Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Amyderýa

**AmyderýaAmyderýaAmyderýa** Türkmenistanda bir derýadyr. Amyderýa öz gözbaşyny Owganystandaky Hindiguş daglaryndan alyp gaýdýar ve Aral deňizine guýýar.

Amyderýa – Merkezi Aziýanyň iň uly derýasy. Ol Owganystanyň, Täjigistanyň, Türkmenistanyň, Özbegistanyň çäginden geçip, Aral deňzine guýýar. Derýa ep-esli ýerde Türkmenistanyň, Özbegistanyň, Owganystanyň tebigy araçägi hasaplanýar.
Uzynlygy 1 415 kilometr, goşandy Penj derýasy bilen 2 540 kilometr. Onuň 1 000 kilometri Türkmenistanyň çäginden geçýär. Amyderýanyň suwunyň ortaça mukdary 2 000-2 200 metr kub/s, ol gyşyna 500 metr kub/s-a çenli azalýar. Ol Mart aýynda köpelip başlaýar we İyun-İyul aýlarynda iň ýokary derejä ýetip, 4 000-6 000 metr kub/s-a çenli köpelýär. Amyderýanyň suwunyň şeýle düzgüni oba-hojalyk ekinlerini suwarmak üçin örän amatlydyr. Derýanyň ýyllyk suwunyň akymynyň ortaça mukdary 64 kilometr kub. Amyderýa gözbaşyny Owganystandaky belentligi 4900 metr bolan Hindiguşdaglarynyňdemirgazyk eňňidindäkiWrezewskiý buzlygyndan alyp,ilki Wanjir,soňra Wahanderýa ady bilen akýar.Wahanderýa bilen Pamir derýasynyňbirleşmeginden bolsa,Penj derýasy emele gelýär.Wahşyň Penje guýýan ýerinden başlap,tä Aral deňzine çenli Amyderýa adyny alýar.Gunduz,Surhab,Kafirnigan hem-de Surhanderýa Amyderýanyň esasy goşantlarydyr.Amyderýa dünýäde iň bulanyk suwly derýalaryň biridir.Onuň1 metr kub suwunyň düzüminde 3kilograma çenli gyrmynça bardyr,derýa joşanda ol 5-7 kilograma çenli köpelýär.Amyderýanyň halk hojalygynda uly ähmiýeti bar.Termez şäherinden Aral deňzine çenli gämi gatnaýar.Onuň 1metr kub suwunyň düzüminde 3 kilograma çenli gyrmança bardyr, derýa joşanda ol 5-7 kilograma çenli köpelýär. Amyderýanyň halk hojalygynda uly ähmiýeti bar. Termez şäherinden Aral deňzine çenli gämi gatnaýar. Onuň boýunda Termez, Atamyrat, Türkmenabat, Ürgenç, Nöküs, ýaly şäherler ýerleşýär. Amyderýanyň suwy bilen merkezi Aziýa ýurtlarynda we Owganystanyň 8 million gektardan gowrak ýer suwarylýar. Amyderýadan Garagum derýa, Garşy, Amy-Buhara, Türkmenderýa ýaly kanallar suw alýar. Derýanyň suwuny tygşytly ulanmak üçin onuň goşantlarynyň we hanasynyň ugrunda Nurek, Ragun, Düýeboýun ýaly uly suw howdanlary guruldy.

Bu derýa geçmişde Oks (Oguz) derýasy hem diýlipdir, oňa gepleşikde Jeýhun hem diýilýär.
# Paýtagt

**Paýtagt** — döwletiň ýa-da administratiw emele gelşiň (meselem, awtonom respublika, prowinsiýa, ştat we ş.m.) resmi baş şäheri, ol ýerde, kada bolşy ýaly, ýokary häkimiýet we dolandyryş organlary: döwlet baştutanynyň rezidensiýasy (ýa-da monarhyň, prezidentiň, gubernatoryň rezidensiýasy), parlament we ş.m. ýerleşýär.
# 706

|  |  |
| --- | --- |
| Müňýyllyk: | 1-nji müňýyllyk |
| Asyrlar: | 7-nji asyr - **8-nji asyr** - 9-njy asyr |
| Onýyllyklar: |  670ýý  680ýý  690ýý  - 700ýý -  710ýý  720ýý  730ýý  |
| Ýyllar: | 703 704 705 - **706** - 707 708 709 |

