Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1871

|  |  |
| --- | --- |
| Müňýyllyk: | 2-nji müňýyllyk |
| Asyrlar: | 18-nji asyr - **19-njy asyr** - 20-nji asyr |
| Onýyllyklar: |  1840ýý  1850ýý  1860ýý  - 1870ýý -  1880ýý  1890ýý  1900ýý  |
| Ýyllar: | 1868 1869 1870 - **1871** - 1872 1873 1874 |

## Wakalar

### Sebitler boýunça

### Tema boýunça

## Dünýä inenler

## Aradan çykanlar
# Ak durna

**Ak durna** demirgazyk sebitlerde ýaýran durnalaryñ bir görnüşidir. Örän täsin hem owadan bu guşlara gadymy döwletlerden bäri uly üns berlipdir hem-de olary güle meñzedip, "Liliýa guşlary" diýip atlandyrypdyrlar. Dünýä halklarynyñ eposlarynda, rowaýatlaryndaak durnalara hoşmeýilligiñ, adalatlylygyñ simwoly hökmünde garalypdyr. Gadymy grek-rim simwolikasynda bolsa bu guşlar ýaz paslyna hem-de ýagtylyga deñelipdir. Geçen asyryñ 70-nji ýyllarynda Durnalary goramagyñ halkara gaznasynyñ döredilmegi bilen ak durna dürli ýurtlaryñ alymlarynyñ we tebigaty öwrenijileriniñ ünsüni özüne çekip başlady. Häzirki wagtda ak durnalaryñ sany az bolup, alymlaryñ maglumatlaryna görä, olar dünýä ýüzünde takmynan 2900-3000 sanydyr.
Ak durna iri guş bolup, onuñ boýy bir metrden geçýär, ganatlarynyñ ululygy 2-2.5 metre barabar, agramy 5-8.6 kilogram aralygynda bolýar. Kellesiniñ öñ bölegi we çüñki gyzyl reñkli, bedeni tutuş ak reñkde bolup, ganatlarynyñ gyralaryndan gara zolak geçýär. Ak durnalar beýleki durnalardan çüñkiniñ uzynlygy bilen tapawutlanýarlar. Jüýje guşlaryñ boýnunyñ, kellesiniñ reñki goñrumtyl-sary tegmilli bolup, ol uly guşlaryñkydan tapawutlanýar.
 bu guşlar höwürtgeleýän ýerine maý aýynyñ ahyrynda gelýär. Özüniñ höwürtgesini barmasy kyn bolan batgalyk, çuñlugy 30-40 santimetr bolan suwly ýerlerde gurýarlar. Höwürtgesini dürli otlardan ýasaýarlar. Her höwürtgede agramy 215 grama deñ bolan gara tegmilli iki sany ýumurtga bolýar. Inkubasion döwür 29 güne çenli dowam edýär. Ýumurtgadan çykan iki jüýjäniñ arasynda basdaşlyk bolup, olaryñ haýdy-da bolsa biri diri galýar.
 Ak durnalar ösümlikler we jandarlar bilen iýmitlenýärler. Ýazda hem tomusda olar ownuk gemrijiler, guşlaryñ ýumurtgalary we jüýjeleri, balyklar, mör-möjekler, ösümlikleriñ suwasty bölekleri bilen iýmitlenýärler. Gyşda bolsa bu guşlar, esasanam, ýokumly maddalara baý bolan suw ösümlikleri bilen iýmitlenýärler. Durnalaryñ beýleki görnüşlerinden tapawutlylykda, ak durnalar oba hojalyk ekinleri ekilen meýdanlardan iýmit gözlemeýärler.
 Demirgazyk sebitlere ýaýran, bu guşlar diñe barmasy kyn bolan batgalyk, çygly düzlük ýa-da tokaýly ýerlerde ýaşaýarlar. Ak durnalaryñ biri-birinden aýry iki sany uly populýasiýasy bellenildi. Gyş paslynda ak durnalar Hindistanyñ batgalyk çäklerine, Eýranyñ demirgazygyna, Hytaýyñ Ýanszy derýasynyñ kenarýakalaryna uçup barýarlar. Biziñ ýurdumyzyñ çäklerinde ak durnalar ýaşamaýarlar. Ýöne olar güýz we ýaz aýlarynda göçüş döwründe Hazar deñziniñ kenarlarynda düşleýärler. Şol pursatlarda ak durnalar tebigatymyzyñ aýrylmaz bir gözel bölegine öwrülip, ony baýlaşdyrýar. Ak durnalar biziñ alymlarymyz tarapyndan hem öwrenilýär.

