Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Babizm

**BABIZM** — babitler sektasynyň dini taglymaty. Ol 19 asyryň 40 ýyllarynda Eýranda Bab tarapyndan esaslandyrylýar. Ol Eýran söwda burjuwasynyň peýdasyna jemgyýeti täzeden üýtgedip gurmak talaby bilen çykyş edipdir. Bab öz taglymatynda feodalsyz, açgöz ruhanysyz we daşary ýurtlularsyz monarhistik hökümet gurmagy, söwdagärleriň we hünärmentlernň şadyhorram ýaşamagyny ündäpdir. Eýran şasy ony Maku türmesine taşladypdyr. Bab turmede «Beýan» diýen kitabyny ýazypdyr. Onuň pikiriçe, bu kitap Gurhany çalşyrmaly eken. Eýranyň ezilýän halky bu taglymatyň feodalizme garşy taraplaryny kabul edip alyp, köp ýerlerde gozgalaň edipdir. Şol döwürde Bab öldürilipdir. Babyň taglymatlarynyň demokratik elementlerini ösdürenlerden iň görnüklisi molla Muhammet Aly Barforuçskiý bilen görnükli babitka Kurrat al-Aýnydyr. 1848 ýylda olar Şahrud şäheriniň golaýyndaky Bedaşt obasynda birnäçe ýüz babidi ýygnap ýygnak geçiripdirler. Şonda olar ähli döwlet düzgünleriniň, kanunlarynyň, salgytlarynyň, feodallara garaşlylygyň we hususy eýeçilignň ýatyrylmagyny, aýal-gyzlaryň erkek adamlar bilen deň hukukly bolmagyny talap edipdirler. Olar Barforuş şäherimiň golaýyndaky Mazanderanda gala gurup berkleşipdirler. Emma, gala şa goşuny tarapyndan alnyp, gozgalaň rehimsizlik bilen ýatyrylypdyr. Şondan soň hem babitleriň hereketi togtamaidyr Zenjan, Neýriz we Fars şäherlerinde hem babit gozgalaňlary bolupdyr. Bu gozgalaňlaryň şowsuz gutarmzgy netijesinde babit ýolbaşçylary terrorçylyk herekete başlapdyrlar. Olaryň 1852 ýylynda Eýran şasynyň janyna kast etmek üçin eden synanyşyklary hem başa barmandyr. Eýran feodallary we ruhanylar babitlerden rehimsizlik bilen öç alypdyrlar. Babizm esasynda soňra behaizm taglymaty döräpdir.
# Jorj Waşiňton

| Jorj Waşiňton |
| --- |
|
 |
|  |
| Käri | Prezident |
| Doglan senesi | 22-nji fewral, 1732  |
| Ölen senesi | 14-nji dekabr, 1799  |

**Jorj Waşiňton** (iňlisçe: *George Washington*): 11.02.1731-14.12.1799
Wirjiniýada, gul eýesi bolan we nikotin öndürýän baý maşgalada doguldy, ýaşka kakasy we agasy wepat boldy. 1775-nji ýylda Kontinental goşunda komandirlige bellendi, 1776-njy ýylda Britan goşunlaryny Bostondan gysyp çykarmagy başarsada edil şol bir ýylda Nýu-ýork şäherini iňlislere aldyrdy söweşde. Gyş paslynda Delaweýr derýasyny böwsüp geçip iňlisleri iki gezek ýeňlişe sezewar etdi we Nýu-Jersini gaýdyp aldy.

Onuň ýolbaşçylygynda rewolýusioner goşun 1777-nji we 1781-nji ýyllarda 2 Britan goşunyny ele geçirdi. 1783-nji ýylda Britanlary dolylygyna ýeňdi.

ABŞ-nyň ilkinji prezidenti, düýbüni tutyjylardan.

1788-nji ýylda prezidentlige saýlanyp ABŞ ilkinji prezidenti saýlandy, 1789-njy ýylyň 30njy aprelinde kasam Kabul edip resmi taýdan ilkinji ABŞ prezidenti boldy we iki möhlet baştutanlyk etdi. ABŞ kongresiniň 1789-njy ýylda çykaran kararyna görä iş haky ýylyna 25 000 dollardy, 1792nji ýylda ikinji gezek prezident saýlananda sesleriň 100 göterimini hem oňa berlipdi, we 100 göterim ses almagy başaran ilkinji we ýeke täk president bolup galmagyna dowam edýär, wise-prezidenti Jon Adams bolupdy. 1793-nji ýylda ýewropada başlan uruşlarda Amerikany bitarap yglan etdi, Britaniýa bilen söweşmekden gaça durdy we söweş öňüni almak üçin 1795-nji ýylda Jeý Trity atly söwda ylalaşygyny baglaşdy, Jefforsonistleriň garşy çykmagyna seretmezden. 2nji möhletinde prezidentlige dowam etmek islegi ýokdy ýöne dowam etdi, 3nji gezege boýun towlapdy.
1797-nji ýylyň martynda prezidentligi taşlady, 3nji möhletden boýun gaçyrdy. Mundane soňra Maunt Wernonda dolandy we niktoin ösdürmek we täjirçilige dowam etdi, taryhçylaryň çaklamasyna görä onuň söwda dolanşygy 1 million dollardan geçipdi 1798-nji ýylda, 2009-njy ýyldaky dollaryň hümmetine öwrende bu 18 million dollar barabar bolýar.

