Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Gün ulgamy

Gün ulgamynyň jisimleriniň orbitalary, masştabda (sagadyň diliniň ugruna ýokardan çepden başlap)
**Gün ulgamy** — merkezdäki ýyldyz bolan Güni we onuň daşyndan aýlanýan ähli tebigy asman jisimlerini öz içine alýan ulgam. Ol takmynan 4,57 milliard ýyl mundan ozal gaz-tozan buludynyň grawitasion gysylmagy arkaly emele gelipdir.

Gün ulgamyndaky jisimleriň massasynyň uly bölegi Günüň özüne degişli bolup durýar; galan bölegi bolsa, tas töwerekleýin diýen ýaly orbitalary bar bolan we tas diýen ýaly tekiz disk görnüşindäki ekliptika tekizliginiň çäginde ýerleşýän sekiz sany otnositel özbaşdak planetadan durýar. Ulgamyň jemi massasy — 1,0014 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ☉ töweregi.

Gün ulgamy Akmaýanyň ýoly galaktikasynyň düzümine girýär.

## Planetalary we kiçi planetalary deňeşdirýän tablissa

Dykyzlykdan, Güne we hemralara bolan aradaşlykdan başga aşakdaky ähli parametrler Ýeriň maglumatlaryna bolan gatnaşyklaryna görä berilýär.

| Planeta (kiçi planeta)
  | Diametr, otnositel
  | Massa, otnositel
  | Orbita radiusy, a. b.
 | Aýlanyş periody, ýer ýyly
  | Gije-gündiz, otnositel
  | Dykyzlyk, kg/m³ | Hemralar
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Merkuriý
 | 0,382
  | 0,06
  | 0,38
  | 0,241
  | 58,6
  | 5427
  | ýok
  |
| Wenera
 | 0,949
  | 0,82
  | 0,72
  | 0,615
  | 243
  | 5243
  | ýok
 |
| Ýer
 | 1,0
  | 1,0
  | 1,0
  | 1,0
  | 1,0
  | 5515
  | 1
 |
| Mars
 | 0,53
  | 0,11
  | 1,52
  | 1,88
  | 1,03
  | 3933
  | 2
 |
| Serera
 | 0,074
  | 0,000013
  | 2,76
  | 4,6
  | 0,46
  | ~2000
  | ýok
  |
| Ýupiter
 | 11,2
  | 318
  | 5,20
  | 11,86
  | 0,414
  | 1326
  | 67
 |
| Saturn
 | 9,41
  | 95
  | 9,54
  | 29,46
  | 0,426
  | 687
  | 62
 |
| Uran
 | 3,98
  | 14,6
  | 19,22
  | 84,01
  | 0,718
  | 1270
  | 27
 |
| Neptun
 | 3,81
  | 17,2
  | 30,06
  | 164,79
  | 0,671
  | 1638
  | 14
 |
| Pluton
 | 0,098
  | 0,0017
  | 39,2
  | 248,09
  | 6,3
  | 2203
  | 5
 |
| Haumea
 | 0,032
  | 0,00066
  | 42,1
  | 281,1
  | 0,03
  | ~1900
  | 2
 |
| Makemake
 | 0,033
  | 0,00065
  | 45,2
  | 306,28
  | 1,9
  | ~1700
  | ýok
  |
| Erida
 | 0,1
  | 0,0019
  | 68,03
  | 561,34
  | 1,1
  | ~2400
  | 1
 |

Güne bolan aradaşlyk:

1) Merkuriý
2) Wenera
3) Ýer
4) Mars
— Asteroidler guşaklygy —
5) Ýupiter
6) Saturn
7) Uran
8) Neptun
— Koýperiň guşaklygy

Planetlaryň we Günüň ölçegleriniň takmynan gatnaşygy. Planetalaryň aradaşlyklar masştaba görä däl. Gün çep tarapda görkezilýär.
## Bellikler

## Salgylanmalar

* NASA-nyň Gün ulgamy simulýatory
* Gün ulgaynyň üç ölçegli modeli (Flash) Archived 2013-07-03 at the Wayback Machine
* Gün ulgamynyň we Günüň masştably illýustrasiýasy
* *Ф. Уипл.* Gün maşgalasy Archived 2013-08-19 at the Wayback Machine
* Gün ulgamynyň Moskwadaky ýadygärligi
* Gün ulgamynyň görkezme modeli
# Asman jisimleri

Asman jisimleri diýlip kosmosdaky (Ýer atmosferasynyň daşyndaky) jisimlere aýdylýar. Bu jisimler ägirt uly ölçeglerden mm (millimetr) hasabyna çenli hatda ondan hem kiçi ululykda bolup bilýär. Meselem: Gün 1.5 mln. km. ululykda. Aý bolsa, Ýeriň 1/4 (dörtden bir) ululykda.
# Merkuriý

Merkuriý
**Merkuriý** (simwoly: ) — Gün ulgamynyň Güne iň ýakyn planetasy, ol Günüň daşyndan 88 ýer gije-gündiziniň dowamynda aýlanýar. Planetanyň ady gadymy rimlileriň söwda hudaýy bolan ýüwrük Merkuriniň hormatyna dakylypdyr, sebäbi ol asmanda beýleki planetalara garanyňda iň çalt hereket edýär.

Gün äleminiñ 1-njy planetasy. Radiusy 2439 km dykyzlygy 5,45 g/sm3, massasy 3,3·10 23 kg. Merkuriniñ iç gurlusy barada aýdylsa, onuñ massasynyñ 80 %-e ýetýän we radiusy 1800 km bolan demir ýadrosy bar. Onuñ ilkinji we üçünji gatlaklary kremnidendir diýlip hasap edilýär. Ol Günüñ töwereginde 47,89 km/s orta tizlik bilen hereket edip, bir aýlawy 88 günde tamamlaýar. Öz okunyñ töwereginden 176 günde bir aýlanýar. Netijede, Merkuriniñ iki ýylynda onuñ diñe bir gije gündizi geçýär. Merkuriý Güne 45,9 mln. km golaýlasyp, ondan 69,7 mln. km uzaklasýar. Tizlenme 3,72 m/s2. Günüñ dowamynda ýylylyk - 180oS-den +430oS aralyklarynda üýtgeýär. Onuñ örän az mukdarda howasy bar: 1 sm3-da 10 6 atoma golaý. Amerikanyñ hemrasy *Mariner-10* -yñ alan maglumatlaryna görä, üstüniñ sekili Aýa meñzäp dur. Merkuriniñ aýlanýan oky onuñ hereket edýän tekizligine 2 gradus gysyk. Hereket edýän tekizligi bolsa ekliptika 7o gysyk. Sonuñ üçin ol Günüñ üstünden bir asyryñ dowamynda orta hasap bilen 13 gezek geçýär. Ol hadysa diñe Maý we Noýabr aýlarynda bolup geçýär. Onuñ az möçberde magnit meýdany bar (Ýeriñkiden 300 esse az).

[[Kategoriýa: planetalar]]

## Edebiýat

Meláýew H. M 36. Syrly álem. - A.:*Ylym* neşirýaty,2004.

## Salgylanmalar

* Merkuriniň syrlary Archived 2012-10-22 at the Wayback Machine