Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Islandiýa

**Islandiýa**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Flag) | (Coat of Arms) |

 |
|  |
|  |

**Islandiýa** (isl. Ísland [ˈislant]) — "buzlaryň ýurdy", ýa-da "buzly ýurt" — Atlantik okeanyň demirgazyk böleginde, Beýik Britaniýanyň demirgazyk-günbatarynda ýerleşýän bir ada döwleti. Ýurduň territoriýasy Islandiýa adasyndan we onuň töweregindäki uly bolmadyk adalardan düzülýär. Islandiýanyň örän üýtgeşik medeniýeti we tebigaty bar.

President : Guðni Th. Jóhannesson

Reýkýawikdäki parlament binasy
# Reýn

**Reýn** (nem. *Rhein* [ʀa͡ɪn], fr. *Rhin* [ʀɛ̃], niderl. Rijn [rɛin]) — günbatar Ýewropada iri derýa, ol Şweýsariýanyň, Lihtenşteýniň, Awstriýanyň, Germaniýanyň, Fransiýanyň, Niderlandlaryň territoriýalary bilen akyp geçýär. Uzynlygy — 1233 km, basseýniniň meýdany — 185 müň km².

Reýn derýasyndan bir peýzaž
# Azarbeýjan dili

| Azarbeýjan dili
Azərbaycan dili, Azərbaycan türkcəsi |
| --- |
| Gürlenilýär: | Azarbeýjan, Eýran, Russiýa, Gürjüstan, Türkiýe |
|  |  |
| Jemi gürleýän sany: | 45,000,000-50,000,000 |
| Dil maşgalasy: | Altaý dilleri
- Türki
- Oguz **Azarbeýjan dili**  |
| Ýazylyş düzgüni: | Latin elipbiý (Azarbeýjan elipbiýi)  |
| Resmi ýagdaýy |
| Resmi dil: | Azarbeýjan, Dagystan (Russiýa) |
| Sazlaýjy: |  |
| Dil kod |
| ISO 639-1: | az |
| ISO 639-2: | aze |
| ISO 639-3: | aze  |
|  Azarbeýjan dilinde gürleýän ilatlaryň döwletleri. |
|

**Azarbeýjan dili** (Azərbaycan dili) türk dili. Azarbeýjandan başga-da Eýranda, Russiýada, Gürjüstanda, Türkiýede, Yrakda, Siriýada, Ukrainada, Gazagystanda we dünýädäki Azarbeýjan jemgyýetlerinde gürlenilýär. Azarbeýjanyň resmi dilidir we Dagystanyň (Russiýa) resmi dillerinden. Türkmen we Türk dillerine ýakyn dil.

| Türkmen | Azarbeýjan |
| --- | --- |
| men | mən |
| sen | sən |
| ol | o |
| biz | biz |
| siz | siz |
| olar | onlar |
| gelýärin | gəlirəm |
| gelýärsiň | gəlirsən |
| gelýär | gəlir |
| gelýäris | gəlirik |
| gelýärsiňiz | gəlirsiniz |
| gelýärler | gəlirlər |
| ene | ana |
| burun | burun |
| gol | qol |
| ýol | yol |
| semiz | semiz |
| toprak | torpaq |
| gan | qan |
| suw | su |
| gara | qara |
| ak | ağ |
| gyzyl | qızıl |
| gök | göy |
| dyrnak | dırnaq |
| hakykat | həqiqət |

## Çykgytlar

|  |
| --- |
| **Türki diller** |
| **Ogur/Bulgar** | Çuwaş dili | Hazar dili\* | Hun dili\* | Türki Awar dili\* | Türki Bulgar tili\* |
| **Karluk/Çagataý** | Aýni dili | Çagataý dili\* | Ili Türk dili | Lop dili | Özbek dili | Garahan dili\* | Uýgur dili |
| **Gypjak** | Altaý dili 1 | Başgyrt dili | Kuman dili\* | Nogaý dili | Gypjak dili\* | Garaçaý-balkar dili | Karaý dili | Garagalpak dili | Gazak dili | Gyrgyz dili 1 | Krymçak dili | Krym tatar dili1 | Kumuk dili | Sibir tatar dili | Tatar dili | Urum dili |
| **Oguz** | Afşar dili | Azarbeýjan dili | Peçeneg dili\* | Gagauz dili | Horasan Türki dili | Osmanly dili\* | Kaşkaý dili | Krym tatar tili1 | Salar dili | Türk dili | Türkmen dili | Urum dili1 |
| **Hakas-Altaý** | Günorta Altaý dili, Demirgazyk Altaý dili | Çulum dili | Fuýu Gyrgyz dili | Hakas dili | Gadymy Gyrgyz dili\* | Gadymy Uýgur dili\* | Ýugur dili | Şor dili |
| **Sayan** | Sоyоt Tsatan dili | Tofa dili | Tuwa dili |
| **Saha** | Dolgan dili | Saha dili |
| **Argu** | Halaj dili |
| Duýduryş: \*-Ölü dil, 1-birden köp topary degişli |
# Eýran-Yrak urşy

