Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Orta asyrlar

**Orta asyrlar** — Gadymyýetden soňraky we Täze döwrüň öňýanyndaky taryhy döwür.

* 1328-nji ýylda Ýewropa
* 1430-njy ýyllarda Ýewropa
* 1470-nji ýyllarda Ýewropa
# Kuran

**Kuran** (arap. القرآن‎‎ — okalşy: *kur.än*, — terjime: «okamak»). Kuran Allahyň Jebraýyl perişdä Jebraýyl perişde bolsa Muhammed pygamber ﷺ bölek-bölek görnüşde, birde aýat görnüşde, birde bolsa sura görnüşde indiren (wahiý) "Mukaddes Kitabydyr". Kuran 30 bölege bölünip (juz), jemi 114 suradan ybaratdyr. Kurany Muhammed pygamberiň ﷺ sahabalary ýazyp alýarlar.

Arapça Kuran.
"Kuran" (Birmingham library, Centenary Square, Broad St, Great Britian) 52°28'47.1"N 1°54'30.4"W
Türkmen diline terjime edilen Kuran.

| Kuran |
| --- |
| Arapça ady | القرآن |
| Terjimesi | okamak |
| Wahiý ýyllary | 610 - 632 |
| Sura sany | 114 |
| Aýat sany |  |
| Söz sany |  |
| Inen ýerleri | Mekke, Medine... |

## Şeýlede

* Tefsir (*Kurana düşündiriş*)
* Kufr
* Şirk
* Günä

## Bellik

## Edebiýatlar

* Арабский Коран.pdf (14 мб)
* English Quran with comments.pdf
* Русский перевод Корана с комментариями «Калам Шариф».pdf
* Kur'an (türkçe—arapça).pdf
* Kuran (türkmençe).apk

## Salgylanmalar

*
*

| Kuranyň suralary |
| --- |
| 1 — 2 — 3 — 4 — 5 — 6 — 7 — 8 — 9 — 10 — 11 — 12 — 13 — 14 — 15 — 16 — 17 — 18 — 19 — 20 — 21 — 22 — 23 — 24 — 25 — 26 — 27 — 28 — 29 — 30 — 31 — 32 — 33 — 34 — 35 — 36 — 37 — 38 — 39 — 40 — 41 — 42 — 43 — 44 — 45 — 46 — 47 — 48 — 49 — 50 — 51 — 52 — 53 — 54 — 55 — 56 — 57 — 58 — 59 — 60 — 61 — 62 — 63 — 64 — 65 — 66 — 67 — 68 — 69 — 70 — 71 — 72 — 73 — 74 — 75 — 76 — 77 — 78 — 79 — 80 — 81 — 82 — 83 — 84 — 85 — 86 — 87 — 88 — 89 — 90 — 91 — 92 — 93 — 94 — 95 — 96 — 97 — 98 — 99 — 100 — 101 — 102 — 103 — 104 — 105 — 106 — 107 — 108 — 109 — 110 — 111 — 112 — 113 — 114 |
# Wozroždeniýe

"Witruwian adam" Leonardo da Winçi
**Renessans** (fr. *Renaissance*, ital. Rinascimento) — Ýewropa medeniýetiniň taryhynda Orta asyrlar medeniýetiniň ornuna gelen we täze döwrüň medeniýetinden ozalky döwür. Bu döwrüň takmynan hronologik çäkleri 14-nji asyryň başlarynda 16-njy asyryň soňky çärýegine çenlidir.