## Wakalar

### Sebitler boýunça

### Tema boýunça

## Dünýä inenler

## Aradan çykanlar
# Ýaponiýanyň imperatory

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Bu makalada ulanylan käbir adalgalar akademiki terjimä esaslanmaýar, bular editoryň öz şahsy terjimesi. Bu terminleriň akademiki terjimesini bilýän bolsaňyz makalany üýtgetmek hem-de ösdürmek arkaly dogry terjimeleri üpjün etmek bilen Wikipediýa ýardam berip bilersiňiz. Gerekli düzeltmeler amala aşyrlansoň bu duýduryşy öçürmegi unutmaň.  |

Ýaponiýanyň imperatory Imperiýal maşgalanyňnyň başydyr we Ýaponiýaniň başydyr. Ýaponiýanyň 1947 konstitusiýasynda Ýaponiýa imperatory "döwletiň we halkyň birliginiň nyşany" hökmünde suratlandyrylýar. Taryhy taýdan Ýaponiýa imperatory Şintoizm dininde hem iň ýokary ygtyýarlydyr. Ýapon dilinde Imperatora "Tennō (天皇)" diýilýär, munuň harpma-harp manysy "behişti özygtyýarly" diýmekdir. Ýaponiýanyň Imperiýal maşgalasy işjeň iň köne monarhiýadyr. Häzirki imperator Naruhitodyr, ol bu wezipäny 2019-njy ýylyň 1-nji Maýynda öňki imperator Akihitodan miras aldy.

## Roly

Ýaponiýa konstitusiýasynyň 4-nji maddasy Ýaponiýa imperatorynyň hökümet bilen bagly häkimiýeti ýokdugyny belläp geçýär. Ýaponiýa imperatory Ýaponiýa premýer ministrini wezipä belleýär, konstitusiýanyň 6-njy maddasy Ýaponiýa imperatorynyň premýer ministri wezipä Ýaponiýa mejlisiniň taslaýşy ýaly wezipä bellemelidigini belläp geçýär. Konstitusiýanyň 6-njy maddasy imperatora şu dabaralyk wezipeleri ýükleýär:

1. Mejlis tarapyndan taslanyşy boýunça premýer ministri wezipä bellemek
2. Baş kazyny Ýaponiýanyň ministrler kabinetiniň taslaýyşy boýunça wezipä bellemek

Konstitusiýanyň 7-nji maddasy Imperatora "ministrler kabinetiniň tassyklamagy boýunça halk adyna" şu wezipeleri ýerine ýetirmegi buýurýar:

1. Konstitusiýanyň, kanunlaryň, ministrler kabinetiniň permanlarynyň we şertnamalaryň üstündäki özgerişikleri neşir etmek.
2. Mejlisiň ýygnanyşy.
3. Wekiller palatasynyň dargadylmagy.
4. Mejlisiň umumy saýlawlaryny jar etmek.
5. Döwlet ministrleriniň we beýleki emeldarlaryň wezipä bellenilmegi we boşadylmagyna kanunda bellenişi boýunça kepil geçmek, ilçiler we ministrleriň güwänamalaryna we ygtyýarlaryna kepil geçmek.
6. Umumy we aýratyn günä geçişlige, jezany ýeňletmä, jezany soňa süýşürmä we hukuklaryň gaýtadan diklenmegine kepil geçmek.
7. Ordenleri gowşurmak
8. Kanunlary tassyklamagyň we beýleki diplomatiki dokumentleriň kanunda görkezilişi ýaly ýola goýulýandygyna kepil geçmek.
9. Saýrywan ilçileri we ministrleri kabul etmek.
10. Dabaralaryň gurnalyşyna gözegçilik etmek.

## Salgylanmalar
# 892

|  |  |
| --- | --- |
| Müňýyllyk: | 1-nji müňýyllyk |
| Asyrlar: | 8-nji asyr - **9-njy asyr** - 10-njy asyr |
| Onýyllyklar: |  860ýý  870ýý  880ýý  - 890ýý -  900ýý  910ýý  920ýý  |
| Ýyllar: | 889 890 891 - **892** - 893 894 895 |

## Wakalar

### Sebitler boýunça

### Tema boýunça

## Dünýä inenler

## Aradan çykanlar
# Konfusiý

Konfusiý
**Kon­fu­siý** (hy­taý di­lin­de Kon-Fu-Si, la­tyn li­lin­de Con­fucius) mi­la­dy­dan öň­ki 551-479-njy ýyl­lar­da ýa­şap geç­ýär.

