangahulugang "tubig-baboy".

May mabibigat na mga pangangatawan ang mga kapibara na kahugis ng bariles at may maiikling mga ulo. Mayroon din silang balahibong mamulamula't kayumanggi sa gawing itaas ng kanilang mga katawan na nagiging dilawaing kayumanggi sa ilalim. Lumalaki na hanggang 130 sentimetro (4.3 tal) at umaabot sa timbang na 65 kg (143 lb) ang mga nasa huston gulang nang mga kabipara. May bahagyang masapot na mga paa ang mga kapibara, walang buntot, at 20 mga ngipin. Bahagyang mas mahaba ang panlikurang mga paa nila kaysa nasa harap at pulpol ang kanilang mga nguso na may mga mata, mga butas ng ilong, at mga taingang nasa itaas ng kanilang mga ulo. Mas mabigat ng kauni ang mga kababaihan kung ihahambing sa mga kalalakihan.

## Mga sanggunian
# Dagang-bahay

| Dagang-bahay |
| --- |
|  |
| Katayuan ng pagpapanatili |
|  Pinakamaliit na Pag-alala  (IUCN 3.1) |
| Pag-uuring siyentipiko |
| Kaharian: | Animalia |
| Pilo: | Chordata |
| Klase: | Mammalia |
| Orden: | Rodentia |
| Pamilya: | Muridae |
| Henero: | *Mus* |
| Espesye: | *M. musculus* Linnaeus, 1758 |
|  |

Ang **dagang-bahay** (*Mus musculus*) ay isang maliit na hayop na nagpapaikut-ikot ng order na Rodentia, na pagkakaroon ng isang matulis na nguso, maliit na bilugan tainga, at isang mahabang hubad o halos walang buhok buntot. Ito ay isa sa mga pinakamaraming species ng genus *Mus*. Bagaman isang ligaw na hayop, ang mouse ng bahay ay higit sa lahat ay nabubuhay kasama ng mga tao.

 *Ang lathalaing ito ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Paleoseno

| Sistema | Serye | Yugto | Edad (Ma) |
| --- | --- | --- | --- |
| Neohene | Mioseno | Aquitanian | **mas bata** |
| Paleohene | Oligoseno | Chattian | 23.03–28.4 |
| Rupelian | 28.4–33.9 |
| Eoseno | Priabonian | 33.9–37.2 |
| Bartonian | 37.2–40.4 |
| Lutetian | 40.4–48.6 |
| Ypresian | 48.6–55.8 |
| Paleoseno | Thanetian | 55.8–58.7 |
| Selandian | 58.7–61.7 |
| Danian | 61.7–65.5 |
| Kretaseyoso | Itaas | Maastrichtian | **mas matanda** |
| Subdivision of the Paleogene Period according to the IUGS, as of July 2009. |

Ang **Paleoseno** (Ingles: **Paleocene** (symbol Pε) o **Palaeocene**, ang "maagang kamakailan") ay isang epoch na heolohiko na tumagal ng mga 65.5 hanggang 56 milyong taon ang nakalilipas (65.5±0.3 hanggang 55.8±0.2 Ma). Ito ang unang epoch ng Paleohene sa modernong era na Cenozoiko. Gaya ng ibang mas matandang mga panahon, ang strata na naglalarawan ng simula at wakas ng epoch ay mahusay na natukoy ngunit ang eksaktong petsa ng wakas ay hindi matiyak. Ang epoch na Paleoseno ay agad na sinundan ng pangyayaring ekstinksiyon na pang-masa sa huli ng panahong Kretaseyoso na kilala bilang hangganang Kretaseyoso-Paleohene na nagmamarka ng pagkamatay ng mga hindi-ibong mga dinosauro, ang mga higanteng marinong mga reptilya at halos ibang mga fauna at flora. Ang pagkamatay ng mga dinosauro ay nag-iwan ng hindi napunan na mga niche na ekolohikal sa buong mundo. Ang pangalang Paleocene ay nagmula sa Griyego at tumutukoy sa mas matanda (παλαιός, *palaios*) – "bago" (καινός, *kainos*) na fauna na lumitaw sa epoch na ito bago ang mga modernong mamalya ay lumitaw sa Eoseno.

