Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Mongol dili

**Mongol dili** — Mongollaryň dili, Mongoliýanyň döwlet dili. Mongol dilinde 5,7 million töweregi adam gepleýär, olaryň 90% Mongol döwletiniň ýaşaýjylary we Hytaý döwletindäki awtonom respublika bolan Içerki Mongoliýa ýaşaýjylarydyr.
# Türk dili

| Türk dili
Türkçe |
| --- |
| Gürlenilýär: | Türkiýe, Demirgazyk Kipr Türk Respublikasy |
|  |  |
| Jemi gürleýän sany: | 83 milýon (1-nji dil) + 9 milýon (2-nji dil) |
| Dil maşgalasy: | Altaý dilleri
- Türki
- Oguz **Türk dili**  |
| Ýazylyş düzgüni: | Latin elipbiý (Türk elipbiýi)  |
| Resmi ýagdaýy |
| Resmi dil: | Türkiýe, Demirgazyk Kipr Türk Respublikasy |
| Sazlaýjy: | Turkish Language Association, Language Assembly (Dil Derneği) |
| Dil kod |
| ISO 639-1: | tr |
| ISO 639-2: | tur |
| ISO 639-3: | tur  |
|  Resmi taýdan türk gürleýän ilatlaryň döwletleri. |
|

**Türk dili** (*Türkçe*) – Anadola gelen Oguzlaryň **türk dili**. Türkiýeden başga-da Demirgazyk Yrakda, Syriýada, Iranda, Kiprde we Balkan döwletlerindäki türk jemgyýetlerinde gürlenilýär. Azerbaýjan dili we Türkmen dillerine ýakyn dil. Kayseri agyzy, Antalya Teke Türkmen Ýörük agyzy Türkmen dili gürlenilýär.

## Elipbiý

Türk dili üçin osmanly döwründe arap elipbiýi ulanylýardy. Türkiýe Respublikasy bolan soň, arap elipbiý latyn ýazuwy bolup özgerdildi.

Aa

Bb

Cc

Çç

Dd

Ee

Ff

Gg

Ğğ

Hh

Iı

İi

Jj

Kk

Ll

Mm

Nn

Oo

Öö

Pp

Rr

Ss

Şş

Tt

Uu

Üü

Vv

Yy

Zz

## Kiçi Sözlük

Toý
Düğün

## Çeşmeler

| Türkmen
 | Türk
 |
| --- | --- |
| men
 | ben
 |
| sen
 | sen
 |
| ol
 | o
 |
| biz
 | biz
 |
| siz
 | siz
 |
| olar
 | onlar
 |
| gelýärin
 | geliyorum
 |
| gelýärsiň
 | geliyorsun
 |
| gelýär
 | geliyor
 |
| gelýäris
 | geliyoruz
 |
| gelýärsiňiz
 | geliyorsunuz
 |
| gelýärler
 | geliyorlar
 |
| ene
 | ana
 |
| burun
 | burun
 |
| gol
 | kol
 |
| ýol
 | yol
 |
| semiz
 | şişman (adamlar) / semiz (haýwanlar)
 |
| toprak
 | toprak
 |
| gan
 | kan
 |
| suw
 | su
 |
| gara
 | kara / siyah
 |
| ak
 | ak / beyaz
 |
| gyzyl
 | kızıl / kırmızı
 |
| gök
 | mavi / gök
 |
| dyrnak
 | tırnak
 |
| hakykat
 | gerçek / hakikat
 |
|