Ça­ga­ka ýe­tim ga­lan gel­jek­ki meş­hur fi­lo­sof eje­si­niň elin­de ter­bi­ýe­len­ýär we ata­syn­dan ylym öw­ren­ýär. Öm­rü­niň ahy­ry­na çen­li Lu (hä­zir­ki Şan Dong we­la­ýa­ty) şa­ly­gyn­da ýa­şap geç­ýär. Ýaş­ly­gyn­da emel­dar bo­lup iş­län Kon­fu­siý, gel­jek­de Hy­ta­ýyň yl­my taý­dan ös­mek­li­gi üçin öz sal­dam­ly go­şan­dy­ny goş­ýar. Kon­fu­si­niň dü­şün­je­le­ri “Söh­bet­ler we ga­ra­ýyş­lar” di­ýen ki­tap­da be­ýan edil­ýär. Ki­tap akyl­da­ryň şä­girt­le­ri we onuň yzy­ny eýe­ri­ji­ler bi­len eden söh­bet­le­ri­ni we aý­dan gür­rüň­le­ri­ni öz içi­ne al­ýar we bu ki­tap hy­taý nus­ga­wy ede­bi­ýa­ty­nyň iň meş­hur 13 ese­ri­niň bi­ri ha­sap­lan­ýar. Kon­fu­si­niň tag­ly­ma­tyn­da yn­san­per­wer­lik mö­hüm dü­şün­je bo­lup, ol adam­la­ryň öz ata-ba­ba­la­ry­na, ýaş we de­re­je ta­ýyn­dan özün­den ulu­la­ra hor­mat goý­mak, hö­küm­da­ra we­pa­dar­lyk ýa­ly ah­lak ýö­rel­ge­le­ri­ne esas­lan­ýan eti­ki­le­riň we so­si­al ga­ra­ýyş­la­ryň je­mi­dir.

Kon­fu­si­an­çy­lyk aga­lyk edi­ji tag­ly­mat hök­mün­de yk­rar edi­len ma­ha­ly fi­lo­so­fyň özi hem “10 müň nes­liň” mu­gal­ly­my diý­lip yg­lan edil­ýär. Akyl­da­ryň tag­ly­ma­ty hy­taý ýa­şa­ýyş ter­zi­niň esa­sy­na öw­rül­mek­lik bi­len hy­taý si­wi­li­za­si­ýa­sy­nyň köp ba­bat­da ösen keş­be eýe bol­ma­gy­na ge­tir­ýär.

## Kon­fu­si­niň pä­him­le­ri

* Nä­me göz­le­ýän­di­gi­ni bil­me­ýän adam, ta­pa­nyn­da-da, onuň nä­me­di­gi­ne dü­şün­mez.
* Äh­li za­dyň gö­zel­li­gi bar­dyr, ýö­ne, mu­ny her kim gö­rüp bil­ýän däl­dir.
* Ga­raň­ka nä­gi­le bol­ma-da, bir­je şem ýak!
* Ga­py­ňy­zyň öňü­ni aras­sa­la­man, goň­şy­ňy­zyň üçe­gin­dä­ki ga­ra şi­ka­ýat et­mäň!
* Oý­lan­man öw­ren­mek peý­da­syz­dyr, öw­ren­män oý­lan­mak howp­lu­dyr.
* Al­ky­şy ses­siz-üýn­süz ka­bul eden adam, al­ky­şa la­ýyk adam­dyr.
* Bir adam ýal­ňyş­lyk­la­ry­ny bi­li­bem dü­zet­me­ýän bol­sa, diý­mek, ola­ra öw­re­ni­şen­dir.
* Be­ýik adam özü­ne akyl ýe­tir­jek bo­lar, pes adam öz­ge­le­re.
* Bil­mek ada­my şüb­he­den, ýag­şy­lyk yza­dan, kes­git­li­lik gor­ku­dan ha­las eder.
* Syp­jy­ry­lan al­maz syp­jy­ryl­ma­dyk daş­dan has go­wu­dyr.
* Go­wy adam owa­dan gür­le­ýän adam däl-de, aýd­ýa­ny­ny amal ed­ýän ýa-da amal edip bil­je­gi­ni aýd­ýan adam­dyr.
# 608

|  |  |
| --- | --- |
| Müňýyllyk: | 1-nji müňýyllyk |
| Asyrlar: | 6-njy asyr - **7-nji asyr** - 8-nji asyr |
| Onýyllyklar: |  570ýý  580ýý  590ýý  - 600ýý -  610ýý  620ýý  630ýý  |
| Ýyllar: | 605 606 607 - **608** - 609 610 611 |