## Mga sanggunian
# Eoseno

| Sistema | Serye | Yugto | Edad (Ma) |
| --- | --- | --- | --- |
| Neohene | Mioseno | Aquitanian | **mas bata** |
| Paleohene | Oligoseno | Chattian | 23.03–28.4 |
| Rupelian | 28.4–33.9 |
| Eoseno | Priabonian | 33.9–37.2 |
| Bartonian | 37.2–40.4 |
| Lutetian | 40.4–48.6 |
| Ypresian | 48.6–55.8 |
| Paleoseno | Thanetian | 55.8–58.7 |
| Selandian | 58.7–61.7 |
| Danian | 61.7–65.5 |
| Kretaseyoso | Itaas | Maastrichtian | **mas matanda** |
| Subdivision of the Paleogene Period according to the IUGS, as of July 2009. |

Ang **Eoseno** (Ingles: **Eocene** na may simbolong EO) na isang epoch na tumagal nang mga 56 hanggang 34 milyong taon ang nakalilipas(55.8±0.2 hanggang 33.9±0.1 Ma) ay isang pangunahing dibisyon ng iskala ng panahong heolohika at ikalawang epoch ng panahong Paleohene ng Era na Cenozoic. Ang Eoseno ay sumasaklaw ng panahon mula sa wakas ng epoch na Paleoseno hanggang sa simula ng epoch na Oligoseno. Ang simula ng Eoseno ay minamarkahan ng paglitaw ng unang mga modernong mamalya. Ang huli ay itinakda sa isang pangunahing pangyayaring ekstinksiyon na tinatatawag na *Grande Coupure* (the "Great Break" in continuity) o o ang pangyayaring ekstinksiyong Eoseno-Oligoseno na maaaring nauugnay sa pagbangga ng isa o higit pang malaking mga bolide sa Siberia at sa ngayong Chesapeake Bay. Gaya ng ibang mga panahong heolohiko, ang strata na naglalarawan ng simula at wakas ng epoch na ito ay mahusay na natukoy bagaman ang eksaktong mga petsa ay katamtamang hindi matiyak. Ang pangalang *Eocene* ay nagmula sa Sinaunang Griyegong ἠώς (*eos*, bukang liwayway) at καινός (*kainos*, bago) at tumutukoy sa bukang liwayway ng moderno o bagong fauna na mamalyan na lumitaw sa epoch na ito.

## Mga sanggunian
# Mioseno

| Sistema | Serye | Yugto | Edad (Ma) |
| --- | --- | --- | --- |
| Kwaternaryo | Pleistoseno | Gelasian | **mas bata** |
| Neohene | Plioseno | Piacenzian | 2.588–3.600 |
| Zanclean | 3.600–5.332 |
| Mioseno | Messinian | 5.332–7.246 |
| Tortonian | 7.246–11.608 |
| Serravallian | 11.608–13.65 |
| Langhian | 13.65–15.97 |
| Burdigalian | 15.97–20.43 |
| Aquitanian | 20.43–23.03 |
| Paleohene | Oligoseno | Chattian | **mas matanda** |
| Subdivision of the Neogene Period according to the IUGS, as of July 2009. |

Ang **Mioseno** (Ingles: **Miocene** at may simbolong MI) ay isang epoch na heolohiko ng Panahong Neohene at sumasaklaw mula mga 23.03 hanggang 5.332 milyong taon ang nakalilipas (Ma). Ang Mioseno ay ipinangalan ni Sir Charles Lyell. Ang panglan nito ay mula sa Griyegong μείων (**meiōn**, “kaunti”) atκαινός (**kainos**, “bago”) at nangangahulugang kaunting kamakailan dahil ang panahong ito ay may 18% na mas kaunting mga modernong pan-dagat na inbertebrato kesa sa Plioseno. Ang Mioseno ay sinusundan ng epoch na Oligoseno at sinusundan ng epoch na Plioseno. Ang Mioseno ang unang epoch ng Panahong Neohene. Ang daigdig ay tumungo sa epoch na Oligoseno hanggang Mioseno at tungo sa Plioseno habang ito ay lumalamig sa isang sunod sunod na mga Panahon ng Yelo. Ang mga hangganang Mioseno ay hindi minarkahan ng isang natatanging pangyayaring pandaigdigan kundi binubuo ng mga hangganang pang-rehiyon sa pagitan ng katamtamang init na Oligoseno at mas malamig na Plioseno. Ang mga halaman at mga hayop sa Mioseno ay katamtamang moderno. Ang mga mamalya at ibon ay mahusay na nakalagak. Ang mga balyena, seal at kelp ay kumalat. Ang epoch na Mioseno ay partikular na interesante sa mga heologo at paleoklimatologo dahil ang mga pangunahing yugto ng Pagtaas na Himalayan ay nangyari sa Mioseno na umapekto sa pang habagat ng mga paterno sa Asya na nauugnay sa Hilagaang pagyeyelo ng Hemispero.

