Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Fiji

**Fiji**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Fijiniň baýdagy | Fijiniň gerbi |

 |
| **Paýtagty** | Suva |
| **Resmi diller** | Iňlis dili |
| **Prezident** | Jioji Konrote |
| **Premýer ministr** | Frank Bainimarama |
| **Gimni** | Meda Dau Doka |
| **Puly** | Fijian Dollar |
| **Telefon kody** | +679 |
| **Internet TLD** | .fj |

Fiji respublikasy Ýuwaş okeanyň ýerleşýän ada döwletidir.
# Tonga

**Tonga**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baýdag) | (Gerb) |

 |
|  |
|  |

**Tonga** (tong. Tonga, iňl. *Tonga* [ˈtoŋa]), resmi ady — **Tonga Korollygy** (tong. Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga, iňl. *Kingdom of Tonga*) — Polineziýada ýerleşýän ýuwaş okean döwleti. Günbatarda Samoanyň territorial suwlary, gündogarda Niueniň territorial suwlary, günbatarda Fijiniň suwlary bilen araçäkleşýär. Kenarýaka zolagynyň uzynlygy — 419 km. Tonga adybir arhipelagyň 172 sany adasynda ýerleşýär. Umumy meýdany — 748 km². Ýurduň ilaty — 103 252 чел. (2011ý). Paýtagty — Nukualofa.
# Wankuwer

**Wankuwer**, Kanadanyň esasy deňiz kenary porty şäheridir, Britan Kolumbiýasynyň Aşaky materik sebitinde ýerleşýär. Beýik Wankuweriň 2016-nji ýylda 2'463'431 ilaty bolup, Kanadanyň üçünji uly paýtagty boldy.Bu metropol Kanadada iň köp dürli dil we etnik dürlüligiň biridir. Kanadanyň hökümet çeşmelerine görä, Wankuweriň ilatynyň 52% -iniň iňlis dilinden başga ene dili bar.
# Hunlar

Merkezi Aziýada ýaşan,soňra bizin eramyzyň başynda II-IV asyrlarda Uralyň eteklerine göçüp gelip kuwwatly halka öwrülen Hunlar ençeme türki halklaryň, şol sanda türkmenleriň gönüden göni ata babalarydyr. Oguz hanyň hut Hunlaryň arasyndan çykanlygy, onun Gün han diyen oglunyň adynda olaryň etniki adynyň şöhlenenendigini (gün-G:un), tekeleriň togtamyş bölümindäki hunny diýen tiräniň adyna gün sözüniň saklanandygy hem muňa guwa geçýär. Munun üstüne hunlaryň harby-administratiwe düzgün-tertibiniň goşunyň ilki çep we sag ganata, öz gezeginde olaryň hem 3 - 4 den jemi 24 topara bölünmeginiň türkmen tire taýpa bölünişiginde üýtgewsiz gaýtalanýandygyny goşmak mümkindir. Hunlar ýatlanan döwürde gündogardan günbatara köpçülikleýin süýşüp ugraýarlar we taryhda halklaryň beýik göçe göçlügi diýip at-alan eýýamyň başyny başlaýarlar. Hunlar ilki Kawkazda ýaşaýan alanlary soňra Don derýasyndan geçip, 375-nji ýylda Gara deňziniň demirgazygynda ýaşaýan gotlary boýun egdirýärler. 394-395-nji ýyllarda hunlar Kawkazyň üstünden geçip Siriýany we Kapadokiýany tozdurýarlar, soňra olar Pannoniýda ornaşyp ençeme gezek Gündogar Roma imperiýasyna çozuşlar edyärler. Şol döwürde olar ost got, gerul, gepid, şeýlede ençeme german we gaýrygerman taýpalary özüne tabyn edip güýçli imperiýany döredyärler. Onun in kuwwatly döwri Attilanyň höküm süren ýyllaryna duşýar. (434-453) Hunlaryn basyp alan ýerlerine garşylygyň güýçlenmegi, Galliyanyň Kattalaun meydanynda romalylaryň, westgotlaryň we franklaryň birleşen güýçlerinden ýenilmegi netijesinde hunlar pese gaçýarlar. Atilla öleninden soň bolsa (453 ýyl) has gowşap 469-njy ýylda olar halk hökmünde ýaşamagyny bes edýärler. Hunlar - türki halk, onuň etnik ady hem gadymy türklerin *il* , *halk* manysyndaky (gün) Hun sözünden emele gelipdir. Bu sözüň şol manysy türkmenleriň il- gün diýen söz düzüminde saklanyp galypdyr.