 saýtyndan göçürilip alyndy
# Pars aýlagy

Pars aýlagy (pars. خلیج پارس) ýa-da Pars deňzi (arap. بحر فارس، خلیج الفارسي‎‎), (iňl. *Persian Gulf*) Eýranyň günortasynda ýerleşýän halkara suw ýoludyr;
Pars aýlagynyň töwereginde sekiz ýurt bar:
Katar, Bahreýn, Oman, Saud Arabystany, Yrak, BAE, Eýran we Kuweýt.
Pars aýlagynyň iň çuňlugy 90 metr, meýdany 237,473 inedördül kilometre deňdir.

Bu suw zolagynyň taryhy ady elmydama Eýranyň topragynyň atlary bilen baglanyşyklydyr we dürli dillerde terjime edilipdir ýa-da "Pars aýlagy, Pars deňzi we Pars deňzi". Şeýle hem, ähli halkara guramalarynda resmi ady "Pars aýlagy", Halkara Gidrografiýa Guramasy bu Pars aýlagy üçin Pars aýlagy deň bolan "Pars aýlagy" adyny ulanýar. Soňky onýyllyklarda käbir arap ýurtlary Pars aýlagynyň adyny Arap aýlagy ýa-da diňe Pars aýlagy diýip atlandyrdylar.

Pars aýlagy demirgazykdan we demirgazyk-gündogardan Eýrana , demirgazyk-günbatardan Yrak we Kuweýt, günbatardan Saud Arabystany, günorta-günbatardan Bahreýn we Katar, günortadan BAE we günorta-gündogardan Oman bilen birleşýär.
# Indoneziýa dili

**Indoneziýa dili** - Filippinde, Taýwanda, Uly we Kiçi Zond, Molukka adalarynda, Malakka ýa. Adalarynda, Go. Wetnamyn käbir raýonlarynda we madagaşkar adalarynda ýashaýan halklaryň dilleri.

Ol malaý-poliňežiýä diller mashgalasyna degishlidir. I. d=nyň ýeterlik öwrenilmandygy ony ylmy taýdan klassifikasiýalashdyrmagy kynlashdyrýar. Ilkinji Klassyfykasiýälärdä ony 8 topara (franşuş alymy G. Ferran), sonar 16 topara (golland alymy Ýa. Gonda) bölýärler. Has giň ýaýranlary: indoneziýa dili-Indoneziýanyn döwlet dili (Ýawa.a), şudan dili (Ýawa adalarynyň go-gb bölegi), tagal dili-Flippin Respublikasynyň döwlet dili, Malagasy dili-Madagaşkar adalaryndaky Malagasy Respublikasynyň döwlet dili. I.d öz tipologiýasy boýunça prefiksli we suffiksli dilleriň tipine girýär. Çekimli fonemalaryň ulanylyşhy, esasan, bir menzesh bolup, monoftonglaryn we diftonglaryn barlygy bilen häsiýetlidir. Çekimsiz fonemalaryň sostawynda aýry-aýry dillerde tapawutlar duýulýar. Sheýle-de ol dilleriň we diller toparlarynyň arasynda fonetik menzeshlikler bar. Söz bogunlary köplenç açyk bolýar, söz toparlary morfologiýa taýdan biri-birinden az tapawutlanýar. Hindi-Ýewropa dilleri üçin ishlenen düzgünler esasynda olary özärä bölmek mümkin däl. Fransuz alymlary P. Fawr, A.Mar de Maren, golland alymlary H.Tendelö, E.Ulenbek, sowet alymy A.S. Tesýolkin we bashgalar tarapyndan sözleri topara bölmegi dürli kriterleri hödür;endi.Sözlük sostawy etimölögiýa taýdan, esasan bir menzesh bolup, ol goshulmalar arkaly ýasalýan sözleriň, asyl sözleriň goshalanmagy goshma sözleriň, shonun ýaly-da Sanskrit, arap, golland, franşu, iňlis we b. dillerden girýän sözleriň hasabyna baýlaşhyp durýar. I. d-nyň hemmesi arap hatynyň esasynda düzülen elipbiýdeň peýdalaňýar. Shu dillerde köp sanly çeper edebiýat eserleri bar.

## Seret

* Indoneziýa

## Sepler

* Indonesian Word Definition
* Indonesian Translation
* Indonesian Dictionary
* Indonesian Text to Speech
# Beýrut

Beýrut
**Beýrut** — Liwanyñ paýtagty. 1943-nji ýylda Liwanyň paýtagty yglan edildi.