## Mga sanggunian
# Plioseno

| Pliocene |
| --- |
| 5.333 ± 0.08 – 2.58 ± 0.04 milyong taon ang nakakalipas
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
↓ |
| Kronolohiya |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| −24 —–−22 —–−20 —–−18 —–−16 —–−14 —–−12 —–−10 —–−8 —–−6 —–−4 —–−2 — | **C e n o z o i cP gN e o g e n eQ**OligoceneM i o c e n eP l i o.PleistoceneAquitanianBurdigalianLanghianSerravallianTortonianMessinianZancleanPiacenzian     |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Messinian salinity crisis |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | North American prairie expands |

 |
| **Subdivision of the Neogene according to the ICS, as of 2021.** Vertical axis: millions of years ago.  |

 |
| Etimolohiya |
| Pormal | Formal |
| Impormasyon sa paggamit |
| Celestial body | Daigdig |
| Paggamit panrehiyon | Global (ICS) |
| Ginamit na iskala ng panahon | ICS Time Scale |
| Kahulugan |
| Yunit kronolohikal | Epoch |
| Yunit stratigrapiko | Series |
| Pormal na time span | Formal |
| Kahulugan ng mababang hangganan | Base of the Thvera magnetic event (C3n.4n), which is only 96 ka (5 precession cycles) younger than the GSSP |
| Lower boundary GSSP | Heraclea Minoa section, Heraclea Minoa, Cattolica Eraclea, Sicily, Italy ﻿ / ﻿ |
| GSSP ratified | 2000 |
| Upper boundary definition | * Base of magnetic polarity chronozone C2r (Matuyama)
* Extinction of the Haptophytes *Discoaster pentaradiatus* and *Discoaster surculus*
 |
| Upper boundary GSSP | Monte San Nicola Section, Gela, Sicily, Italy ﻿ / ﻿ |
| GSSP ratified | 2009 (as base of Quaternary and Pleistocene) |

Ang **Plioseno** (Ingles: **Pliocene** ( /ˈplaɪ.əsiːn/; makaluma ay **Pleiocene** at may simbolong PO) ang epoch sa iskala ng panahong heolohiko na sumasaklaw mula 5.332 milyon hanggang 2.588 milyong mga taon bago ang kasalukuyan. Ito ang ikalawa at pinakabatang epoch ng Panahong Neoheno sa era na Cenozoic. Ang Plioseno ay sumusunod sa epoch na Mioseno at sinusundan ng epoch na Pleistoseno. Bago ang 2009 pagbabago ng iskala ng panahong heolohiko na naglalagan ng 4 buo ng pinaka kamakailang pangunahing mga pagyeyelo sa loob ng Pleistoseno, ang Plioseno ay binubuo rin ng yugtong Holoseno na tumagal mula 2.588 hanggang 1.805 milyong taon ang nakalilipas. Gaya ng ibang mga mas matandang panahong heolohiko, ang strata na naglalarawan ng simula at wakas nito ay mahusay na tukoy ngunit ang mga eksaktong petsa ng simula at wakas ay katamtamang hindi matiyak. Ang mga hangganang naglalarawan ng pagsisimula ng Plioseno ay hindi inilagay sa isang madaling matukoy na pandaigdigang pangyayari kundi sa mga hangganang pang-rehiyon sa pagitan ng katamtamang init na Mioseno at relatibong mas malamig na Pleistoseno. Ang itaas na hangganan ay inilagay sa simula ng mga pagyeyelong Pleistoseno.