## Çeşme

Şejere (türkmenleriň şejere daragty) - Soltanşa Atanyýazow.
# 1978

|  |  |
| --- | --- |
| Müňýyllyk: | 2-nji müňýyllyk |
| Asyrlar: | 19-njy asyr - **20-nji asyr** - 21-nji asyr |
| Onýyllyklar: |  1940ýý  1950ýý  1960ýý  - 1970ýý -  1980ýý  1990ýý  2000ýý  |
| Ýyllar: | 1975 1976 1977 - **1978** - 1979 1980 1981 |

## Wakalar

### Sebitler boýunça

### Tema boýunça

## Dünýä inenler

## Aradan çykanlar
# Abissal düzlük

Okeanyň basseýni
**Abissal çöketlikler** dünýä okeanlarynyň düýbüniň meýdanynyň 90 göterimine golaýyny tutýan çuňlukdaky çöketliklerdir. Beýle çöketlikler aglaba 3 km gowrak çuňlukda bolýar. Çöketlikler suwda gaýyp ýören görnüşde ýaşaýan örän ownuk organizmleriň (farominiferleriň, diatom suw otlarynyň we b.) skeletlerinden, gury ýerden we deňiz akymlary bilen getirilýän örän kiçijik mineral bölejiklerden we kosmos tozanyndan ybarat. Abissal çöketlikler birnäçe hili bolýar: 1) hekli-globigerinli gyrmança we onuň her hili görnüşleri; 2) kremnili-diatomly gyrmança we mikroskopik suw otlarynyň galyndylaryndan emele gelýän gyrmançalar; 3) radiolýar gyrmança. Bu gyrmança has ownuk jandarlaryň gabyklaryndan emele gelýär.
# Pifagoryň teoremasy

**Pifagoryň teoremasy**nyň subuty
Hereketli şekil **Pifagoryň teoremasy**nyň subuty
: WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
: WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
: WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
Hereketli şekil **Pifagoryň teoremasy**nyň subuty
Geometriýada gönüburçly üçburçlugyň taraplarynyň arasyndaky baglanyşyklary görkezýän teorema.Bu teoremany gadymy grek alymy Pifagor subut edýär.Ilkibaşda bu teorema gönüburçly üçburçlukda gipotenuzada gurlan kwadrat, katetlerde gurlan kwadratlaryň jemine deň ululyklydyr diýip, kwadratlaryň meýdanlarynyň arasyndaky baglanyşygy görkezýärdi, ýöne bu teorema aşakdaky ýaly gysgaça alynýar: şol bir birlikde gönüburçly üçburçlugyň katetleriniň kwadratlarynyň jemi gipetenuzanyň kwadratyna deňdir.Eger üçburçlugyň bir tarapynyň kwadraty onuň beýleki iki tarapynyň kwadratlarynyň jemine deň bolsa , onda şeýle üçburçluk gönüburçly üçburçlukdyr diýip tassyklaýan ters teorema hem dogrudyr.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12
## Mysallar

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_16
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_18
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_20
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_22
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_24
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_26
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_28
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_30
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_32
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_34
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_36
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_38
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_40
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_42
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_44
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_46
## Subutlar

1. Meňzeş gönüburçly üçburçlukdan peýdalanyp subut etmek

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_48
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_50
Suratdan WIKINIUM\_MATH\_PH\_52 . (1) we (2) deňlemeleri ýerine goýuň:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_54
Deňlemäň iki tarapynam c bilen köpeldiň:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_56
## Çeşmeler