Wozroždeniýe döwrüniň tapawutlandyryjy alamaty — medeniýetiň dünýewi häsiýeti we onuň antroposentrizmi (ýagny, ilkinji nobatda, adama we onuň hereketlerine bolan gyzyklanma). Ol döwürde antik medeniýete (we onuň "täzeden dikeldilmegine") bolan gyzyklanma agdyklyk edensoň, onuň ady şol esasynda gelip çykypdyr.
# Aň-bilim eýýamy

Didro bilen d'Alamberiň fransuz ensiklopediýasynyň titul sahypasy
**Aň-bilim eýýamy** (fr. *siècle des lumières*, nem. *Aufklärung*) — Ýewropanyň medeniýet taryhynyň esasy eýýamlarynyň biri, ol ylmyň, filosofiki we jemgyýetçilik pikirleriniň ösmegi bilen baglanyşyklydyr. Bu intellektual hereketiň esasynda rasionalizm we erkin pikirlilik ýatýar.
# Öýjük ýadrosy

Ýadro öýjügiň möhüm bölegidir. Ol, esasan togalak şekilli bolýar.

Elektron mikroskobyň kömegi bilen ýadronyň üstüniň barda bilen örtülendigi ýüze çykaryldy. Ýadronyň içinde ýadro ergini bolýar. Onda bir ýa-da birnäçe ýadrojyklar ýerleşýär. Ýadro ergininde ýadrodan başga-da hromatin diýip atlandyrylýan madda bar. Olardan öýjük bölünen döwründe sapajyk şekilli bedenjikler - hromosomalar emele gelýär. Ýadro bilen sitoplazma öýjügiň ýaşaýsy üçin hökmany düzüm bölegidir.
# Nuklein kislotalary

Nuklein kislotalary- öýjügiň ýadrosynda emele gelýärler. Olaryň ady hem şondan gelip çykýar, ýagny "nukleus" diýmek latynça "ýadro" diýmekligi aňladýar.

Nuklein kislotalaryny dezoksiribonuklein (DNK) we ribonuklein (RNK) kislotalary diýen iki görnüşi bar. DNK bedeniň nesle geçýän alamatlaryny ýüze çykarýan hromosomalaryň düzümine girýär. RNK bolsa ýadroda we sitoplazmada bolýar. Bu kislotalaryň ähmiýeti diňe soňky ýyllarda takyklanyldy. DNK-da nesle geçýän alamatlaryň maglumatlary saklanýar. RNK bolsa öýjüklere mahsus bolan beloklaryň emele gelmegine gatnaşýar.
# Prokariot

Prokarit

1923-nji yylda Edouard Chatton uly we has kompleks öyjükleri ökariot, has kiçi we gurluş taydan pesleri bolsa prokariot öyjük diyip atlandyrdy.

PROKARIOT
# Zoologiýa

**Zoologiýa** (gad.-grek. ζῷον — haýwan we λόγος — öwrenmek) — biologik ylym, ol haýwanlar şalygynyň wekillerini öwrenýär.
Zoologiýa. Bu biologiýanyň bir bölümi bolup, ol haýwanlar barada ylymdyr. Zoologiýa haýwanlar dünýäsiniň köpdürliligini, ýaýraýşyny, ýaşaýan sredasy bilen baglanyşygyny, indiwidual (hususy) we taryhy ösüşiniň kanuna laýyklygyny öwrenýär

## Zoologiýanyň predmeti

Zoologiýa haýwanlaryň fiziologiýasyny, anatomiýasyny, embriologiýasyny, ekologiýasyny, filogeniýasyny öwrenýär.
# Kiçi görnüş

Biologik sistematikada **kiçi görnüş** (lat. *subspecies*, umumy kabul edilýän gysgaltmasy subsp. ýa-da ssp.; rus. подви́д ) — ol görnüşiň aşagyndaky taksonomik rangdyr, ýa-da şol rangdaky taksonomik topardyr. Kiçi görnüşleri üzňelikde kesgitläp bolmaýar: bir görnüşde ýa hiçhili kiçi görnüş bolmaýar, ýa-da iki ýa-da has köp kiçi görnüş bolýar, ýöne hiç haçan ýekeje kiçi görnüş bolup bilmeýär.
# Botanika

Botanika
**Botanika** (gad.-grek. βοτανικός — "ösümliklere degişli", βοτάνη — "ot, ösümlik") — ösümlikler barada ylym,