## Mga sanggunian
# Pleistoseno

| Pleistoseno |
| --- |
| 2.58 – 0.0117 milyong taon ang nakakalipas
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
↓ |
| Mapa ng mundo noong Huling Maximum na TagYeloMap of the world during the Last Glacial Maximum |
| Kronolohiya |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| −2.6 —–−2.4 —–−2.2 —–−2 —–−1.8 —–−1.6 —–−1.4 —–−1.2 —–−1 —–−0.8 —–−0.6 —–−0.4 —–−0.2 —–0 — |  **C e n o z o i cNQ u a t e r n a r y**PlioceneP l e i s t o c e n e**↓**HolosenoGelasianCalabrianChibanian"*Late*"       |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Meghalayan Northgrippian Greenlandian |

 |
| **Subdivision of the Quaternary according to the ICS, as of 2021.** Vertical axis scale: millions of years ago.  |

 |
| Etimolohiya |
| Pormal | Formal |
| Impormasyon sa paggamit |
| Celestial body | Earth |
| Paggamit panrehiyon | Global (ICS) |
| Kahulugan |
| Yunit kronolohikal | Epoch |
| Yunit stratigrapiko | Series |
| Pormal na time span | Formal |
| Kahulugan ng mababang hangganan | * Base of magnetic polarity chronozone C2r (Matuyama).
* Extinction of the haptophytes *Discoaster pentaradiatus* and *Discoaster surculus*
 |
| Lower boundary GSSP | Monte San Nicola Section, Gela, Sicily, Italy ﻿ / ﻿ |
| GSSP ratified | 2009 (as base of Quaternary and Pleistocene) |
| Upper boundary definition | End of the Younger Dryas stadial |
| Upper boundary GSSP | NGRIP2 ice core, Greenland ﻿ / ﻿ |
| GSSP ratified | 2008 (as base of Holocene) |

Ang **Pleistoseno** (Ingles: **Pleistocene** ( /ˈplaɪstəsiːn/) at may simbolong PS) ang epoch na heolohiko na tumagal mula mga 2,588,000 hanggang 11,700 taon ang nakalilipas na sumasaklw sa kamakailang panahon ng paulit ulit na mga glasiasyon(pagyeyelo) ng daigdig. Ang *Pleistocene* ay hinango sa Griyegong πλεῖστος (*pleistos* "karamihan") and καινός (*kainos* "bago"). Ipinakilala ni Sir Charles Lyell ang terminong ito noong 1839 upang ilarawan ang strata sa Sicily na may hindi bababa sa 70% ng mga faunang molluska na namumuhay pa rin sa kasalukuyan. Ito ay nagtatangi ng epoch na ito mula sa mas matandang Plioseno na orihinal na inakala ni Lyell na pinaka-batang patong ng batong fossil. Ang Pleistoseno ay sumusunod sa Plioseno at sinusundan ng Holoseno. Ang Pleistoseno ang unang epoch ng Kwaternaryo o ikaanim na epoch ng era na Cenosoiko. Ang wakas ng Pleistoseno ay tumutugon sa wakas ng huling panahong yelo. Ito ay tumutugon rin sa wakas ng panahong Paleolitiko sa arkeolohiya. The end of the Pleistocene corresponds with the end of the last glacial period. Sa iskala ng panahong ICS, ang Pleistoseno ay nahahati sa apat na mga yugto: ang Gelasian, Calabrian, Ionian at Tarantian. Ang lahat ng mga yugtong ito ay inilalarawan sa katimugang Europa. Sa karagdagan sa subdisbisyong internasyonal na ito, ang iba't ibang mga subdibisyong pang-rehiyon ay kadalasang ginagamit. Bago ang isang pagbabago sa wakas ay kinumpirma noong 2009 ng International Union of Geological Sciences, ang hangganan sa pagitan ng Pleistoseno at ang naunang Plioseno ay itinuturing na nasa 1.806 at hindi 2.588 milyong taon BP. Ang mga publikasyon mula sa mga naunang taon ay maaaring gumait ng kahit anong depinisyon ng panahon.

