Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 700

|  |  |
| --- | --- |
| Müňýyllyk: | 1-nji müňýyllyk |
| Asyrlar: | 6-njy asyr - **7-nji asyr** - 8-nji asyr |
| Onýyllyklar: |  670ýý  680ýý  690ýý  - 700ýý -  710ýý  720ýý  730ýý  |
| Ýyllar: | 697 698 699 - **700** - 701 702 703 |

## Wakalar

### Sebitler boýunça

### Tema boýunça

## Dünýä inenler

## Aradan çykanlar
# Ilkidurmuş jemgyýeti

Lasko gowagynda gaýanyň ýüzündäki žiwopis, Fransiýa, takmynan b.e. öň 14-nji müňýyllyk, ýokarky paleolit
**Ilkidurmuş jemgyýeti** (şeýle hem *taryhdan ozalky jemgyýet*) — adamzat taryhynda ýazuw oýlanyp tapylýança geçen döwür, ýazuw döränden soň ýazuw çeşmelerini öwrenmeklige esaslanýan taryhy gözlegleri geçirmek mümkinçiligi ýüze çykýar. *Taryhdan ozalky* diýen termin 19-njy asyrda ulanylyşa girýär. Sözüň giň manysynda, "taryhdan ozalky" diýen söz Älemiň dörän pursadyndan (14 mlrd çemesi ýyl ozal) başlap, tä ýazuw oýlanyp tapylýança bolup geçen islendik döwür üçin, ýöne dar manyda — diňe adamyň taryhdan ozalky geçmişi üçin ulanylýar. Belli bir döwür hakynda döwürdeşler tarapyndan galdyrylan ýazuw çeşmeleri ýokdugy sebäpli, ol hakyndaky maglumatlar arheologiýa, etnologiýa, paleontologiýa, biologiýa, geologiýa, antropologiýa, arheoastronomiýa, palinologiýa ýaly ylymlar arkaly alynýar.
# Kolumbiýa

**Kolumbiýa**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Kolumbiýanyň baýdagy | Kolumbiýanyň gerbi |

 |
|  |
| **Paýtagty** | Bogota |
| **Resmi diller** | Ispan dili |
| **Prezident** | Gustavo Petro |
| **Wise prezidenti** | Francia Márquez |
| **Gimni** | ¡Oh, Gloria Inmarcesible! |
| **Puly** | Kolumbiýa pesosy |
| **Telefon kody** | +57 |
| **Internet TLD** | .co |

**Kolumbiýa** (isp. *Colombia*), resmi ady — **Kolumbiýa Respublikasy** (isp. *República de Colombia*) — Günorta Amerikada döwlet.
# Gagauz dili

| Gagauzça
Gagauz dili |
| --- |
| Gürlenilýär: | Moldowa, Ukraina, Russiýa, Türkiýe |
|  |  |
| Jemi gürleýän sany: | 173.920 (2000) |
| Dil maşgalasy: | Altaý dilleri
- Türki
- Oguz
- Türkiýe Türkçesi (?) **Gagauzça**  |
| Ýazylyş düzgüni: | Latyn elipbiý (Gagauz elipbiýi)  |
| Resmi ýagdaýy |
| Resmi dil: | Gagauzystan (Moldowa) |
| Sazlaýjy: | *Resmi sazlaýjy ýok* |
| Dil kod |
| ISO 639-1: | *None* |
| ISO 639-2: | – |
| ISO 639-3: | gag |
|

**Gagauz dili** ýada **Gagauzça** beýik bölegi Moldowa daky Gagauz Ýeri Awtonom Böleginde yaşaýan Gagauzlaryň gürledigi dildir. Gagauzça, Balkandaky Gagauzçadan bir derejeýe çenli üýtgeşik bir dildir. Birtopar Türkologlar bolsa Gagauzça üçin aýry bir dil bolmadygyny söýläp Türkiýe Türkçesiniň Balkan agyzlaryna dahyl edipdirler. Takmynan 300.000 şahys tarapyňdan gürlenýär. Latyn we Rus elipbiýi ulanylýar. Türkiýädeki Türkçeýe iň örän meňzeşýän dildir.

|  |
| --- |
| **Türki diller** |
| **Ogur/Bulgar** | Çuwaş dili | Hazar dili\* | Hun dili\* | Türki Awar dili\* | Türki Bulgar tili\* |
| **Karluk/Çagataý** | Aýni dili | Çagataý dili\* | Ili Türk dili | Lop dili | Özbek dili | Garahan dili\* | Uýgur dili |
| **Gypjak** | Altaý dili 1 | Başgyrt dili | Kuman dili\* | Nogaý dili | Gypjak dili\* | Garaçaý-balkar dili | Karaý dili | Garagalpak dili | Gazak dili | Gyrgyz dili 1 | Krymçak dili | Krym tatar dili1 | Kumuk dili | Sibir tatar dili | Tatar dili | Urum dili |
| **Oguz** | Afşar dili | Azarbeýjan dili | Peçeneg dili\* | Gagauz dili | Horasan Türki dili | Osmanly dili\* | Kaşkaý dili | Krym tatar tili1 | Salar dili | Türk dili | Türkmen dili | Urum dili1 |
| **Hakas-Altaý** | Günorta Altaý dili, Demirgazyk Altaý dili | Çulum dili | Fuýu Gyrgyz dili | Hakas dili | Gadymy Gyrgyz dili\* | Gadymy Uýgur dili\* | Ýugur dili | Şor dili |
| **Sayan** | Sоyоt Tsatan dili | Tofa dili | Tuwa dili |
| **Saha** | Dolgan dili | Saha dili |
| **Argu** | Halaj dili |
| Duýduryş: \*-Ölü dil, 1-birden köp topary degişli |
# Kopernigiň Älem baradaky taglymaty

Andreas Sellariusyň *Harmonia Macrocosmica* (1708) atly eserindäki "Kopernigiň älem baradaky taglymatyny" janlandyrmasy.
**Kopernigiň Älem baradaky taglymaty**, Nikolaý Kopernigiň älemiň gurluşy barada işläp düzen nukdaýnazarydyr. Kopernik bu barada 1543-nji ýylda çapdan çykan "*Asman sferasynyň aýlanmasy barada*" atly kitabynda ýazýar. Bu taglymata geliosentrik sistema diýilýär.

## Esaslary

1. Dünýäniň merkezinde Ýer dälde Gün (grekçe gelios) ýerleşýär;
2. Şar şekilli Ýer we oňa meňzeş hemme planetalar Günüň daşynda bir ugurda we öz diametrleriniň biriniň daşyndan aýlanýarlar;
3. Planetalaryň Günüň daşyndaky ýollary (planetalaryň orbitalary) halka şekillidir;
4. Planetalaryň hereketleriniň tizligi hemişelikdir, ýagny planetalaryň hereketi deňölçeglidir, orbita Güne ýakyn boldugyça planetanyň orbita boýunça hereketiniň çyzykly tizligi uludyr.

Bulardanam daşary, Kopernik Aý Ýeriň daşyndan aýlanýar we hemra hökmünde Ýer bilen bilelikde Günüň daşyndan aýlanýar diýip hasaplapdyr.

## Çeşme

M.A.Annamanow, H.Meläýew. Astronomiýa. Ýokary okuw mekdepleriniň talyplary üçin okuw gollanmasy. – A.: Türkmen döwlet neşirýat gullugy, 2010.