## Toparlar

Ösümlik morfologiýasy, umuman ösümlikleriň içki we daşarky gurluşlaryny gözden geçirýär. Ösümlik morfologiýasy köp kiçi şahalara bölünýär. Ösümlik gistologiýasy ösümlik dokumalaryny öwrenýär. Ösümlik sitologiýasy ösümlik öýjügini öwrenýär. Ösümlik anatomiýasy ösümlik dokumalaryny organ derejesinde öwrenýär. Önümçilik morfologiýasy ýaşaýyş siklini öwrenýär Morfogenez ösümlikleriň ösüşini öwrenýär. Agrostologiýa, ösümlik ösümlikleri we esasanam olaryň klassifikasiýasy bilen baglanyşykly botanika şahasy. Ösümlik fiziologiýasy fizika we himiýa kanunlaryna esaslanýan ösümliklerdäki möhüm wakalary öwrenýär. Madda çalşygy (metabolizm), ösüş-ösüş we hereketiň fiziologiýasy üçe bölmek arkaly barlanýar. Ösümlik ekologiýasy ösümlikleriň beýleki janly-jandarlar we olaryň ýaşaýan gurşawy bilen gatnaşygyny öwrenýär. Ulgamlaýyn botanika, ösümlikleri biri-biri bilen tebigy ýakynlyk derejesini we filogenetiki ösüşine esaslanyp, ösümlikleri kiçi ýa-da uly toparlara bölýän şahadyr.

## Salgylanmalar

* Портал «Вся Биология» : Многообразие органического мира Archived 2014-04-16 at the Wayback Machine (rus dilinde)
* Электронная ботаническая библиотека (rus dilinde)
# Köplükler we san köplükleri

Köplükler
**Köplükler we san köplükleri** —Matematikada kesgitlemesi getirilmeýän ilkinji düşünjeleriň biri hem köplük düşünjesidir. Köplükleri dürli nyşanlaryň esasynda, birmeňzeş bolmadyk tebigatly obýektleriň – elementleriň üsti bilen emele getirmek mümkindir. Meselem, köplügi ony düzýän elementleriň häsiýetini ýa-da emele geliş düzgünlerini görkezip gurmak bolar.
köplükleriň elementleri material obýektler ýa-da geometrik figuralar, simwollar, sanlar ýaly abstrakt-howaýy düşünjeler bolup bilerler.Umumy köplükler nazaryýetiniň elementlerine hem-de elementleri sanlardan ybarat köplüklere, hususan-da, natural, bitin, rasional, irrasional, hakyky hem-de kompleks san köplüklerine, olarda arifmetiki we beýleki amallaryň kesgitleniş aýratynlyklary ýaly görnüşlere aýyrmak bolar.
# Andlar

Andlar
Cono de Arita, Salta (Argentina)
**Andlar**, *And Kordilýerleri* (isp. *Andes; Cordillera de los Andes*) (ink dilindäki ant sözünden — mis, mis daglary) iň uzyn (9000 km) we iň beýik (Akonkagua dagy, 6962 m) daglaryň biridir. Ortaça belentligi 4000 m çemesi.

Andlar Günorta Amerikanyň ýedi sany ýurdunda uzalyp gidýär: Wenesuela, Kolumbiýa, Ekwador, Peru, Boliwiýa, Çili we Argentina.
# Fransuz dili

**Fransuz dili** (fr. *Français*, /fʁɑ̃sɛ/) — Fransiýanyň resmi dilidir.

## Fransuz elipbiýi

|  |
| --- |
|  |
| A | a |
| B | bé |
| C | cé |
| D | dé |
| E | e |
| F | effe |
| G | gé |
| H | ache |
| I | i |
| J | ji |
| K | ka |
| L | elle |
| M | emme |
| N | enne |
| O | o |
| P | pé |
| Q | qu |
| R | erre |
| S | esse |
| T | té |
| U | u |
| V | vé |
| W | double vé |
| X | icse |
| Y | i grec |
| Z | zède |