**Eýran-yrak urşy (1980-1988).**

Eýran-Yrak urşy - September 22, 1980 - Tähran
Eýran bilen Yragyň arasyndaky serhet dawalary has öňräkden bäri dowam edýärdi. Dawa Şatt el-Arap derýasynyň üstünde barýardy. 1913, 1934, 1969, 1975-nji ýyllarda ol serhet dawalaryny düzgünleşdirmek baradaky şertnamalar dawany aradan aýyrmady.

1980-nji ýylyň sentýabrynda Eýran bilen Yragyň arasynda uruş başlandy. Yrak goşuny birbada üstünlikli hereket edip, 110 km-e çenli Eýranyň territoriýasyna süsňäp girip, Horremşehri basyp alypdyr. Emma tizlikde taraplaryň güýçleri deňeçerleşip, uruş surnukdyryjy häsiýete geçdi. Taraplaryň hiç birisi-de söweşlerde artykmaçlyk gazanyp bilmedi.

Yrak ýaraglanyşykda we awiasiýada, Eýran bolsa adam güýjünde (3:1) garşydaşyndan rüstemdi. Ýaraglanyşyk üçin ummasyz çykdajylar edilýärdi. 1986-njy ýylyň ahyryna çenli Yrak ýarag we harby enjamlary satyn almak üçin 55 mlrd dollar, Eýran bolsa 25 mlrd dollar harçlady.

„Portlaryň we şäherleriň urşy“ adyny alan bu uzaga çeken uruş taraplary halys surnukdyrypdy. Taraplara töwella etmekde BMG-niň baş sekretarynyň ýörite wekili, Şwesiýanyň premýer-ministry Ulof Palme uly rol oýnapdy. 1987-nji ýylda BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşi eýran-yrak urşyny bes etmek barada 598-nji rezolýusiýany kabul etdi. EYR-yň hökümeti 1988-nji ýylyň 18-nji iýulynda ony ykrar etdi. Awgust aýynda uruş hereketleri togtadyldy. Emma entek uruş jemlenip, ýaraşyk şertnamasy baglaşylmandy. Uruş resmi ýagdaýda 1990-njy ýylda eýran-yrak şertnamasynyň baglaşylmagy bilen ýatyryldy. Uruş huç hili netijesiz we ýeňijisiz gutardy.

Eýran-yrak urşunda 1 mln-dan gowrak adam ýogaldy. Uruş Eýranyň gaýtadan işleýän senagatynyň 60%-ni hatardan çykarypdy, Urşuň her bir ýyly 13-14 mlrd dollara düşýärdi. Urşuň ýetiren maddy zyýany ikisine bilelikde 400 mlrd dollara düşdi.
# ABŞ prezidenti

Amerikanyň birleşen ştatlarynyň prezidenti döwletiň we federal hökümetiň başydyr. ABŞ prezidenti ABŞ ýaragly güýçleriniň serkerdebaşydyr. Häzirki prezident Jo Baýdendyr.
# Iwrit dili

| Iwrit
עִבְרִית‎ *Iwrit*  |
| --- |
| **Aýdylyş:** | [ıv'ʁıt]  |
| Gürlenilýär: | Ysraýyl |
|  |  |
| Jemi gürleýän sany: | — |
| Dil maşgalasy: |  **Iwrit**  |
| Resmi ýagdaýy |
| Resmi dil: | *Hiçisi* |
| Sazlaýjy: | Iwrit dili Akademiýasy |
| Dil kod |
| ISO 639-1: | he |
| ISO 639-2: | heb |
| ISO 639-3: | heb |
|

**Iwrit dili ya-da ybrani** (iwr. עִבְרִית‎, *iwrit*) iwrit dili häzirki Ysraýylyň resmi we Iwrit dil 9 milliondan gowrak gürleýjisi bolan Ysraýylyň sami we ene dillerinden biridir.Taryhy taýdan Ysraýyl ogullarynyň we olaryň çagalarynyň dili hökmünde kabul edildi.

Hebrewewreý ýazuwynyň ilkinji mysallary beöň X asyra degişlidir.

## Iwrit elipbiýi

Hebrewewreý elipbiýi 22 harpdan ybarat. Aşakdaky sesler ýewreýçe:

א -- ב – ב -- ג – ד – ה – ו – ז – ח – ט – י – כ – כ -- ך -- ל – מ – ם -- נ – ן -- ס – ע – פ -- פ -- ף -- צ – ץ -- ק – ר – ש – ש -- ת