1798-nji ýylda Fransiýa bilen gatnaşyklar bozulyp başlapdy, uruşa golaý gelipdi Amerika we Fransiýa, we 04.07.1798-nji ýylda president Jon Adams oňa goşunda general-leýtenant bolmagy teklip etdi, Waşinton bu teklibi islegsizlik bilen Kabul etdi emma baş ofiser hökmünde hyzmat etdi 13.07.1798 we 14.12.1798 seneleri arasynda.

ABŞ Federalist partiaýasyna agza bolmasada onuň işlerini goldady, federalist partiýa ony öz symboly hökmünde dürli ýyllarda ulananam bolsa Jeffersonistler oňa ynamsyzlyk etmäge dowam etdi.

1798-nji ýylyň 12nji dekabrynda güýçli ýagyş astynda ekinlerine gözegçilik etmeginden soňra öl geýimleri bilen agşamlyk edindi we agyr hassalandy, ertesi ýenede ekinlere gözegçilik etmäge dowam etdi, Anna güninden şenbä geçilýäň gijede onuň syrkawlygy agyrlaşdy, gije ol gürläbem bilenokdyg ol wagtyň medisinasy ony hassalykdan halas edip bilmedi. 14nji dekabr 1798-nji ýyl, şenbe güni waşington wagty bilen ir sagat 10 töweregi Jorj Waşington wepat boldy.

## Baglanşykly makalalar

ABŞ prezidentleriniň sanawy
# Uzak Gündogar

Dünýä kartasynda Uzak Gündogar
**Uzak Gündogar** (Hytaýça: 遠東
, kor. 극동, ýap. 極東, taýl. ตะวันออกไกล, wetn. Viễn Đông, ind. Timur Jauh, iňl. *Far East*) — Demirgazyk-Gündogar Aziýany, Gündogar Aziýany we Günorta-Gündogar Aziýany öz içine alýan sebit.
# 2011

|  |  |
| --- | --- |
| Müňýyllyk: | 3-nji müňýyllyk |
| Asyrlar: | 20-nji asyr - **21-nji asyr** - 22-nji asyr |
| Onýyllyklar: |  1980ýý  1990ýý  2000ýý  - 2010ýý -  2020ýý  2030ýý  2040ýý  |
| Ýyllar: | 2008 2009 2010 - **2011** - 2012 2013 2014 |

## Wakalar

### Sebitler boýunça

### Tema boýunça

## Dünýä inenler

## Aradan çykanlar
# 11 aprel

|  |
| --- |
| ← **aprel** → |
| Du | Si | Ça | Pe | An | Şe | Ýe |
|   |   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 |   |   |   |
| 2026 |
# Anatoliýa

**Anatoliýa**, Aziýa böleginde ýerleşýän ýarym ada. Tamamı Türkiýe Respublikasy'nda ýerleşýär. Onuň üç kenaryny dört sany deňiz ýuwýar: Gara deňiz, Ortaýer deňzi, Egeý deňzi we Mermer deňzi.
# 1890ýý

|  |  |
| --- | --- |
| **Müňýyllyk:** | 2-nji müňýyllyk |
| **Asyrlar:** | 18-nji asyr - **19-njy asyr** - 20-nji asyr |
| **Onýyllyklar:** | 1860ýý 1870ýý 1880ýý - **1890ýý** - 1900ýý 1910ýý 1920ýý |
| **Ýyllar:** | 1890 1891 1892 1893 1894 1895 1896 1897 1898 1899 |
| **Kategoriýalar:** | Dünýä inenler - Aradan çykanlar - Binagärçilik Gurlan döwletler - Synan döwletler |

## Wakalar we akymlar

## Möhüm şahsyýetler
# Sidneý

Sidneý
**Sidneý** (iňl. *Sydney*) — Awstraliýanyň iň iri şäheri.

