Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 15-nji asyr

|  |  |
| --- | --- |
| Müňýyllyk: | 2-nji müňýyllyk |
| Asyrlar: | 14-nji asyr · 15-nji asyr · 16-njy asyr |
| Onýyllyklar: | 1400ýý 1410ýý 1420ýý 1430ýý 1440ýý 1450ýý 1460ýý 1470ýý 1480ýý 1490ýý |
| Kategoriýalar: | Dünýä inenler – Aradan çykanlar Gurlan döwletler – Synan döwletler |

## Wakalar we ykdysadyýet

## Möhüm şahsyýetler

## Oýlap tapyşlar, açyşlar, täzelikler
# 1974

|  |  |
| --- | --- |
| Müňýyllyk: | 2-nji müňýyllyk |
| Asyrlar: | 19-njy asyr - **20-nji asyr** - 21-nji asyr |
| Onýyllyklar: |  1940ýý  1950ýý  1960ýý  - 1970ýý -  1980ýý  1990ýý  2000ýý  |
| Ýyllar: | 1971 1972 1973 - **1974** - 1975 1976 1977 |

## Wakalar

### Sebitler boýunça

### Tema boýunça

## Dünýä inenler

## Aradan çykanlar

* Berdi Kerbabaýew
* Aman Kekilow
# Azatlyk heýkeli

Amerikadaky Azatlyk/Swoboda heykelini fransuzlar ABŞ'yñ garaşsyzlygynyñ 100 yyllygyna sowgat hökmünde gurupdyrlar.Bu heykel,gurujylary Frederik Bartold we Gustaw Eyfeliñ gatnaşmagynda Azatlyk adasynda Gudzon deryasynyñ gyrasynda 1886'jy yylyñ 28 oktybrynda açylyar. Nýu-Ýorka gelyän gämileri garşylayan Azatlyk ayaly heykeli juda agyrdyr-onuñ agramy 204 tonnadyr,onuñ 90 tonnasy daşyny örtmek üçin kümüş ulanylypdyr'.Şol 90 tonna renkli metaly üpjün eden potratçy şol döwrüñ puly bilen tonnasy 2500$ bolanlygyny gözöñünde tutsak,yaglyja düşewünt/girdeji görüpdir.Amerikalylar bu gurluşyk üçin ummasyz pul toplapdyrlar.Bu puly toplamak üçin World gazetiniñ eyesi Jozeph Pulitzer orta we uly girdejili kompaniyalary bu gurluşyga pul kömegini etmäne çagyrypdyr.1885'ji yylyñ awgustynda eslije pul toplanypdyr.Emma okeanyñ bärki tarapynda fransuzlar eyyäm heykeliñ köp bölegini tayynlap,olary gämide Nyu-Yorka getiripdi.Azatlyk heykeli 350 bölekden ybaratdy we olary "İzere" diylen gämide 214 yaşikde getiripdirler.4 ayyñ içinde müñlerçe işçileriñ zähmeti netijesinde bu monument guruldy.1886.jy yylyñ 28.ji oktybrynda garaşsyzlyk bayramçylygynyñ 100 yyllygyna 10 yyl gijä galynyp açylyşy bolupdyr.Aslynda bu taslamany Frederik Bartolda 1876'da gutarmaly diylip wagt berilipdir.Emma bu monumentdäki fakelli el açylyşdan öñ toplanypdyr,hatda Filadelfiyada sergide hem görkezilipdir.Gurluşyk başlansoñ çaklanandan kän pul çykyp başlansoñ,amerikalylar hemde okeanyñ bärisindäki fransuzlar yenede pul toplap başlapdyr,hayyr-sahawat konsertlerini gurnapdyrlar,lotereya oynapdyrlar we ş.m.Bartolda bu äpet konstruksiyanyñ parametrleriniñ hasaby we gurluşygy üçin güyçli injeneriñ kömegi gerek bolupdyr.Bu işe tejribeli injener Gustaw Eyfeli-Parijdäki Eyfel başnyasyny guran adamy çagyrypdyr.G.Eyfel bu konstruksiyany berk zemine deñagramlygyny saklar yaly edip taslamasyny düzüpdir.Yenede belläp geçmeli zat hem,bu monumentiñ daşyna geydirilen 90 tonna barabar kümüş-orslaryñ kümüşi eken.1814.ji yylda Nijniy Tagilde Waysk dagynda tapylan Demidowlaryñ bu kümüş karyeriniñ 1850.ji yyldaky gazylyp alnyşy yylda 10 müñ tonna çykypdyr.Şol döwürler,tutuş Yewropada bary yogy-3 müñ tonna kümüş çykarylypdyr.Rus kümüşleri şol döwürler Yewropada uly isleg bilen alynyar eken.Pawel Pawlowiç Demidow,Nijniy Tagil kümüş känleri kompleksiniñ yolbaşçysy yaşlygyny Parijde geçiripdir.Azatlyk heykelindäki ayalyñ yüz keşbi şu heykeliñ heykeltaraşy bolan Frederik Bartoldyñ ejesiniñ yüzi eken.Pul yetmezçilik zerarly 10 yyllap bu gurluşyk gijä galypdyr.Bu gurluşyga 100 müñden gowrak fransuz pul bagyşlapdyr.Fransuzlaryñ sowgat beren bu yadygärligine şol döwrüñ prezidenti frankomason Grower Kliwlend hem gatnaşypdyr.Ynha şeydip,masonlaryñ simwoly bolan,emma arkayyn durmuş diyip Täze Dünyä iş gözläp giden emigrantlaryñ Azatlyk heykeli şeydip gurulypdyr.