## Çeşme

|   **Aziýa paýtagtlary** |  |
| --- | --- |
|
Abu Dabi | Amman | Ankara | Astana | Aşgabat | Bagdad | Baku | Bandar Seri Begawan | Bangkok | Beýrut | Pekin | Bişkek | Dakka | Doha | Dili | Damaşk | Duşanbe | Hanoý | Ýerusalim | Islamabad | Jakarta | Kabul | Katmandau | Kuala Lumpur | Kuwëyt | Malé | Manama | Mäskat | Manila | Moskwa | Neypido | Nyu-Dehli] | Nikosiýa | Pnum Pénh | Pxenyan | Er-Riyad | Sano | Singapur | Seul | Sri Jayawardenapura Kotte | Tbilisi | Tähran | Thimphu | Tokio | Daşkent | Ulan-bator | Vientýan | Ýerewan |
Akwa | Ramallah | Taibeý | Stepanakert | Şkinvali |
# Wolga

Häzirki döwürde Wolganyň gözbaşy
**Wolga** (gaz. Едiл, mar. Юл, tat. Идел, çuwaş. Атӑл, erz. Рав, gad.-slaw. Вльга) — Russiýanyň Ýewropa böleginde derýa, ol Ýer şarynyň iň uzyn derýalarynyň biri bolmak bilen, Ýewropada iň uly derýadyr. (Wolganyň aşaky akymynyň bir goly bolan Kigaç derýasy Gazagystanyň territoriasyny kesip geçýär).

Uzynlygy — 3530 km (suw howdany gurulýança — 3690 km). Basseýniniň meýdany — 1360 müň km².
# Geçigaplaň

|  |
| --- |
| Geçigaplaň |
|  |
|  |
| Short name | A. jubatus |
| Duration: 2 seconds.0:02 |
| Taxon name | Acinonyx jubatus |
| Taxon rank | biologik görnüş |
| Parent taxon | Acinonyx |
| Taxon common name | gepard grzywiasty |
| Original combination | Felis jubata |
| Longest observed lifespan | 20.5 year |
| Gestation period | 92 day |
| Bite force quotient | 119 |
| IUCN conservation status | Ynjyk ýagdaýdaky görnüşler |
| Start time | 1900000 years BCE |
| Duration: 25 seconds.0:25 |
| Color | black, yellow |
| Mass | 275±25 gram, 40.2 kilogram, 35 kilogram |
|  |
|  |
| Depicted by | Sala dei ghepardi |
| Described by source | Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary, Small Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary, Great Soviet Encyclopedia (1926–1947), Metropolitan Museum of Art Tagging Vocabulary, Meyers Konversations-Lexikon, 4. Auflage (1885–1890), Encyclopædia Britannica 11th edition |
| Main food source | Eudorcas thomsonii, Aepyceros melampus, Madoqua, Antidorcas marsupialis, Gazella subgutturosa, Gazella dorcas, Phacochoerus africanus, Capra hircus, Sylvicapra grimmia, Lepus capensis, Ovis vignei, Gazella bennettii, Nanger dama, Struthio camelus, Hippotigris, Connochaetes, Tragelaphus scriptus, Oryx, Numida meleagris, Alcelaphus buselaphus, Tragelaphus imberbis, Towşan, Gazella, carrion, Neotragus, Pedetes capensis, Acryllium vulturinum, Sturnus, Hyracoidea, Capra aegagrus aegagrus, Tragelaphus angasii, Ourebia ourebi, Alopochen aegyptiaca, Tockus rufirostris |
| On focus list of Wikimedia project | Wikipedia:Vital articles/Level/4 |
| Has pattern | stain |
| Maintained by WikiProject | WikiProject Invasion Biology |
| Enemy | Ýolbars, Alajagaplaň, Crocuta crocuta, Lycaon pictus, Parahyaena brunnea, Crocodylus niloticus |
| Wildlife Protection Act 1972 (India) schedule | Schedule I (Part I) of Wildlife Protection Act, 1972 |
| CITES Appendix | Appendix I of CITES |
| Diel cycle | diurnality |
| Speed | 120 kilometre per hour |
| Litter size | 2.1 |
| Sequenced genome URL |  |
| Different from | Gepard, Cheetah, Guépard, Guepardo, चीता, Cita |
| Commons gallery | Acinonyx jubatus |
| Commons category | Acinonyx jubatus |
| Topic's main category | Category:Acinonyx jubatus |
|  |
| Acinonyx jubatus |