|  |
| --- |
| This article is a stub. You can help Wikipedia by expanding it. |

|  |
| --- |
| **Türki diller** |
| **Ogur/Bulgar** | Çuwaş dili | Hazar dili\* | Hun dili\* | Türki Awar dili\* | Türki Bulgar tili\* |
| **Karluk/Çagataý** | Aýni dili | Çagataý dili\* | Ili Türk dili | Lop dili | Özbek dili | Garahan dili\* | Uýgur dili |
| **Gypjak** | Altaý dili 1 | Başgyrt dili | Kuman dili\* | Nogaý dili | Gypjak dili\* | Garaçaý-balkar dili | Karaý dili | Garagalpak dili | Gazak dili | Gyrgyz dili 1 | Krymçak dili | Krym tatar dili1 | Kumuk dili | Sibir tatar dili | Tatar dili | Urum dili |
| **Oguz** | Afşar dili | Azarbeýjan dili | Peçeneg dili\* | Gagauz dili | Horasan Türki dili | Osmanly dili\* | Kaşkaý dili | Krym tatar tili1 | Salar dili | Türk dili | Türkmen dili | Urum dili1 |
| **Hakas-Altaý** | Günorta Altaý dili, Demirgazyk Altaý dili | Çulum dili | Fuýu Gyrgyz dili | Hakas dili | Gadymy Gyrgyz dili\* | Gadymy Uýgur dili\* | Ýugur dili | Şor dili |
| **Sayan** | Sоyоt Tsatan dili | Tofa dili | Tuwa dili |
| **Saha** | Dolgan dili | Saha dili |
| **Argu** | Halaj dili |
| Duýduryş: \*-Ölü dil, 1-birden köp topary degişli |
# Bruneý

**Bruneý**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baýdag) | (Gerb) |

 |
|  |
|  |

**Bruneý**, doly ady **Bruneý-Darussalam döwleti** (mal. Brunei Darussalam) — Günorta-Gündogar Aziýada, Kalimantan adasynyň demirgazyk-günbatar kenarynda ýerleşýän döwlet (soltanlyk). Kenarýakasyny Günorta-Hytaý deňzi ýuwýar. Malaýziýa bilen araçäkleşýär. Tutýan meýdany — 5,8 müň km². Ilat sany — 401 müň (2011). Paýtagty — Bandar-Seri-Begawan. Milletler arkalaşygyna girýär.

Soltan Omar Aly Seýfetdin metjidi.
### Klimaty

Klimaty tropiki ekwatorial. Günorta-Hytaý deňziniň akwatoriýasynyň mussonlarynyň güýçli täsirine sezewar bolýar. Howanyň temperaturasy tutuş ýylyň dowamynda 26 °C töwereginde üýtgäp durýar. Territoriýasynyň 75%-den gowragyny çygly tropiki tokaýlar tutýar, daşgyn zolagynda bolsa, mangr tokaýlary ösýär.

| Aý | Ýan | Few | Mar | Apr | Maý | Iýn | Iýl | Awg | Sen | Okt | Noý | Dek | Ýyl |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ort. ýokary temperatura (°C)  | 27.8  | 27.8  | 29.2  | 29.1  | 29.5  | 28.1  | 28.4  | 28.3  | 28.0  | 27.5  | 27.4  | 28.0  | **28.3** |
| Ort. pes temperatura (°C)  | 16.1  | 16.0  | 19.5  | 20.9  | 20.9  | 23.7  | 23.1  | 23.3  | 25.3  | 23.1  | 19.2  | 16.6  | **20.6** |
| Ygalyň mukdary (mm) | 277.7 | 138.3 | 113.0 | 200.3 | 239.0 | 214.2 | 228.8 | 215.8 | 257.7 | 319.9 | 329.4 | 343.5 | **2873.9** |

### Suw resurslary

Ýurtda uly köller we derýalar ýok. Bruneý, Tudong, Temburong we Belaýt derýalary ýurduň günorta bölegindäki baýyrlardan demirgazyga tarap akyp, Günorat-Hytaý deňzine guýýar.
# Belarus

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ilatly nokat
 belor. Рэспубліка Беларусь

|  |  |
| --- | --- |
| Baýdak | Tugra |
|  |  |

|  |  |
| --- | --- |
| Ýurt |
BelarusBelarus |
| Paýtagt | Minsk |
| Gimn | My Belarusy |
| Koordinatlar | 53°31′42″ dg. g. 28°02′48″ gd. u.﻿ / ﻿53.52833° dg. g. 28.04667° gd. u.﻿ / 53.52833; 28.04667    |
| Häkim | Alexander Turchyn |
| Düýbi tutuldy | 1993 ýanwar 8 и 1992 Iýul 9 |
| Meýdan | 207 596,76 km² |
| Resmi dil | Belarusian и Rus dili |
| Ilat | 9 056 080 |
| Sagat guşaklygy | UTC+03:00 и Europe/Minsk |
| Resmi saýt | belarus.by |

Karta

Belarus **Audio, foto we wideo**  на Викискладе |

**Belarus** (bel. *Беларусь*, rus. *Беларусь*) resmi ady **Belarus Respublikasy** (bel. *Рэспубліка Беларусь*, rus. *Республика Беларусь*), Ýewropa'da bir döwlet. Resmi dilleri belarus we rus dili. Respublikan demirgazyk-günbatarda Litwa, günbatarda Polşa, demirgazykda Latwiýa, döwletleri Russiýa, Ukraina we Polşa.