* **Türkmen Sowet Ensiklopediýasy, Tom 7, sah.92**

### Daşarky çykgytlar

* Archived 2015-05-31 at the Wayback Machine Matematikany öwredýän kiçijik programmalar
* Сайт о теореме Пифагора с большим числом доказательств
* Теорема Пифагора и пифагоровы тройки Archived 2016-03-03 at the Wayback Machine
* История теоремы Пифагора
* О теореме Пифагора и способах её доказательства Archived 2007-12-17 at the Wayback Machine
* компьютера, iPhone, iPad
* Теорема Пифагора на WolframMathWorld (iňlis dilinde)
* Cut-The-Knot, секция, посвящённая теореме Пифагора, около 70 доказательств и обширная дополнительная информация(iňlis dilinde)
# Bab-el-Mandeb

Bab-el-Mandeb bogazynyň ýerleşişiBab-el-Mandeb bogazy
**Bab-el-Mandeb** (*ar. Bab-el-Mandeb — gözýaş derwezesi, ol ýerde suwda ýüzmek howply bolany üçin şu ady alypdyr*) — Arabystan ýarym adasynyň günorta-günbatar çet gyrasy bilen Afrikanyň aralygyndaky bogaz. Ol Gyzyl deňzi Aden aýlagy hem-de Arabystan deňzi bilen birikdirýär. Iň dar ýeriniň giňligi 26,5 km. Farwaterde (gämi ýolunda) iň ýalpak ýerleriniň çuňlugy 182 m. Adalar arkaly aýry-aýry gollara bölünýär.
# Ind

**Ind** — Günorta Aziýada iri derýa, ol öz gözbaşyny Hytaýda Gimalaýlardan alýar we esasan Hindistanyň demirgazyk-günbataryndan hem-de Päkistanyň territoriýasyndan akyp geçýär.
# Türki dilleri

| Türki dilleri  |
| --- |
| Geographic distribution: | Merkezi Aziýa, Sibiriýa, Günbatar Aziýa Gündogar Ýewropa |
| Genetic classification: | Altaý dilleri ýa da özbaşyna bir dil maşgalasy |
| Subdivisions: |
Oguz dilleri
Gypjak dilleri
Garlyk dilleri
Sibiriýa
Bolgar dilleri
Argu dilleri

 |
| ISO 639-5: | trk |
|  |

**Türki dilleri** — Gündogar Ýewropa we Günorta Ýewropadan başlap, Merkezi Aziýa, Gündogar Aziýa, Sibiriýa we Günbatar Aziýa çenli Türki halklary tarapyndan gürlenýän bir dil maşgalasydyr. Ilki bilen Mongoliýanyň günorta-gündogary bilen Hytaýyň demirgazygynyň arasynda ýüze çykyp, şol ýerden ýaýranypdyr. Bu dilleri jemi gürleýän ynsan sanysy 200 milliondur.
# Ispan dili

**Ispan dili** — ispanlar dilidir. Hind-ýewropanyň dilleri topary roman dilirden gruppadan bir dili. Ispan dilinde 320 milioň adamlary gürleýär. Ispaniýa we Latin Amerikanyň 19 döwletleriniň - döwlet dilidir. Filipinda hem ABŞda ispan dilinde köp adam gepleşýär.
# Alabama

**Alabama** — ABŞdaky ştatlarynyn biri. Meydany. 133,7 min km2. Ilaty 4,1 mln. Paýtagty - Montgomery şäheri. ABŞ düzimine 1959-njy ýylyň 21-nji awgustynda goşulan.
# Sumerliler