**Geçigaplaň**, ýa-da **aziýa geçigaplaňy**, ýa-da **awçy leopard**, ýa-da **çita** (lat. *Acinonyx jubatus*) — pişikler maşgalasyna degişli süýdemdiriji ýyrtyjy. Ýeriň ýüzünde ýaşaýan iň ýyndam jandar.
# Papua-Täze Gwineýa

**Papua-Täze Gwineýa**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baýdag) | (Gerb) |

 |
|  |
|  |

Papua-Täze Gwineýa
**Papua-Täze Gwineýa** öz garaşsyzlygyny 16.09.1975-nji ýylda alan, döwlet dili iňlis, tok-pisin we hiri-motu. Döwlet baştutany Beýik Britaniýanyň Şazenany bolup, General-Gubernator onuň wekilli, Kanun çykaryjy häkimýeti Milli Parlament. Döwlet dolanyrylyşy Konstitusion Monarhiýa.

Tutýan meýdany 462,840 km2., bolup, dünýäde 54-nji ýerde durýar. Ilaty 7,3mln., dünýäde ilat sany boýunça 104-nji ýerde durýar, esasy ýaşaýjylary melanezeýler, papuaslar, negritolar, mikronezeýler we polinezeýler. Esasy bölegi hristian dinine uýýarlar.

Pul birligi kina. Papua-Täze Gwineýa - Okeaniýa döwleti, günbatar-demirgazyk böleginde Ýuwaş okeany, gündogar böleginde Täze Gwineýa, arhipelag Bismara, demirgazyk böleginde Solomon adalary bilen araçäkleşýär. Papua-Täze Gwineýa BMG-nyň, ATES we Milletler arkalaşygynyň agzasydyr. Döwlet baýdagy iki üçburluk bölekden, aşaky gara we ýokarky gyzyl reňkden ybarat, ýokarky gyzyl örtüginde behişdi guşyň şekili, aşaky gara ötüginde bolsa bäş sany ýyldyz ýerleşdirilendir. Gara we gyzyl reňk - milli papuas sungatyny, bäş ýyldyz – Günorta Haç, behişdi guş – diňe Papua-Täze Gwineýada duş gelýän guşdygyny aňladýar.
# Çuwaş dili

**Çuwaş dili** - Çuwaşystanda ulanylýan resmi dildir.

## Salgylanmalar

* Эктор Алос-и-Фонт. Оценка языковой политики в Чувашии
* 15 июня 2012 года в Чебоксарах состоялся пикет в защиту чувашского языка Archived 2016-07-26 at the Wayback Machine
* Эктор Алос-и-Фонт, «Преподавание чувашского языка и проблема языкового поведения родителей», Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2015, Шупашкар.
* Скоро чувашский язык останется «какой-то культурной традицией»

|  |
| --- |
| **Türki diller** |
| **Ogur/Bulgar** | Çuwaş dili | Hazar dili\* | Hun dili\* | Türki Awar dili\* | Türki Bulgar tili\* |
| **Karluk/Çagataý** | Aýni dili | Çagataý dili\* | Ili Türk dili | Lop dili | Özbek dili | Garahan dili\* | Uýgur dili |
| **Gypjak** | Altaý dili 1 | Başgyrt dili | Kuman dili\* | Nogaý dili | Gypjak dili\* | Garaçaý-balkar dili | Karaý dili | Garagalpak dili | Gazak dili | Gyrgyz dili 1 | Krymçak dili | Krym tatar dili1 | Kumuk dili | Sibir tatar dili | Tatar dili | Urum dili |
| **Oguz** | Afşar dili | Azarbeýjan dili | Peçeneg dili\* | Gagauz dili | Horasan Türki dili | Osmanly dili\* | Kaşkaý dili | Krym tatar tili1 | Salar dili | Türk dili | Türkmen dili | Urum dili1 |
| **Hakas-Altaý** | Günorta Altaý dili, Demirgazyk Altaý dili | Çulum dili | Fuýu Gyrgyz dili | Hakas dili | Gadymy Gyrgyz dili\* | Gadymy Uýgur dili\* | Ýugur dili | Şor dili |
| **Sayan** | Sоyоt Tsatan dili | Tofa dili | Tuwa dili |
| **Saha** | Dolgan dili | Saha dili |
| **Argu** | Halaj dili |
| Duýduryş: \*-Ölü dil, 1-birden köp topary degişli |