## Belarus administratiw bölünişi

Belarus administratiw bölünişi
1. Minsk

2. Brest woblasty

3. Gomel woblasty

4. Grodo woblasty

5. Mogilew woblasty

6. Minsk woblasty

7. Witebsk woblasty

## Salgylanmalar
# Tomas Edison

Tomas Edison
**Tomas Edison** — Amerikaly alym Tomas Edison oýlap tapylan zatlaryň sany boýunça dünyäde birinji orunda durýar. Ol, has takygy 1093-sini hasaba alnan alym hökmünde dünýä taryhyna girendir.

Tomas 11-nji fewral 1847-nji ýylda Milan, ştat Oýago (ABŞ) eneden bolýar.

18-nji oktýabr 1934-nji ýyl Uest-Orinj, ştat Nýu-Jersi (ABŞ) 84 ýaşynda aradan çykýar.

Oýlap tapan zatlarynyn arasynda kömürli transmitter kinoprozektor, elektrik lampasy we beýlekiler bar.
# Nikola Tesla

| **Nikola Tesla**
Nikola Tesla |
| --- |
| **Surat** |
|  **Doglan ýeri** | Serbiýa |
|  **Doglan ýyly** | 10 iýul 1887 |
|  **Käri** | Elektrik we Maşyn inženeri |
|  **Ölen ýyly** | 7 ýanwar 1943 |
|  **Lakamy** | Geniý |

Nikola Tesla 1856-njy ýylyň 10-njy iýullynda Smilýanda (Gospiç) doguldy.1943-nji ýylyň 7-nji ýanwarynda Nýu Ýork şäherinde aradan çykypdyr.Nikola Tesla Serb asylly oýlap tapyjy,fizikaçy we elektrofizika alymy bolan.Aslyna seretseň dünýä ýüzündäki bilimiň we tehnologiýanyň düýbünden üýtgedip biljek eneçeme ulanyşly we ulanyşly bolmaýan derňewleri-açyşlary oýlan alymdyr.Esasan hem açyşlarynyň arasynda iň täsini bolsa kabelsiz elektrik energiýanyň üpçünçüligi we muny subut etmesi has heme täsin galdyryjydyr.Tomas Edison bilen kim köp açyş etmek ýaryşy bolupdyr we elmydama Tesla has köp we peýdaly açyşlary edipdir.Elektrik energiýasyna degişli ençeme bimöçber açyşlary edipdir.1943-nji ýylyň 7-nji dekabr aýynda açyş patent sany yigrimi alty döwletde üç ýüz töweregi bolupdyr. Nýu Ýork şäheriniň käbir bölümlerinde 10-njy iýýulda Telsa güni hasap edip baýramçylyk belläpdirler.Manhattanda bolsa 40-njy köçe we 6-njy çatyrygyň burçlaryna Teslanyň ady dakylypdyr.Dünýäň iň belli žurnallaryndan biri bolan Taým žurnalynyň 1931-nji ýyldaky neşirinde Teslanyň 75 ýaş doglan güni mynasybetli žurnalyň baş sahypasyna surady goýulupdyr.

Tesla tegegi ýada Tesla transformatory.

Teslañ üýtgeýän tok matorynyñ çyzuwy ABŞyñ patent ofisiniñ 381,968 nomerli belligi
4 kilo wolt amperlik Tesla tegegiñ uçguny
# Hädis

Hädis
**Hädis** (arap. الحَدِيث‎‎) — Muhammed pygamberiň ﷺ sözleri we hereketleri barada aýdylýan rowaýatlara aýdylýar. Muhammed pygamberiň ﷺ tutan ýoluna sünnet diýilýär. Sünnet bolsa şeriatyň esasy bir bölegi bolup durýar. Hädisler göniden-göni sahabalar tarapyndan rowaýat edilipdir. Bu söz türkmen halkynda hadys ady bilen bellidir. Arapça hädis diýmek «gürrüň», «täze» manylary berip bilýär.

## Taryhy

## Hädis öwreniş ylmy

## Bellik

## Salgylanmalar

*
*