## Mga sanggunian
# Thanetian

| Sistema | Serye | Yugto | Edad (Ma) |
| --- | --- | --- | --- |
| Neohene | Mioseno | Aquitanian | **mas bata** |
| Paleohene | Oligoseno | Chattian | 23.03–28.4 |
| Rupelian | 28.4–33.9 |
| Eoseno | Priabonian | 33.9–37.2 |
| Bartonian | 37.2–40.4 |
| Lutetian | 40.4–48.6 |
| Ypresian | 48.6–55.8 |
| Paleoseno | Thanetian | 55.8–58.7 |
| Selandian | 58.7–61.7 |
| Danian | 61.7–65.5 |
| Kretaseyoso | Itaas | Maastrichtian | **mas matanda** |
| Subdivision of the Paleogene Period according to the IUGS, as of July 2009. |

Ang **Thanetian** sa iskalang panahon ng ICS ang pinaka-huling panahon o pinakamataas na yugtong stratigrapiko ng epoch na Paleoseno. Ito ay sumasaklaw sa pagitan ng 58.7±0.2 at 55.8±0.2 Ma. Ang Thanetian ay pinangunahan ng panahong Selandiyano at sinundan ng Ypresiano(bahagi ng Eoseno). Ang Thanetian ay minsang tinutukoy bilang Huling sub-epoch ng Paleoseno.

## Mga sanggunian
# Holoseno

| Holoseno |
| --- |
| 0.0117 – 0 milyong taon ang nakakalipas
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
↓ |
| Kronolohiya |
|

|  |  |
| --- | --- |
| −12 —–−11 —–−10 —–−9 —–−8 —–−7 —–−6 —–−5 —–−4 —–−3 —–−2 —–−1 —–0 — | **C e n o s o i kK w a t e r n a r y o**Pleistoseno**H o l o s e n o**Greenland.Northgripp.Meghalay.   |
| Ages of the Holocene Epoch. Axis scale: thousands of years ago.  |

 |
| Etimolohiya |
| Pormal | Formal |
| Impormasyon sa paggamit |
| Celestial body | Earth |
| Paggamit panrehiyon | Global (ICS) |
| Ginamit na iskala ng panahon | ICS Time Scale |
| Kahulugan |
| Yunit kronolohikal | Epoch |
| Yunit stratigrapiko | Series |
| Pormal na time span | Formal |
| Kahulugan ng mababang hangganan | End of the Younger Dryas stadial. |
| Lower boundary GSSP | NGRIP2 ice core, Greenland ﻿ / ﻿ |
| GSSP ratified | 2008 (as base of Holocene) |
| Upper boundary definition | Present day |
| Upper boundary GSSP | N/A N/A |
| GSSP ratified | N/A |

Ang **Holoseno** (/ˈhɒl.əˌsiːn, ˈhɒl.oʊ-, ˈhoʊ.lə-, ˈhoʊ.loʊ- / HOL-ə-nakikita, HOL-oh-, HOH-lə-, HOH-loh-) ang kasalukuyang panahon sa mundo. Ito ay nagsimula 11,650 taon bago ang kasalukuyan (c. 9700 BCE) pagkatapos ng Panahon ng Huling Yelo na nagtapos sa pagurong ng tagyelong Holoseno. Ang *Holocene* at ang naunang Pleistoseno ay magkasama na bumubuo ng kwaternaryong panahon. Ang Holocene ay nakilala sa kasalukuyang mainit na panahon, na kilala bilang MIS 1.

 *Ang lathalaing ito ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Euarchontoglires

| Euarchontoglires Temporal range: Paleocene–Present
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |
| --- |
|  |
| From top to bottom (left): rat, treeshrew, colugo; (right) hare, macaque with human. |
| Pag-uuring siyentipiko  |
| Kaharian: | Animalia |
| Pilo: | Chordata |
| Klase: | Mammalia |
| Magnorden: | Boreoeutheria |
| Superorden: | Euarchontoglires Murphy *et al.*, 2001 |
| Subgroups |
| * †Apatemyidae?
* **Gliriformes**
	+ †Anagaloidea
	+ †Arctostylopidae?
	+ Glires
* Euarchonta
	+ Scandentia
	+ Primatomorpha
 |

Ang **Euarchontoglires** (magkasingkahulugan sa **Supraprimates**) ay isang klado at isang superorder ng mammals, ang mga nabubuhay na miyembro na kabilang sa isa sa limang sumusunod na grupo: rodents, lagomorphs, treeshrews, colugos at primado.