Sidnei — Täze Günorta Uels döwletiniň paýtagty we Awstraliýanyň iň köp ilatly şäheridir. Awstraliýanyň gündogar kenarynda ýerleşýän bu megapolis, Sidnei goluny gurşap, takmynan 80 km (50 mil) uzaklykda gündogarda Tinch okeanyndan başlap, gündogarda Göýi daglar we takmynan 80 km (50 mil) uzynlykda demirgazykda Ku-ring-gai-Chase milli parkyndan we Hokzbari derýasynyň golaýyndan, şol sanda günortada we günorta-günbatarda Patyşalyk milli parky we Makartur sebitine çenli uzanýar.

## Ykdysadyýet

Lafboro Uniwersitetiniň alymlary Sidneýi dünýä ykdysadyýetine ýokary derejede integrirlenen on şäherleriň hataryna goşdy. Dünýä ykdysady kuwwat indeksinde Sidnei dünýäde on birinji orny eýeleýär. Dünýä şäherleriniň global indeksi onuň dünýä boýunça dördünji onlykda orunlaşandygyny görkezýär. Sidneýde daşary ýurt banklarynyň we halkara korporasiýalaryň uly konsentrasiýasy bar, we şäher Awstraliýanyň maliýe paýtagty hökmünde hem-de Aziýa-Tinch okean sebitiniň ileri tutulýan maliýe merkezleriniň biri hökmünde tanalýar.

Sidneýiň nominal içerki önümi 2015-nji ýylda 400.9 milliard Awstraliýa dollary düzdi we adam başyna düşýän girdeji 80,000 Awstraliýa dollaryna deň boldy. 2013-nji ýylda onuň içerki önümi 337 milliard Awstraliýa dollaryndan ybarat bolup, bu Awstraliýada iň ýokary görkezijidir. Maliýe we sığorta hyzmatlary sektory içerki önümiň 18.1%-ni tutýar, bu hünär hyzmatlaryndaky 9% we önümçilikdäki 7.2%-den öňe geçýär. Döredijilik we tehnologiýa sektorlary hem Sidneý üçin esasy pudaklar bolup, 2012-nji ýylda olaryň ykdysady önümçiligi 9% we 11% boldy.

2011-nji ýylda Sidneýde 451,000 işiň bardygy, şolaryň arasynda Awstraliýanyň iň uly 500 kompaniýasynyň 48%-i we köp etraply halkara korporasiýalaryň iki üçünji böleginiň region merkezi ýerleşýändigi habar berildi. Global kompaniýalar bu şäheri özüne çekýär, sebäbi onuň wagt zolagy Demirgazyk Amerikada iş wagtynyň tamamlanmagy bilen we Ýewropada işleriň başlamagy bilen gabat gelýär. Sidneýde daşary ýurt kompaniýalarynyň köpüsi satyş we hyzmat ediş düzümlerini saklaýan bolsa, önümçilik, gözleg we ösüş mümkinçilikleri has az. Şeýle hem, Sidneýde 283 halkara korporasiýanyň sebitleýin ofislari ýerleşýär.

Gözleglere görä, ýaşaýyş jaýlarynyň 15,7%-ine doly eýeçilik edilýär, 13,4%-ine ipoteka bar we 65,7%-i kärendeçi bolup durýar. 2023-nji ýylda Sidneý Awstraliýada öý almak üçin iň az elýeterli şäher diýlip yglan edilip, dünýäde Gonkongdan soňra ikinji iň kyn şäher boldy, 2023-nji ýylyň ahyrynda ortaça öý bahasy 1,59 million Awstraliýa dollaryna deň bolanyldy, öý birlikleriniň ortaça bahasy bolsa 795,000 Awstraliýa dollaryny düzdi. 2024-nji ýylyň başynda metbugatda Sidneý köplenç ýaşaýyş jaýlarynyň ýetmezçiligi ýa-da ýaşaýyş jaý krizisi bilen ýüzbe-ýüz bolan şäher hökmünde beýan edilýär.

## Bellikler
# 1957

|  |  |
| --- | --- |
| Müňýyllyk: | 2-nji müňýyllyk |
| Asyrlar: | 19-njy asyr - **20-nji asyr** - 21-nji asyr |
| Onýyllyklar: |  1920ýý  1930ýý  1940ýý  - 1950ýý -  1960ýý  1970ýý  1980ýý  |
| Ýyllar: | 1954 1955 1956 - **1957** - 1958 1959 1960 |

## Wakalar

### Sebitler boýunça

### Tema boýunça

## Dünýä inenler

* Gurbanguly Berdimuhamedow

## Aradan çykanlar