Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sues kanaly

Sues kanalynyň gurluşygy.
**Sues kanaly** (arap.  قناة السويس,‎‎ *Qanā al-Suways*) — Müsürde gämi gatnawly şlýuzsyz kanal. Ol Ortaýer deňzini Gyzyl deňiz bilen birleşdirýär. Kanalyň zolagy iki kontinentiň arasyndaky şertli serhet hasap edilýär. Ol Hindi okeany bilen Atlantik okeanyň arasyndaky iň gysga suw ýoludyr (alternatiw marşrut 8 müň km). Esasy portlary: Port-Said we Sues.
# Sahara

Saharanyň emeli hemradan suraty
**Sahara** (arap. صحراء‎‎, fr. *Sahara*) Demirgazyk Afrikada ýerleşýän ýer şarynyň iň uly çölüdir. Günbatardan gündogara 4800 km we demirgazykdan günorta 800 – 1200 km töweregi uzaýar; meýdany 8,6 mln. km² töweregi (meýdanyň 30 % töweregi Afrikada, şundan gowrak bölegi Braziliýada).

Tunis araçägindäki Sahara
# Singapur

**Singapur**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baýdak) | (Gerb) |

 |
|  |
|  |

Singapur gijesi
**Singapur Respublikasy** (iňl. *Republic of Singapore*; mal. Republik Singapura; hyt. 新加坡共和國, pinin *Xīnjiāpō Gònghéguó*; tam. சிங்கப்பூர் குடியரசு *Ciŋkappūr Kudiyarasu*) — Günorta-Gündogar Aziýada bir adada ýerleşýän şäher-döwlet, ol Malakka ýarymadasynyň günorta çetinden insiz Johor bogazy arkaly bölünip aýrylýar. Ol Malaýziýanyň düzümine girýän Johor soltanlygy hem-de Indoneziýanyň düzümindäki Riau adasy bilen serhetleşýär.

**Taryhy.** Singapur baradaky ilkinji ýatlamalar III asyrdaky hytaý ýazgylarynda bar. ada Şriwidjaýa imperiýasynyň daýanç nokady bolup, merkezi Sumatrede bolupdyr we Tumasik diýip ýawan adyny göteripdir. Tumasik belli bir wagtda esasy söwda merkezi bolupdyr, emma soň çöküp galypdyr. Bu şäher barada arheologiki tapyndylardan başga maglumatlar az.

XV-XVI asyrlarda Singapur Johor soltanlygynyň düzümine giripdir. 1617-nji ýyldaky golland-portugal urşunda Singapur portugal goşuny tarapyndan çozulypdyr.

1819-njy ýylyň 6-njy fewralynda Britan Ost-Ind kompaniýasynyň wekili ser Tomas Stamford Rafflz Singapurda dürli entiki toparlaryň arasynda söwda nokadyny gurmaklyk barada Joharyň soltany bilen razylaşyk baglaşýar.

1867-nji ýylda Singapur Britaniýanyň koloniýasy bolup, iňlisler Singapura Hytaýa barýan ýolda daýanç nokady hökmünde uly baha beripdir.

Ikinji jahan urşy döwründe Ýaponiýa Malaýýany eýeläp, Singapury iňlisleriň elinden aldy. Iňlisler diri güýç sanynyň artykmaçlygyna garamazdan, ýaponlar taktiki usul bilen eýeläpdir. Ýagny iňlisler duşmalary deňizden çozar diýip ähli güýjini diýen ýaly ol ugra serpikdirýär. Ýaponlar bolsa tutuş adadan aýlanyp, gowy berkidilmedik gury ýerden çozýarlar. Singapur 1942-nji ýylyň 15-nji fewralynda Ýaponiýanyň eline geçip, tä 1945-nji ýylyň sentýabryndaky Ýaponiýanyň utulyşyna çenli dowam edýär.

1951-nji ýylda Singapur Britan imperiýasynyň düzüminde öz-özüni dolandyrýan döwlet bolýar. Li Kuan Ýu saýlawlardan soňra premýer-ministriň derejesini göterýär.

1963-nji ýylda referendumyň netijesinde Singapur Malaý Federasiýasy döwleti we öňki britaniýanyň koloniýasyna degişli bolan Demirgazyk Borneo we Sarawak bilen Malaýziýa Federasiýasyna goşulýar.

1965-nji ýylyň 7-nji awgustynda konflikt esasynda Singapur Malaýziýanyň düzüminden çykýar we 9-njy awgustda öz garaşsyzlygyny yglan edýär. singapuryň düzümden çykmagy Malaýziýa hiç hili täsir etmeýär, çünki federasiýanyň ýolbaşçylary bu ýurdyň düzümde bolmagy hytaý halkyna tarapyň peýdasyna etniki balansyň bozulmagyna getirýär diýip pikir edipdirler.