## Pilogenetika

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Boreoeutheria |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Euarchontoglires |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Scandentia (treeshrews) |
|  |
| Gliriformes |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
†Anagaloidea? |
|  |
|  |
†Arctostylopida |
|  |
| Glires |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Rodentia (rodents) |
|  |
|  |
Lagomorpha (rabbits, hares, pikas) |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |
| Primatomorpha |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Dermoptera (colugos) |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Primates |
|  |
|  |
†Plesiadapiformes |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |
|  |
Laurasiatheria |
|  |

 |
|  |

 *Ang lathalaing ito na tungkol sa **Mamalya** ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.*
# Lagomorpha

| Lagomorpha Temporal range: Late Paleocene–Holocene
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |
| --- |
|  |
| *Oryctolagus cuniculus* |
| Pag-uuring siyentipiko |
| Kaharian: | Animalia |
| Pilo: | Chordata |
| Klase: | Mammalia |
| Orden: | **Lagomorpha** |
| Pamilyang |
|
Leporidae
Ochotonidae
Prolagidae † |
|  |

Ang **lagomorphs** ay ang mga miyembro ng taksonomiko order na **Lagomorpha**, kung saan mayroong dalawang buhay na pamilya: ang Leporidae at ang Ochotonidae. Ang pangalan ng pagkakasunud-sunod ay nagmula sa mga sinaunang griyego *lagos* (λαγώς, "hare") + *morphē* (μορφή, "form"). May mga walumpu't pitong species ng lagomorph, kabilang ang tungkol sa dalawampu't siyam na species ng pika, dalawampu't walong species ng kuneho at cottontail, at tatlumpung species ng liyebre.
# Promiskuwidad

Ang **promiskuwidad**, na may literal na kahulugang **walang pakundangan**, **pagiging halu-halo**, **walang kaayusan**, **pagiging magulo**, **kawalan ng delikadesa**, **kawalan ng diskriminasyon**, **walang pinipili**, **walang pamantayan sa pagpili**, **kaswal**, **random**, **ala-suwerte**, o **pasumala**, ay isang salitang mas may kaugnayan sa ugaling pangpagtatalik ng tao o hayop. Kapag ginamit ang pariralang **promiskuwidad ng tao** o **promiskuwidad ng hayop**, nangangahulugan itong kawalan ng delikadesa ng isang tao o ng isang hayop kung sino man ang makatalik. Ito ang gawain ng pakikipag-ugnayang may pakikipagtalik sa iba't ibang mga kapareha o mga pangkat ng kasarian, na kabaligtaran ng monogamiya, na mas lalo na sa kaharian ng mga hayop katulad ng sa mga tao. Ayon sa Samahan ng Pandaigdigang Kalusugan ang promiskuwidad ay ang pagkakaroon ng 2 kasiping o kapareha sa pakikipagtalik sa loob ng hindi bababa sa panahon ng 6 na mga buwan. Maaari rin itong ilarawan bilang pakikilahok o pakikiisa sa sinumang tao o/at walang maingat na pagpapasya sa malaking bilang o maraming mga katambal na pampagtatalik.

Maari din na ang promiskuwidad ay ang kasanayan ng pagkakaroon ng hindi sinasadyang pagtatalik (*casual sex*) na madalas sa iba't ibang kapareha o pagiging walang tinatangi sa pagpili ng kapareha sa pagtatalik. Maaring magdala ang katawagan ng isang moral na paghuhusga kung titingnan ito sa konteksto ng isang namamayaning ulirang panlipunan para sa isang seksuwal na aktibidad na nagaganap lamang sa loob ng eksklusibong tapat na relasiyon. Isang karaniwang halimbawa ng kaugalian na nakikita na kawalang delikadessa sa loob ng ulirang panlipunan ng maraming kalinangan ang *one-night stand* (pang-isang gabi lamang) at (na nakita sa pamamagitan ng isang *survey*) kadalasang isang paraan ng mga mananaliksik na bigyan ng kahulugan ng lipunan ang antas ng kawalang delikadesa sa anumang binigay na oras.

## Tingnan din

* Poligamiya

## Mga sanggunian