## salgylanma

 Archived 2014-08-03 at the Wayback Machine
# Abstinensiýa

**Abstinenssiýa** (latynça abstinentia - saklanma) - arakhorlarda we neşekeşlerde içgi ýa-da neşe ýetmezçiliginde döreýän kesel. Abstinenssiýa arakhorlygyň, neşekeşligiň esasy alamatlarynyň biridir. Bu hili keselli adamlarda gowşaklyk, ysgynsyzlyk, kelleagyry, ýürek bulanma, tukatlyk, susluk, ukusyzlyk peýda bolup, olar ýatanlarynda basyrganýarlar. Lukmanlaryň aýtmaklaryna görä iň köp abstinenssiýa alkogol, nikotin, geroin maddalary alýan adamlarda duş gelýär. Olaryň alýan maddalary bedenine ornaýar we birden kesilende bedene ornan maddanyň ýetmezçiligi döreýär.
# Gündogar Aziýa

**Gündogar Aziýa** — Ýaponiýanyň we Günorta Koreýa Hytaý Hong kong Demirgazyk Koreýa territoriýalaryny eýeleýän uly sebit.

Sebit demirgazykdan günorta 3,2 müň km, günbatardan gündogara çenli bolsa 5,4 müň km-e ýaýylyp gidýär.

Bu sebit Aziyanyň iň osen sibitidir bu sebitin umumy meydany 11,4mln kilometr kadratdyr.

Bu sebitde

Hytay

Yaponya

Koreya Respublikasy

Koreya Halk Demokratik Respublikasy

Mongoliya

Taywan yerlesyandir

Bu sebit JİÖ-niň sanawynda ikinji yerdedir. İlaty 1,7 mlrd adam yasayar.
# Han dinastiýasy

Han eýýamyna degişli bürünç heýkeljik.
**Han dinastiýasy** (hyt. adaty. 漢朝, ýönek. 汉朝, pinin *Hàn cháo*, pall. *Han çao*; b.e. öň 206-220) — hytaý dinastiýasy we Hytaýyň taryhynyň Üç patyşalygyň öňýanyndaky we Sin dinastiýasyndan soňky döwri. Hytaýlylaryň esasy etniki topary şol dinastiýanyň ady boýunça *han* diýlip atlandyrylypdyr.
# Beýik Ýüpek ýoly

Beýik Ýüpek ýolyñ kartasy
Beýik Ýüpek ýolyñ 1-nji asyrdaky kartasy.
Taryhda “Beýik Ýüpek ýoly” adyny alan gadymy ýüpek ýoly söwda, işjeň duşuşyklar we gepleşikler üçin örän uly mümkinçilikler beripdir, ajaýyp ösüşleri özara baýlaşdyrmaga ýardam edipdir. Beýik Ýüpek ýolunyň Hytaýyň merkezi etraplaryndan başlanan ugry Aziýanyň üsti bilen Ortaýer deňziniň gündogar kenarlarynyň portlaryna baryp ýetipdir.

Hytaý täjirleriniň günbatara alyp gidýän esasy harytlary ýüpek matalar bolupdyr. Şol döwürde bu täsin matanyň taýýarlanyşynyň syry Ýewropada belli däldi, hytaý ussalary bolsa ony örän ýaşyrynlykda saklapdyrlar, Hytaýdan diňe bir ýüpek däl, eýsem, beýleki önümler hem äkidilipdir. Bu harytlar örän geçginli bolupdyr, sebäbi Ýewropa bazarlarynda olar gaty gyt bolupdyr, ýöne her näme-de bolsa, esasy haryt ýüpek bolupdyr. Şonuň üçin-de bu ýol “Beýik Ýüpek ýoly” diýen ady alypdyr. Şol döwürde Beýik Ýüpek ýolunyň ugrunda uly we kuwwatly Parfiýa döwleti ýerleşipdir. Ol möhüm söwda ýollarynyň çatrygynda bolupdyr. Hytaýdan gaýdan kerwenler müňlerçe kilometr ýoly geçmeli bolupdyrlar. Şol döwürde Amyderýa Jeýhun diýlip atlandyrylypdyr. Kerwenler Jeýhun derýasyndan geçip, Amul şäherine gelipdirler. Häzir ol şäheriň harabaçylyklary häzirki Türkmenabat, öňki Çärjew şäheriniň golaýynda ýerleşýär. Amul şäheri söwda ýollarynyň çatrygynda ýerleşipdir. Şol ýerden bir ýol Owganystana, Hindistana, beýleki bir ýol Horezme we Merwe gidipdir. Amuldan Margiana (Häzirki Mary) çenli bolan ýol geçmesi kyn çägelikleriň arasyndan geçipdir, ýol ugrunda süýji suwly guýular seýrek bolupdyr.

Gadymy döwürde we Orta asyrda Merw özüniň ösen hünärmentçiligi bilen şöhratlanypdyr. Şol ýerde merw matalary, galyplarda ýasalan gap-gaçlar satylypdyr. Orta asyr awtorlarynyň biri Merwe “Horasan şäherleriniň enesi” diýip, ýöne ýere aýtmandyr. Merwden çykan kerwenler Sarahsa, ondan aňryk bolsa Nişapura (Eýrana), Abiwerde, Nusaýa we Dehistana gidipdirler, soňra olar Hazar deňziniň kenarlary bilen arap ýurtlaryna baryp ýetipdirler.

## Daşarky çykgytlar

* Archived 2018-11-26 at the Wayback Machine **Beýik Ýüpek ýoly Silk Road Atlas (University of Washington)
* Silk Road in Tajikistan Archived 2013-06-19 at the Wayback Machine
* Miami University Silk Road Project
* Photos of Silk Road China Sights