1959-1990-njy ýyllar aralygynda dürli resurslardan kesilen Singapur ( hatda içilýän agyz suwuny hem Johordan we Malaýziýadan getirlipdir) içgi meselelerini çözmäni başarypdyr we üçünji dünýä ýurtlaryň hataryndan ýokary derejeli durmuş ýurduna öwrülmäge başardy.

2004-nji ýylyň 10-njy awgustynda 14 ýyllap Singapuryň premýer-ministri bolan Go Çok Tong respublikanyň prezidenti S.R. Natandan bu derejeden ony aýyrmagy barada resmi haýyştnama ýazdy. Häkimýeti Li Kuan Ýuň uly ogly 52 ýaşly Li Sýan Lun dolandyryp başlaýar.
# Polşa

**Rzeczpospolita PolskaPolşa Republikasy**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Polşa baýdagy | Polşanyň gerbi |

 |
| **Paýtagt** | Warşawa |
| **Prezident** | Andrzej Duda |
| **Dil** | Polýak dili |
| **Gimn** | Mazurek Dąbrowskiego |
| **Yüzölçümü** | 312,679 km² |
| **Ilat**  – ilat/km² | 38,485,779 (2014)  123/km² |
| **Pul** | Zloty (PLN) |
| **Wagt** | UTC +1 |
| **Telefon kod** | +48 |
| **Internet TLD** | .pl |

**Polşa** (pol. *Polska*, resmi ady — **Polşa Respublikasy** (pol. *Rzeczpospolita Polska* [ʐɛt͡ʂpɔsˈpɔlʲita ˈpɔlska], *Žeçpospolita Polska*)) — Merkezi Ýewropada döwlet. Demirgazykda kenarlaryny Baltika deňzi ýuwýar, günbatarda Almaniýa, günorta-günbatarda Çehiýa, günortada Slowakiýa, günorta-gündogarda Ukraina, gündogarda Belarus, demirgazyk-gündogarda Litwa we Russiýa (Kaliningrad oblasty) bilen serhetleşýär.

Ýurduň territoriýasy 312.679 kw. km.

Polşa Polskiý dili bilen : Polska diýilýär
# Wengriýa

**Wengriýa**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Baýdak | Gerb |

 |
|  |
|  |

**Wengriýa** ýa da **Majarystan** (weng. Magyarország [ˈmɒɟɒrorsaːɡ] — "*Majar ýurdy*"; resmi ady **Wengriýa (Majarystan) Respublikasy**, weng. Magyar Köztársaság) — Merkezi Ýewropada bir döwlet, ol Awstriýa, Slowakiýa, Ukraina, Rumyniýa, Serbiýa, Horwatiýa we Sloweniýa bilen serhetleşýär. Ýurda halkynyň — wengrleriň/majarlaryň etnonimi boýunça at berilýär.

Budapeşt
# Balkan ýarymadasy

Balkan ýarymadasy 1991ý.
**Balkan ýarymadasy** (slowen. Balkanski polotok, horw. Balkanski poluotok, bosn. Balkansko poluostrvo, serb.  we çern. Балканско полуострво, rum. Peninsula Balcanică, bolg.  we maked. Балкански полуостров, grek. Βαλκανική χερσόνησος, türk. Balkan Yarımadası
, ital. Penisola Balcanica, lat. *Paeninsula Balcanica*) Ýewropanyň günorta-gündogarynda ýerleşýär. Meýdany — takmynan 505 müň km². Günorta-günbataryny, günortasyny we günorta-gündogaryny Ortaýer, Adriatik, Ion, Mermer, Egeý we Gara deňizleri ýuwup geçýär. Ýarymadanyň kenary ýokary derejede böleklenen görnüşde. Relýefi esasan daglyk görnüşde. (Stara-planina, Rodopy, Dinar daglygy, Pind)
# Merkezi Afrika Respublikasy

**Merkezi Afrika Respublikasy**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baýdag) | (Gerb) |

 |
|  |
|  |

**Merkezi Afrika Respublikasy** (**MAR**) (fr. *Republique Centrafricaine* [ʀepyˈblik sɑ̃trʀafrʀiˈkɛn], sango Ködörösêse tî Bêafrîka) — Merkezi Afrikada ýerleşýän, deňze çykalgasy ýok döwlet. Demirgazyk-gündogarda Sudan, gündogarda Günorta Sudan, günortada Kongo Demokratik Respublikasy, günorta-günbatarda Kongo Respublikasy, günbatarda Kamerun, demirgazykda bolsa, Çad bilen serhetleşýär. Afrikanyň iň az ilatly ýurtlarynyň biri.
# Demirgazyk Buzly okean

**Demirgazyk Buzly okean** Ýewraziýa bilen Demirgazyk Amerikanyň aralygynda ýerleşýän, meýdany boýunça Ýer şarynyň iň kiçi okeany.

Meýdany 14,75 mln. kw. km, ortaça çuňlugy 1225 m, iň çuň ýeri Grenland deňzinde 5527 m. Suwunyň göwrümi 18,07 mln. km³.