## Wakalar

### Sebitler boýunça

### Tema boýunça

## Dünýä inenler

## Aradan çykanlar
# Ürümçi

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ilatly nokat
 uýg. Үрүмчи

|  |  |
| --- | --- |
| Ýurt |
Hytaý Halk RespublikasyКНР |
| Koordinatlar | 43°49′21″ dg. g. 87°36′45″ gd. u.﻿ / ﻿43.82250° dg. g. 87.61250° gd. u.﻿ / 43.82250; 87.61250    |
| Häkim | Ilham Sabir и Memtimin Qadir |
| Meýdan | 13 783,1 km² |
| Ilat | 4 054 369 |
| Sagat guşaklygy | UTC+08:00 и Xinjiang Time |
| Telefon kody |
991 |
| Poçta indeksleri | 830000 |
| Resmi saýt | urumqi.gov.cn |

Karta

Ürümçi **Audio, foto we wideo**  на Викискладе |

**Ürümçi** (uýgurça: *Ürümchi*; ئۈرۈمچی, hytaýça: 乌鲁木齐市) Hytaýyň demirgazyk-günbatarynda ýerleşýän Gündogar Türküstan ady bilen hem tanalýan Sinszýan uýgur awtonom sebitiniň paýtagty. 4 054 369 ilatly şäher. 10.989 Km² meýdany tutýar. Mançu imperiýasy 1884-nji ýylda Gündogar Türküstana çozanda, şäheri hytaýlar *Dihua* diýip atlandyrdylar. 1955-nji ýylda ozal döwlet bolan Gündogar Türküstanyň Sinszýan uýgur awtonom sebiti bilen paýtagtyň ady Ürümçi adyna üýtgedildi. Hytaýyň günbatara barýan iň möhüm ugurlaryndan biridir. Demir ýol ulaglarynda möhüm derwezedir.

## Çeşmeler
# Ýanszy

**Ýanszy** (Hytaýça: 長江
Diňle  — "Uzyn derýa"; hyt. adaty. 揚子江, ýönek. 扬子江, pinin *Yángzǐ Jiāng*, pall. *Ýanszyszýan* Diňle ) — Ýewraziýanyň iň uzyn we köp suwly derýasy, suwlulygy we uzynlygy boýunça dünýäde üçünji orunda durýar. Hytaýyň territoriýasy bilen akyp geçýär, uzynlygy 6300 km töweregi, basseýniniň meýdany — 1808,5 km².

## Salgylar we bellikler

Ýanszy derýasynda bir jülge.
# Epigrafika

**Epigrafika** (gad.-grek. ἐπιγραφή — ýazgy) — daş plitalaryň ýüzüne, metallara, süňklere, agaçlara, palçykdan ýasalan zatlara, jaýlara, guburlara edilen ýazgylary öwrenýär. Umuman gaty zatlara ýazylan ýazgylary öwrenýär.
# 113

|  |  |
| --- | --- |
| Müňýyllyk: | 1-nji müňýyllyk |
| Asyrlar: | 1-nji asyr - **2-nji asyr** - 3-nji asyr |
| Onýyllyklar: |  80ýý  90ýý  100ýý  - 110ýý -  120ýý  130ýý  140ýý  |
| Ýyllar: | 110 111 112 - **113** - 114 115 116 |

## Wakalar

### Sebitler boýunça

### Tema boýunça

## Dünýä inenler

## Aradan çykanlar
# 264

|  |  |
| --- | --- |
| Müňýyllyk: | 1-nji müňýyllyk |
| Asyrlar: | 2-nji asyr - **3-nji asyr** - 4-nji asyr |
| Onýyllyklar: |  230ýý  240ýý  250ýý  - 260ýý -  270ýý  280ýý  290ýý  |
| Ýyllar: | 261 262 263 - **264** - 265 266 267 |

## Wakalar

### Sebitler boýunça

### Tema boýunça

## Dünýä inenler

## Aradan çykanlar
# 316

|  |  |
| --- | --- |
| Müňýyllyk: | 1-nji müňýyllyk |
| Asyrlar: | 3-nji asyr - **4-nji asyr** - 5-nji asyr |
| Onýyllyklar: |  280ýý  290ýý  300ýý  - 310ýý -  320ýý  330ýý  340ýý  |
| Ýyllar: | 313 314 315 - **316** - 317 318 319 |

## Wakalar

### Sebitler boýunça

### Tema boýunça

## Dünýä inenler

## Aradan çykanlar