Mezepotamiýada şäherleriň ýerleşişi.
**Sumerliler** dünýäde ilkinji gezek ýagny biziň eýýamymyzdan üç müň ýyl öň Mezopotamiýada (häzirki Yrakda) ýazuwy oýlap tapmak bilen, ynsanlaryň diliniň gepleýän we hakydalaryndan geçýän zatlary beýleki ynsanlara ýetirmek hem-de soňraky nesillere galdyrmaklygyň mümkinligini subut etdýärler.Hut şonuň üçin hem olara „adamzat medeniýetiniň düýbüni tutujylar“ diýip baha berilýär. Sumerliler ýazuwlaryny uwçly gurallar bilen çig kerpiçleriň ýüzüne basyp ýazyp soň hem ol kerpiçleri bişiripdirler. Şeýle ýazylany sebäpli ýazuwyň formasy dik we kese çüýlere meňzeş bolany üçin, alymlar oňa çüý ýazuwy - Keilschrift diýip at beripdirler, türkmen edebiýatynda bolsa pahna ýazuwy diýilýär.

```
  Sumer ýa Şumer aslynda ol halkyň öz ady däl-de eýsem yurtlarynyň ady bolup, Bibilde „Şen-ar“ görnüşinde geçýär. Şonuň üçin hem alymlaryň köpüsi ol halka **sumerliler**diýýärler. Ol halkyň adynyň has ýörgünliräk görnüşini, ýagny **sumerliler** sözüni ulanýaris.
   Bu gün Sumeri öwreniji alymlaryň arasynda jedelsiz meselä öwrülen hakykatlar şu aşakdakylardan ybaratdyr: 1. Sumerlileriň dili Indo-German (Hindi-Ýewropa) dillerine-de samid dillerine-de degişli bolman eýsem, esasy Üral-Altaý dillerinden ybarat bolan Agglutinativ (iltisaky) dil toparyna degişilidir. 2. Sumerliler Mezopotamiýanyň ýerli halky bolman eýsem bagşa bir, medeniýetiň dürli ugurlarynyň ösen ýurdundan ol ýerik göçüp barypdyrlar. 3. Sumerlileriň ata watanlary Orta-Azýa bolup olar, biziň eýýamymyzdan öňki 4-nji müňýyllygyň ikinji ýarymynda Hazar deňziniň günortasyndan aýlanyp Mezopotamiýa (häzirki Yraga) baryp ýerleşipdirler.
```
# Makao

**MakaoHytaý halk respublikasynyň Makao awtanom welaýaty**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Baýdagy | Gerbi |

 |
|  |
| **Paýtagty** | Makao şäheri |
| **Dolandyryjy** | Ho Iat Seng |
| **Dili** | Hytaýça, Portugalça |
| **Meýdany** | 30.5 km2 [c] (235-nji) |
| **Ilaty**  – ilat/km² | 650,900  21.411/km² |
| **Puly** | Pataka |
| **Wagt guşagy** | UTC +8 |
| **Telefon kody** | 853 |
| **Internet TLD** | .mo |

**Makao** (Portugalça: *Macau*, Hytaýça: *澳门*- Aomen). Daly ady: **Hytaý Makao awtonom welaýaty (中华人民共和国澳门特别行政区)**, Hytaýyň gündogarynda ýerleşýär, 1999-njy ýylyň 20-nji dekabrna çenli Portugaliýanyň gol astyndady, şol günden soňra Hytaý halk respublikasyna degişli awtonom döwlet bolýar. Edil ady bilen meňzeş ýarym adada, (Guangzhou) Guanžau (oňki Kanton) 115 km-e çenli gündogarda, Hong Kongyň günbatarynda, (Zhu Jiang) Cu Ciang derýasynyň golaýynda ýerleşýän Makao iki sany adalary (*Taypa* we *Koloan*) (Taipa we Coloane) hem öz içine alýar.
# 2000–2009

|  |  |
| --- | --- |
| **Müňýyllyk:** | 3-nji müňýyllyk |
| **Asyrlar:** | 20-nji asyr - **21-nji asyr** - 22-nji asyr |
| **Onýyllyklar:** | 1970ýý 1980ýý 1990ýý - **2000ýý** - 2010ýý 2020ýý 2030ýý |
| **Ýyllar:** | 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 |
| **Kategoriýalar:** | Dünýä inenler - Aradan çykanlar - Binagärçilik Gurlan döwletler - Synan döwletler |

## Wakalar we akymlar

## Möhüm şahsyýetler